Fréttir - Eyjafréttir - 05.07.2017, Qupperneq 14

14 Eyjafréttir / Miðvikudagur 5. júlí 2017
ekki gosið þá væri Landaeyjahöfn
ekki vandamálið heldur inn-
siglingin hjá okkur. Því hér var
bara rótsjór bara í ákveðnum
áttum og ekki hægt að fara hér
inn og út sko.
Hann bendir ennfremur á að ef að
aðstæður við innsiglinguna hefðu
ekki lagast væri enn erfiðara að búa
í Eyjum í dag. Kröfurnar hafa aukist
þegar kemur að samgöngum og
fjarskiptum og því yrði grundvöllur
fyrir byggð í Vestmannaeyjum
veikur ef samgöngurnar væru verri
en þær eru í dag.
Samfélagið er svo gjörbreytt
Þegar ég spyr þau eldri út í hvaða
þýðingu gosið hefði fyrir Vest-
mannaeyjar í nútíð bentu þau á að
það sé löngu liðin tíð að Eyjamenn
geti notað gosið og hörmunga tengt
því til að fá stærri hlut af þjóðar-
kökunni og ná fram betri gæðum í
samfélaginu.
- Ég held sko... samfélagið er svo
gjörbreytt. Við erum náttúrulega
orðin svo blönduð. Mér finnst
svona gosið ekki... ég horfi ekki á
gosið sem neitt einhverja lausn
fyrir okkur Vestmannaeyinga á
hvorki... þið sjáið með ferðir eða
samgöngur eða sjúkrahúsið og
svona. Það er engin hjálp í
gosinu lengur, ekki finnst mér
það. Það er bara túrisminn sem
er yfir stuttan tíma. Það er ekki
útaf gosinu held ég eingöngu. Það
er margt annað sem spilar inn í
en það er alltaf áræðni hérna.
Menn eru að reyna en við erum
bara á eyju. Það er bara
grundvallarmunur að búa á svona
eyju eða á fastalandinu. Það er...
og sumir bara skilja það ekki. Nú
ég er búinn að búa erlendis. Ég
flutti nú tvisvar erlendis og maður
hefur svona samanburð. Búa í
stórborg og litlum bæjum og...
þetta samfélag hér er engu líkt.
Það er þessi áræðni sem á kannski
rætur sínar enn lengra aftur en í
gosið. Hér öldum saman voru
útvegsbændur að berjast við hafið
og skipskaðar og manntjón voru
hlutir sem samfélagið þurfti
reglulega að takast á við. Ásamt því
minnast þau á samstöðuna en setja
spurningamerki við að næstu
kynslóðum takist að viðhalda henni.
- Ég held að það sé þessi samstaða
og ég er svoldið hrædd við það að
þegar þessi kynslóð sem upplifði
gosið fellur frá þá verði... ég veit
ekki... mér finnst þetta vera
svona... ok það er eitthvað
verkefni þarna og við förum og
tæklum það. Ég held að þetta sé
eins við klárum bara þetta
verkefni sjálf... mikið til... ég er
svo hrædd um það... að kynslóð-
irnar sem koma lifa á fornri
frægð eða einhvern veginn, þið
skiljið hvað ég á við. Þetta er
svoldið orðið ég um mig frá mér
til mín samfélag í dag, en við
vitum þegar á reynir að þá er
samtakamátturinn ótrúlega
sterkur og við höfum alveg sýnt
það.
Þegar þau eldri eru spurð út í hvort
þau sjái jákvæðar afleiðingar af
gosinu eru þau sammála þeim yngri
þegar kemur að vandanum við
innsiglinguna sem leystist með
skjólinu af nýja hrauninu. Til
viðbótar nefnir einn stórt vandamál
sem lengi hafði verið í uppsiglingu
því mikil uppbygging hafði verið í
húsbyggingum í Vestmannaeyjum
frá því á 5. og 6. áratugnum og fram
að gosi.
- Já, Helgafellið var að hverfa og
gryfjan þarna inni í hún var orðin
svakalegt svað. En þarna fengum
við byggingarefni þannig að þó
að hús foreldra minna hafi farið
undir og hverfið mitt og allt svona
þá held ég að þetta hafi í raun og
veru verið svakaleg blessun fyrir
þetta byggðarlag.
Grunnþekking byggð á
gamansögum
Það verður að segjast eins og er að
þessi orð segja mikið um hvernig
eldri kynslóðir hugsuðu til að takast
á við gosið. Hugarfar margra snerist
og snýst um að sjá ljósið í myrkr-
inu, hugsa í lausnum, henda
baksýnisspeglinum og horfa fram á
veginn.
Mín grunnþekking á gosinu byggist
á þeim gamansögum, sem ég
minnist á í kaflanum sem snýr að
bakgrunni mínum hér fyrr í
ritgerðinni, ásamt þekkingu á
grunnþáttum í tímalínu gossins. Það
er fyrst og fremst fyrir það að aldrei
var talað um gosið í minni fjöl-
skyldu. Það leiddi til þess að það
var ekki fyrr en ég var orðinn
unglingur sem ég áttaði mig á því
að e.t.v. hefði gosið verið aðeins
meira en eitthvað sem byrjaði og
lauk, og svo hafi lífið gengi sinn
vanagang eftir það.
Ég var orðinn unglingur þegar ég
áttaði mig á því að fólki hafi liðið
illa, verið hrætt og hafi þurft að
færa miklar fórnir til að ég og mín
kynslóð gæti búið í Vestmanna-
eyjum í dag. En þrátt fyrir að ég
geri mér grein fyrir því í dag að
þetta voru hörmungar þá er alltaf
þessi jákvæða glansmynd sem ég sá
sem barn mér fremst í huga þegar
ég hugsa um gosið. Líklega vegna
þess að þó að ég þekki betur
fórnirnar í dag er samfélagið hér
lifandi sönnun þess að fólkið barðist
við náttúruöflin og hafði sigur.
Þannig er þetta fólk sem kom aftur
og byggði bæinn miklar hetjur í
mínum huga. Ég velti því upp við
þau yngri hvort þau deildu þessari
upplifun með mér.
- Maður heyrir miklu minna þetta
neikvæða heldur en jákvæða, sem
mér finnst ótrúleg hetjudáð [að
hafa haldið áfram].
- Já, en það er bara ákveðin frontur
sem fólk setur á sig. En þetta sem
þú talar um, það er þessi
hetjudáð, hún er bara sett fram
fyrir allt hitt og hitt er bara svona
undirliggjandi og má helst ekki
ræða.
Þegar þau yngri eru spurð hvað
einkenni þeirra ímynd af gosinu þá
eru þættir eins og mannbjörgin um
gosnóttina og þakklæti fyrir hana,
og sameiningarmátturinn sem dreif
áfram björgunarstarfið í gosinu og
uppbygginguna eftir gos. Að öllu
leyti er gosið og allt sem það snertir
ótrúleg saga sem á sér fáar líkar.
- Kannski er orðið kraftaverk ekki
oft notað um þetta en þetta er
ekkert annað. Bara hvernig þetta
gerðist, hvernig var tekið á því.
Þetta er bara ekkert annað en
kraftaverk að hér skuli vera
byggð í dag og það er náttúrulega
bæði kraftaverk af náttúrunnar
hendi og mannavöldum. Það sem
samt kannski situr eftir er að það
hefur verið tínt úr þetta góða og
það látið lifa og slæmu hlutirnir
soldið svona... einhvern veginn
heyrast ekki eins mikið.
Þau eldri eiga erfiðara með þessa
spurningu mína. Tilfinningar þeirra
gagnvart gosinu eru blendnar. Hér
er fólk sem upplifði heim sem hvarf
og byggði upp nýjan bæ á rúst-
unum.
- Ja, þetta er bara eitthvað sem þú
upplifir og maður lifir með því.
- Já, já, og maður lærir að lifa
með.
- Og ég sé ekkert annað en jákvætt
við það. Við getum ekkert breytt
því. Við megum þakka fyrir...það
var fólk sem fór og við erum
hérna aftur komin.
- Ég hefði alveg viljað sleppa
þessu...
Ekki hefðu allir í hópnum viljað
missa af gosinu. Nefna þeir, máli
sínu til stuðnings, bætta innsiglingu,
byggingarefnið og svo þá upplifun
sem var að vera í björgunarstarfinu
og vinna við hraunkælinguna.
- Já, og við höfðum ekki mikla trú á
þessu en við fórum í þetta og
hérna... ég var bara í fremstu
víglínu. Það hitti svo á. Við vorum
komnir upp á alveg... þetta var
ótrúlegt... ótrúleg upplifun þegar
það kom fullt rör og bara bæng...
og við vorum að ýta því til þar
sem við vissum að það væri
rauðast... hraunið fyrir framan og
maður sá bara augnablik
sprenginguna og alveg stærðar
grjót í allar áttir og svo sáum við
ekki neitt og þurftum að fikra
okkur niður með rörinu og það lá
við köfnun... en ég hefði ekki
viljað missa af þessu. Mikið
rosalega stórkostlegt.
Umræða
Heimaeyjargosið og atburðir sem
því tengjast verða að teljast
ótrúlegir í alla staði. Í þeim sem
upplifðu gosið berjast tilfinningar
sem eiga sér rætur í ótrúlegum
minningum frá ótrúlegum tíma.
Munur á sameignarminni þessara
tveggja hópa sem tóku þátt í
rannsókninni er auðmerkjanlegur.
Munurinn byggist að mínu mati á
tveimur grunnþáttum.
Í fyrsta lagi liggur munurinn í því
augljósa, það að upplifa gosið. Þau
eldri voru á staðnum í lengri eða
skemmri tíma eða fylgdust með í
fjarlægð þegar gosið vann á
Heimaey, braut og bramlaði og
skapaði þennan nýja heim sem
Vestmannaeyingar gengu inn í að
gosi loknu. Þau yngri voru ekki á
staðnum enda ekki fædd og geta því
aðeins fengið innsýn í hvernig það
líf var með því að afla sér heimilda.
Seinni þátturinn sem ræður
muninum á sameignarminni
hópanna er sá að aðgangur að
heimildum um gosið takmarkast að
mestu við sagnfræðilegar heimildir
um tímalínu gossins, líkt og þær
birtust í fjölmiðlum á þessum tíma.
Einnig má þar nefna Eldheima og
sýninguna þar sem og þær bækur
og heimildamyndir sem gerðar hafa
verið um gosið.
Heimildamyndir skipta máli
Heimildamyndirnar eru nánast eini
vettvangurinn þar sem hægt er að
sækja persónulegar frásagnir
upplifendanna, sem takmarkast þó
við sögur örfárra útvaldra. Að
sjálfsögðu er ekki mögulegt að gera
öllum sjónarhornum skil en ljóst er
að upplifendur völdu að tjá sig sem
minnst um upplifun sína af gosinu
nema e.t.v. þegar þær upplifanir
voru skemmtilegar og gamansamar.
Fólk valdi að loka á þetta erfiða og
halda uppi hinu góða.
Það má svo bersýnilega sjá á
viðtali mínu við eldri hópinn að
þessi aðferð er enn við lýði. Einn
viðmælenda minna minntist á að
byggingarefnið sem fékkst með
gosinu hafi verið mikil blessun.
Hann hafi ekki viljað missa af
gosinu þó það hafi kostað hann
heimili hans og foreldra hans. Fyrir
þann sem hefur ekki heyrt fólk tala
á þennan máta kann þetta að þykja
frekar einkennileg og sérstök
fullyrðing, en það var nákvæmlega
þetta viðmót sem kom þessari
kynslóð í gegnum erfiðleikana. Að
sjá ljósið í myrkrinu.
Saga úr fjölskyldunni
Ég átti samtal við móður mína eftir
að viðtölunum var lokið. Ég spurði
hana út í gosið og hvort hún myndi
eftir að hún hafi sjálf eða aðrir átt
erfiðar stundir á gostímanum. Hún
sagðist ekki muna eftir því beint
nema hvað afi hennar, sem hafði
unnið hjá bænum og var að vinna í
björgunarstarfinu hafi verið sóttur af
fjölskyldumeðlimi og færður til
Reykjavíkur áður en gosinu lauk,
einfaldlega vegna þess að ástandið
var þannig að hann var engum til
gagns lengur. Hann hafði horft upp
á húsið sitt fara undir hraun.
Einnig minntist mamma á að
minnstu hefði munað að hún og
foreldrar hennar hefðu ekki flutt
aftur til Eyja. Hvoruga söguna hafði
ég heyrt áður því það passaði ekki
því þögla samkomulagi sem þeir
sem komu aftur gerðu ósjálfrátt
með sér, um að tala aðeins um
kostina en ekki erfiðleikana. Í mínu
tilfelli sögurnar af því þegar afi
bjargaði húsi hans og ömmu frá
bruna og þegar mamma slapp við
prófið. Því má við bæta að afi var
iðnaðarmaður og nóg vinna fyrir
hann í Eyjum eftir gos. Því var það
fjárhagslega rökrétt ákvörðun á
þeim tíma fyrir hann og fjölskyldu
hans að flytja aftur til Eyja.
Sterkt og blómlegt samfélag á
árunum fyrir gos
Hugarfarið lýsir líka vel hvað
skiptir þetta fólk í raun og veru
máli. Í Vestmannaeyjum hafði fólk
byggt upp sterkt og blómlegt
samfélag á árunum fyrir gos. Mikið
var af nýbyggingum, unga fólkið
vildi skapa framtíð sína í Vest-
mannaeyjum og þeir eldri voru
orðnir rótfastir. Þegar gosið er hafið
og ljóst er í hvað stefndi er ljóst að
það eina sem getur haldið þessu
samfélagi gangandi ef einhvern
tíma hættir að gjósa er samtaka-
máttur og það að þörfum einstak-
lingsins sé pakkað niður og þarfir
samfélagsins í heild verða æðri öllu.
Við, afkomendur kynslóðarinnar
sem upplifði gosið erum því firrt af
upplifun upplifendanna. Munur á
sameignarminni þessa tveggja hópa
byggir því fyrst og fremst á þessum
aðgangi að upplýsingum sem þeir
eldri hafa lokað inni og ræða lítið
sín á milli og við afkomendur sína.
Eftir stendur glansmyndin sem
sigurinn yfir náttúruöflunum og
enduruppbygging samfélagsins
skóp. Persónulegar upplifanir þeirra
sem gengu í gegnum gosið eru of
fáar og takmarkaðar til að fylla upp
í eyðurnar sem standa eftir. Þar er
gjá á milli þeirra sem upplifðu og
afkomenda þeirra sem aðeins þeir
sem upplifðu geta brúað. Þeir hafa
lykilinn að innilokuðum tilfinn-
ingum og hinni raunverulegu
upplifun. Afkomendurnir geta
aðeins kallað yfir gjána og þó þeir
fái einstaka sinnum svar gefur það
svar ekki mikið upp.
Neikvætt tal ógn við uppbygg-
ingu.
Þetta er skiljanlegt að mínu mati því
neikvætt tal um erfiðar tilfinningar
er ógn við uppbyggingu. Það getur
heldur enginn einn kallað eftir
vorkunn þegar allir eiga það
sameiginlegt að hafa lent í vand-
anum. Einnig tel ég að þetta hafi
aðeins slæm áhrif á þá sem loka
inni þessar tilfinningar.
Glansmyndin hefur skapað
jákvæða ímynd af Vestmannaeying-
um, hvernig þeir takast á við erfiða
hluti og vinna í sameiningu að
settum markmiðum. Gosið tryggir
þá ímynd, a.m.k. á meðan atburð-
inum er haldið á lofti. Hún hjálpar
okkur við að sameinast jafnt þegar
gárar á og þegar gengur vel. Á sama
tíma tel ég erfitt að brjóta aftur þá
glansmynd þó að fleiri og persónu-
legri upplýsingar bætist í sarpinn.
Ég tel að það efli ímynd okkar enn
frekar því það hjálpar okkur að
skilja betur hvaðan við komum og
hvers vegna við viljum búa á
þessum stað. Einn úr yngri hópnum
benti á eftirfarandi.
- Vitiði mig langar ofsalega til að
fá að heyra... kannski endilega
slæmar....mig langar að heyra
hvað fólk upplifði. Þú veist mig
langar stundum... Auðvitað finnst
mér æðislegt að þau bara séu
þakklát fyrir... þú veist að
bátarnir voru í landi og þau gátu
komið aftur en mig langar soldið
að vita hvað þú upplifðir. Mig
langar til að heyra... maðurinn
minn var eftir og ég fór ein með
börnin fjögur upp á land og við
þurftum bara... Maður er alveg
búinn að heyra það en mig langar
heyra meira.
„Enginn veit hvað átt hefur fyrr en
misst hefur“ segir máltækið. Við
sem erum afkomendur getum
sjálfsagt aldrei skilið það á sama
hátt og þeir sem upplifðu gosið. Það
breytir þó því ekki að okkur langar
að heyra meira til að skilja betur.
Framhaldið og spurningar
sem vakna
Þess ber að geta að þessi rannsókn
tekur ekki á öllum þeim hópum sem
upplifðu gosið og vert er að
rannsaka þá einnig á sama máta og
gert er í þessari rannsókn. Til
mótvægis við þá tvo hópa sem um
ræðir í þessari rannsókn má nefna
þá sem upplifðu gosið en komu
ekki aftur og svo afkomendur
þeirra. Er sameignarminni þessara
hópa einnig ólíkt og hvernig þá?
Hver er munur á sameignarminni
þeirra sem komu aftur og þeirra
sem gerðu það ekki? Getur verið að
afkomendur þeirra sem komu ekki
aftur hafi aðra sögu að segja en
afkomendur þeirra sem komu aftur?
Amma og afi á Vallargötunni, Gísli Engilbertsson og Elín Loftsdóttir.