Austri - 12.12.1996, Blaðsíða 10

10
AUSTRI
Jólin 1996
Skógar
Töluvert skóglendi hefur jafnan verið á
nokkrum jörðum á austurbyggð Skriðdals,
svo sem á Sandfellsbæjunum öllum og inni
á Þórudal. Einnig beggja megin í Múlan-
um. Nú er mikil skógræktaralda risin í
Skriðdal og keppast bændur við að girða
stórar spildur af jörðum sínum til skóg-
ræktar á vegum Héraðsskóga. Hætt er þó
við að það geti orðið torsótt með sumar teg-
undir, því skilyrðin eru þar ekki eins góð
og á Völlum eða í Fljótsdal. Einn bóndi
hefur þó náð ótrúlegum árangri í ræktun
erlendra trjátegunda, sem hann hefur
stundað í tvo áratugi af rnikilli bjartsýni,
en það er Björn Bjarnason í Birkihlíð. Hér
hugsar hann sér hringferð um dalinn og
lýsir skóglendinu eins og það bar fyrir
augu hans fyrir svo sem 15-20 árum, þeg-
ar það var að byrja að rétta úr kútnum eft-
ir aldalanga ofbeit.
Aður en sími kom á hvern bæ í sveitum
voru borin skrifleg fundarboð milli bæja og
þannig var það í Skriðdal. I fundarboðinu
hérna (heima á Borg?) stóð oftast: „Berist frá
Stóra-Sandfelli rétta boðleið inn austurbyggð,
kring Suðurdal að Þingmúla, í Hátún og Geit-
dal, út norðurbyggð að Vaði“.
Oft fór eldra fólk þessar ferðir og fékk þá
kærkomið tækifæri til að hitta nágranna og
gjarnan vini, en líka stundum krakkar sem
hlupu þá léttum fótum, lausir við áhyggjur og
að eltast við óþægar kindur og því um lfkt.
Ég var einn af þeim sem fór með boð sem
þessi til næsta bæjar (Múlastekks). Mikið af
leiðinni lá eftir sléttri grund, þar sem birki-
buskar uxu út úr neðstu börðunum með stuttu
millibili, eins og var um landnám, nema þá
voru þeir að sjálfsögðu miklu stærri. Oft
þurfti ég að stansa og margt að skoða á þess-
um ferðum og lærðist þá að þykja vænt um
skóginn og trén.
Nú ætla ég á gamals aldri að fara eina slíka
ferð, bera í þykjustunni fundarboð milli allra
bæja og leyfa mér í leiðinni að skoða skóga
og skógarleifar og fara eilítið inn fyrir byggð í
Suður- og Norðurdal.
Ferðin hefst frá Grímsárheimilum [við
Innrömmun
•* og speglagerð
sendir viðskiptavinum
og A ustfirðingum
öllum bestu
jóla og nýársóskir.
Cp Innrömmun
4"4r][ j og sPeSlagerÖ
Tiamarási 6. Egilsstöðum
471-1348
og skógarleifar í Skriðdal
eftir Björn Bjarnason í Birkihlíð
Grímsárvirkjun], en þar
fyrir innan er Stóra-Sand-
fellsskógur, sem nær frá
Grímsá að Gilsá við
Hjálpleysu; eyddur mið-
svæðis við Gilsá. [I Gils-
árgili vex reyniviður villt-
ur á nokkrum stöðum].
Utan og neðan við báða
bæina í Stóra-Sandfelli er
skógurinn býsna stórvax-
inn, en nokkuð gisinn og
mörg tún mynda í hann
stór rjóður. Innan við
fremri bæinn eru trén
smærri, en þar virðist ný-
skógur vera að vaxa upp
og beinar bjarkir blasa
við uppi á Höfðum. Innar
í landinu eru stakir og
lágir buskar.
I Litla-Sandfelli byrjar
skógur við Víná, ofan við
túnið og er samfelldur inn
að Þórisá og niður Þórisaurinn, niður að
Grímsá og vex þar í buskum. Sandfellskinnin
er stærsti og samfelldasti skógur í Skriðdal.
Framan við Vínána og niðri við Grímsá
standa fáeinar bjarkir með ljósan börk. Þar
mun ekki vaxa aftur upp birki þegar þær falla,
nema með friðun.
I Eyrarteigi er örlítil skógarbreiða og stöku
buskar yst í landinu. Örfáar sterklegar hríslur
eru þar í túni, en gamall bær var rifinn frá
þeim. A Hryggstekk er aðeins vottur af birki
neðan við veg, en lág skógarbreiða í hlíðinni
neðan við Ketilhnúk og virðist hún breiðast
út. Einnig er minni lágbirkiflekkur fyrir ofan
Arnhólsstaði, en yst á Þórudal er nokkuð stórt
svæði vaxið birki og æði háar hríslur á stöku
stað. Á Hallhjarnarstöðum eru örfáir buskar
yst í landinu og fyrir neðan Reynihaga. Yst í
landi Víðilœkjar eru buskar ofan við veg og
ná heim undir tún. Ofan við tún er lágvaxið
kjarr, sem fer stækkandi inn að Haugá
[Haugaá]. Skógarmörk eru þar há, en lækka
mjög við Stuttadal. [Á Víðilæk
er gamalt ömefni: Kolafletir,
innan til í landinu og vísar ótví-
rætt til kolagerðar, en annars er
lítið um kolagrafir í Skriðdal,
líklega vegna hreyfingar á jarð-
vegi.] Á Víðilæk er kennileitið
Holt og svo mun víða heita ofan
við sléttuna á austurbyggð
Skriðdals. Bændurnir, sem nú
eru horfnir, smöluðu fé sínu upp
undir holtin, þegar veður versn-
aði; áður í skógarjaðar, eins og
í Litla-Sandfelli. Vörðuholt
heitir yst í Haugalandi. Þar er
skógur með fjalli ofan við
Haugahóla og stöku buskar nið-
ur að Múlaá.
Vatnsskógaland er skógi vax-
ið langt inn fyrir Skriðuvatn og
eins er hinum megin, í landi
Stefánsstaða, en þó minna og
buskar út í miðja Hnútuhjalla,
en utar er nú ekki birkivottur í
Hjarðarhlíð. Við munum þó eft-
ir buskum í giljum þar og eins á
Borg, en þar eru fjögur kenni-
leiti með nafninu Holt, einhvem
tímann fallegar skógarspildur.
Það er staðfest með því að lurkar hafa komið
þar upp úr skurðum.
I Birkihlíð byrjar skógarvottur rétt utan við
Borg, en þéttist og hækkar þegar utar dregur.
Stærstu hríslur eru um 6 m. Samfellt skóg-
lendi nær um 1 km út í land Múlastekkjar, en
þar er líka smákjarr úti við Hraun og birki-
vottur hátt í brekkum, út á móts við Múlaár-
Uppvaxandi kjarrskógur (buskar) íEyrarteigi, Skriödal, 1995. Slíkt buskaland getur verið mjög fallegt og skemmtilegt til útivistar.
Ljósm. H.Hg.
brú.
Inni í Norðurdal, í Þingmúlalandi, er Hlíð-
arsel, lítið skógi vaxið svæði og langt inni á
Hátúnadal er Bjarnastaðaskógur, mjó ræma.
I Selfjallinu á móti er vottur af buskum, en
annars er land Geitdals skóglaust og svo er
einnig með Þorvaldsstaði og Flögu, en þar
em nokkur kennileiti með holts-nafni. Ekki er
heldur neitt uppmnalegt skóglendi á Mýrum,
Lynghóli eða Geirólfsstöðum, en holts-nöfn
koma þar fyrir.
Á Vaði er birki farið að vaxa upp úr skurð-
bökkum. Sennilega hefur fræið fokið frá Hall-
ormsstað í sterkum norðanvindum og stöðvast
í spmngum í skurðbökkunum.
Nú er ég aftur kominn á sveitarenda og
kannski verður fundurinn aldrei haldinn. En
eitt er víst, að hlíðar Skriðdals hafa verið
skógi vaxnar og auramir líka. Seint mun okk-
ur ganga að endurheimta þá fegurð sem
Skriðdalur átti, en þó eru margir farnir að
reyna að snúa þessu við. Á mörgum bæjum
Björn Bjarnason viö hœstu birkitrén í Birkihlíðarskógi, en þau eru
um 7 m á hœð. Myndin er tekin 30. ágúst 1996. Ljósm. H.Hg.
eru litlar girðingar og aðeins byrjað að gróð-
ursetja, en stærstar eru þær austan í Múlanum
[í Birkihlíð og á Múlastekk]. í Stóra-Sandfelli
em stórar hríslur í görðum og tvö lerkitré inni
í Múlanum [á Borg], um 8 m há. [Myndarleg
tré eru einnig í görðum á Hallbjamarstöðum, í
Þingmúla, Flögu, á Mýrum og Geirólfsstöð-
um].
Uppskrift H. Hg. á handriti Björns frá 1993. Kynn-
ing og innskot í hornklofum erufrá ritara, sem einnig
hefur tekið myndir sem fylgja.
Viðbætir:
Skógar í Skriðdal um 1894.
Fróðlegt er til samanburðar við þessa
skógalýsingu Bjöms í Birkihlíð að sjá hvað
Sæmundur Eyjólfsson skrifar um skóga í
Skriðdal í Búnaðarritið 1894. Stúdentinn sem
upplýsti hann var dr. Helgi Jónsson grasa-
fræðingur, lengi kennari við Lærða skólann í
Reykjavík, bróðir Magnúsar Blöndals pr. í
Vallanesi.
„I Skriðdalinn kom eg eigi, en Helgi stúd-
ent Jónsson í Vallanesi hefur útvegað mér
ýmsar upplýsingar um skóga í þeirri sveit og
segist hann hafa fengið þær að mestu leyti hjá
Guðmundi bónda Einarssyni á Flögu. Um
1830-50 var skógur allmikill í Stóra-Sand-
felli; var hann sums staðar stórvaxinn og þétt-
ur. Múlakirkja átti þar skógarítak, sem mál-
dagar votta, enda var það notað meðan til
vannst. Þar er og talið að Hallormsstaða-
kirkja og Vallaneskirkja eigi skógarítak. Nú
sjást þar aðeins einstöku smáhríslur til og
frá. I Litla-Sandfelli var einnig skógur á fyrri
hluta þessarar aldar, en smávaxinn var hann
orðinn og er hann enn líkur því sem hann var
þá. I Eyrarteigi var og nokkuð smákjarr, en
er nú að mestu horfið. Á Arnaldsstöðum
(Amhólsstöðum) er enn nokkuð smákjarr. I
Suðurdalnum austanverðum var (1830-50)
skógur frá því fyrir framan Stefánsstaði og
niður að Háubrekku; var það allgóður kola-
skógur. Nú er sá skógur algerlega horfinn.
Frá Borg og út undir Hraun var þéttur skóg-
ur, en smáskógur þaðan alla leið út að Þing-
múla. Nú eru þar aðeins smávaxnar leifar
eftir. í Múlahlíðinni í Norðurdalnum var
smáskógur inn undir Kálfeyri, en nú er hann
algerlega horfinn."
Sæmundur Eyjólfsson: Ferð um Þingeyj-
arsýslu og Fljótsdalshjerað. - Búnaðarrit 8.
árg. 1894, bls. 26-27.
Seinna ritaði Helgi sjálfur um gróður á
Austurlandi, og minnist þá m.a. á skógana á
Héraði og eyðingu þeirra. Hann ritar:
„Ég þekki eitt dæmi um að talsverður
skógarteigur eyddist á þennan hátt [þ.e. af
vetrarbeit í snjó]. Á Borg í Skriðdal var skóg-
ur á fyrri hluta þessarar aldar, en veturinn
1836 var hann gereyðilagður, af því að Borg-
arbóndinn lét beita um 1000 fjár í hann. Þessi
vetur var mjög harður og víða varð heyskort-
ur. Þess vegna seldi bóndinn beit í skóginum.“
Helgi lónssorv.Skógargróður á Héraði um 1890.
Múlaþing 17,1990, bls. 164. (Þýtt úr „Studier over 0st-
Islands Vegetation “ í Botanisk Tidsskrift 20,1895 ).