Austri - 12.12.1996, Blaðsíða 26

26
AUSTRI
Jólin 1996
Selið á Ingiríði og „Ingiríðarbragur66
Þegar ég fer Hamborg hjá,
heimsins séstþar prýði.
Selið ber við himin há
hœst á Ingiríði.
Upp af Bessastaðabæjum í Fljóts-
dal, nánar tiltekið eyðibýlinu Ham-
borg, er stuttur klettahjalli á Heiðar-
brún, sem Ingiríður heitir og ber
hann við loft neðan frá veginum. Á
klettinum eru mannvirkjaminjar,
sem heimamenn álíta vera leifar af
seli og því til staðfestingar er ofan-
greind vísa, sem margir kunna. Er
þó staðurinn ólíkindalegur fyrir sel-
stöðu, því að bæði er þar skjóllaust
og vatn af skomum skammti. Tætt-
umar sem þar getur að líta eru held-
ur ekki lrkar venjulegum seltóttum.
Sagt er að kletturinn dragi nafn af
selstúlku eða selráðskonu, en ekki
vita menn deili á henni. 1)
Hamborg er gömul hjáleiga
Bessastaða og lágu túnin saman.
Þetta er lítil jörð, en henni tilheyrir
samt nokkur landspilda innan
Bessastaðaár, neðan við gil hennar
hið mikla. Þar stendur Fljótsdalsrétt
á Bessastaðaármelum og góðar
engjar em í Hamborgarnesi, fyrir
neðan Melana. Skammt fyrir innan
í Þjóðsögum Sigfúsar Sigfússonar
(VIII,bls. 329) og virðist þar fremur
átt við klett en vörðu. Reyndar er
dálítil varða, um 1,50 m á hæð,
innst á hjallanum og gæti hún líka
hafa verið nefnd Ingiríður.
„Búinn er að byggja sel“
I 2. árgangi Múlaþings, 1967, er
smágrein sem nefnist: „Af blöðum
Páls Guðmundssonar frá Rjúpna-
felli.“ Móðir Páls var úr Fljótsdal.
Þar eru birt tvö gamankvæði er
spunnust út af byggingu sels á
Ingiríði og sagt frá tildrögum þeirra
og höfundum. I öðm kvæðinu er of-
angreind vísa. 3)
I umræddri grein segir frá Eyjólfi
Magnússyni, er bóndi var í Ham-
borg „nálægt miðri öldinni sem
leið“. Kona hans hét Þorgerður
Jónsdóttir. 4) „Eyjólfur var góður
bóndi og framtakssamur. Hann
byggði á heiðarbrúnunum upp af
Hamborg, sel, þar á hæð nokkurri,
sem kölluð er Ingiríður.“
Um það leyti bjó Jón Sigfússon á
Kleif eða á Langhúsum. Hann var
sonur Sigfúsar Jónssonar og Þor-
bjargar Árnadóttur á Langhúsum,
skáldmæltur eins og foreldrar hans
Tótt selhússins á Ingiríði. Sér ínorður. Kletturinn t.v. myndaði vesturvegg hússins, en
austurveggur var hlaðinn úr grjóti og er að nokkru leyti fallinn. Uppreistar hellur
mynda millivegg og útvegg. Höf. tók allar myndirnar.
bæinn eru Gálgaklettur og Drekk-
ingarhylur í Bessastaðaá, gamlir af-
tökustaðir frá þeim tíma er þingstað-
ur var á Bessastöðum. Hlíðin upp af
bænum er heldur hrjóstrug og gróð-
urrýr, en ofan við Heiðarbrún er
landið vel gróið og besta beitarland.
2)
I örnefnaskrá Hamborgar segir:
„Aldan hæsta, sem ber við himin frá
bæ heitir Brún. Á henni er varðan
Ingiríður. Þar em gamlar seltættur.“
I viðauka stendur: „Ingiríður er
klettahæð á fjallsbrún. Þar hjá eru
gamlar seltættur, og vörðubrot er á
hæðinni." Einnig er getið um
Ingiríði í „Þætti Sögu-Guðmundar“
og frændur ýmsir. Gat hann ekki á
sér setið að grínast svolítið að
Eyjólfi „fyrir þetta nývirki á heið-
arbrúninni og orti um það nokkrar
vísur." Páll heldur að sumar þeirra
hafi glatast, en þessar tilfærir hann í
grein sinni:
Hamborg stýrir halur vel,
hagleiks meður smíði,
búinn er að byggja sel
beint á Ingiríði.
Ytum gengur ofur vel
um að kveða smíði.
Þykir vera sómasel,
(er) sér á Ingiríði.
Þegar égfer Hamborg hjá,
8®
»8
Os/tam ö//atn «. (ustflf*ditujum
jjfedt/eytHiJó/a otj fimste/c/at1
tt ftotnatuft átH .
{fiö/tfiutn oitis/tiffiti ó fidtiu ótH.
s. 471-2002
Egilsstöðum
*
heimsins sést þar prýði.
Selið ber við himin há,
hœst á Ingiríði.
Nú vill svo til að í handritsbroti
sem komið er frá Vallholti / Hrafn-
kelsstöðum og Margrét Sigfúsdótt-
ir, bróðurdóttir skáldsins, hefur lík-
lega ritað, em þrjár vísur úr þessum
brag. Ein þeirra er eins og síðasta
vísan hér að ofan, en með smávegis
fráviki í orðalagi. Hinar tvær eru
ekki skráðar í grein Páls og em þær
svona:
Medalíu mun nú fá,
maðurinn þessi um síðir,
fyrir sel er setti á
sjálfri Ingiríði.
Þorgerði nú þykir nœst,
þessi ganga prýði,
selið er sem gulli glœst,
gyllt á Ingiríði.
Líklega hefur Eyjólfi gramist
þetta flím um selið, því Páll segir að
hann hafi fengið Stefán Stefánsson,
er síðar varð bóndi á Eyvindará, „til
að svara selsbragnum Jóns“ og birt-
ir sex vísna gamankvæði Stefáns,
sem líklega er heilt. Þar skopast
skáldið að einhverri byggingu, lík-
lega beitarhúsum, sem Jón á Lang-
húsum reisti og kallaði „Nýborg“.
Var garður hlaðinn þar utan um. Af
kvæðinu má skilja að þetta mann-
virki hafi eyðilagst í skriðuhlaupi,
en þau eru ekki óalgeng í Fljótsdal.
Fyrsta og síðasta vísan eru svona:
Selshugmynda-meistarans,
mundum flest í leikur.
Virkið sést og varnir hans,
vel sem prýði eykur.
Eyddist borg sú minnkun með,
mest nam rýrna prýði.
Avöxt hefur enginn séð
af öllu þessu smíði.
Samkvæmt þessari ritgerð Páls
frá Rjúpnafelli og heimildum um
ábúendur í Fljótsdal, hefur „Selið“
ekki verið reist fyrr en á árunum
1860-70. Einnig kemur skýrt fram
í kvæði Jóns að „hæðin“ hefur heit-
ið Ingiríður, áður en selið var byggt
þar og getur hún því ekki verið
nefnd eftir selstúlku í því seli. Er
líklegt að þetta örnefni sé miklu
eldra og grunur er líka um eldra sel
á þessum slóðum (sjá síðar). 5)
Á þeim tíma, sem hér um ræðir,
var seljabúskapur almennt lagður af
fyrir mörgum áratugum eða öldum í
Fljótsdal. Um 1840 var aðeins haft
í seli á einum bæ í Fljótsdal, „frá
fráfærum til höfuðdags“ og var það
á Glúmsstöðum. Þar var ólíku sam-
an að jafna, því notuð voru beitar-
hús í Glúmsstaðaseli. Auk þess er
getið um nokkrar selstöður, sem
„notaðar voru í fomtíð“ (Sóknalýs-
ingar 1840). (Á árunum 1863-71 lét
Sigfús Stefánsson, bóndi á
Skriðuklaustri, byggja beitarhús í
Þorskagerði í Rana á Jökuldal og
var kallað að þar væri haft í seli).
Ber því flest að sama brunni með
að það hafi ekki verið venjulegt sel,
sem myndarbóndinn Eyjólfur í
Hamborg byggði á klettinum
Ingiríði, enda má skilja á gaman-
brag Jóns að svo hafi ekki verið.
Bæði hefur staðsetningin þótt ein-
kennileg og svo líklega sjálf bygg-
ingin, sem hlaut að vekja mikla at-
hygli þarna á klettabrúninni, þar
sem hana bar við himin.
Lýsing tóttanna á Ingiríði
En hvers konar byggingar voru þá
á Ingiríði? I því skyni að fræðast um
það, lagði ég leið mína þangað einn
góðan veðurdag í júlí sumarið 1989.
Umræddur klettahjalli er á heiðar-
brúninni, í um 400 m h.y.s., beint
upp af Hamborg og rétt fyrir ofan
efstu beygjuna á Snæfellsvegi, sem
krókast upp með Bessastaðaárgil-
inu. Þangað er örstutt ganga af veg-
inum. Raflínan frá Kröflu liggur
þvert yfir klettinn og er staurastæða
á brún hans og þekkist hann auð-
veldlega af því. Austan í hjallanum
er 5-6 m hátt klettabelti, en ofan við
hann flatt mýrarstykki og síðan
aflíðandi brekkur.
Hjallinn er allur mjög sprunginn.
Að ofan er hann alsettur lausagrjóti,
einkum næst brúninni. Utan til eru
stærri steinar, sumir líklega jarðfast-
ir við undirlagið, þ.e. smákletta-
hraukar. Grjótið virðast hafa klofn-
að upp á staðnum, því það er yfir-
leitt homótt og ekki vatnsnúið. Dá-
lítill jarðvegur og gróður er víðast
hvar á milli steina.
Tættumareru yst á klettahjallan-
um, þar sem stórgrýtið er mest. Að-
altóttin, sem virðist hafa verið hús,
er aðeins um 4-5 frá austurbrún
hjallans, milli stórra steina, sem
hafa verið notaðir haganlega til að
mynda hluta af veggjum þessarar
vistarvem. Tóttin er löng og mjó og
henni skipt með þvervegg í tvö hólf,
sem em misbreið og liggja ekki al-
veg í sömu stefnu, þó hér um bil
SV-NA, eins og hjallinn. Vestur- og
suðurveggir em að mestu klettar eða
stórir steinar, en austurveggur hlað-
inn úr grjóti. Dyr em á honum miðj-
um. Ytra hólfið er aðeins um 1 m
breitt og um 2,5 m langt, en það
innra um 1,80 m breitt og 3,30 m
langt. Milliveggur og þverveggur að
utan eru úr þykkum uppreistum
hellum. Dymar eru um 1,5 m breið-
ar og dyrakampar laglega hlaðnir úr
ferhymdum, láréttum hellum. Þær
eru á móti milliveggnum og hafa
því líklega opnast inn í bæði hólfin.
Framan (austan) við dyrnar mótar
fyrir stuttum torfveggjum, sínum
hvora megin og gætu þeir hafa verið
dyraskjól. Við ytri enda tóttarinnar
er dálítill grasbali og gras er einnig í
tóttinni, en annars er ber klettur allt í
kring. Flest bendir til að hús þetta
hafi verið lágt, líklega varla mann-
gengt, en það er þannig staðsett að
það hefur vel getað sést neðan úr
dalnum og stemmir þetta að því
leyti við vísuna í upphafi greinar.
Vestanvert við hústóttina mótar
fyrir garði kringum 3-4 m breiðan
og um 6,5 m langan, sporöskjulaga
reit, þar sem grjóti er hlaðið á milli
steina og virðist þar hafa verið rétt-
arhólf. Dyr eru á suðurenda réttar-
innar og í henni er að hluta til slétt
klöpp. Um 10 m innar er þriðja tótt-
in, dálítið grjótbyrgi, um 2 x 2,5 m,
byggt austan undir risastórum, topp-
laga steini og snúa dyr þess í norð-
austur. Líkist það mest smalakofa.
(Raflínan liggur yfir klettinn um 40-
50 m innar og varðan er álíka langt
fyrir innan hana).
Hvers konar mannvirki?
Eins og ofangreind lýsing ber
með sér, gefa þessar minjar engan
úrskurð um það, hvers konar mann-
virki þama hafa verið og kemur það
vel fram í eftirfarandi hugleiðingu
úr ferðadagbók minni:
„Ef þetta eru á annað borð seltætt-
ur, eru þær mjög óvenjulegar, þar
sem þær eru í fyrsta lagi byggðar
uppi á klettahjalla, mjög áveðurs og
nálægt brún, í öðru lagi svo litlar að
þar hafa varla rúmast nema 1-2
manneskjur, og í þriðja lagi er þama
enginn teljandi lækur og ekkert
vatn, nema forarpollar ofan við
hjallann. Helst líkist þetta dálitlum
útilegumannabústað, en ekki er sú
skýring líklegri, því að hér er ekki
hægt að leynast...Loks mætti láta sér
fljúga í hug að sérvitur einsetukerl-
ing, Ingiríður að nafni, hefði byggt
sér þetta hreysi. Réttarhólfið bendir