Morgunblaðið - 19.03.2021, Qupperneq 17

17
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 19. MARS 2021
Sólheimajökull Hópur göngufólks virðir Sólheimajökul fyrir sér, áður en haldið er áfram upp á jökulinn. Skipulagðar ferðir eru farnar þarna með leiðsögumönnum og njóta mikilla vinsælda.
Björn Jóhann
Í rúman áratug hafa
nær eingöngu verið
byggð fjölbýlishús í
Reykjavík. Flest á svo-
kölluðum þéttingar-
reitum innan núverandi
byggðar. Mörg hús-
anna eru fimm til sjö
hæðir, göturýmið yfir-
leitt þröngt og lítið um
torg og dvalarstaði fyr-
ir íbúa. Þetta byggðar-
form skapar oft mikla skuggamyndun
og veldur jafnvel vindstrengjum.
Eðlilega hefur töluvert verið fjallað
um þessa nýju skipulagsstefnu og sitt
sýnist hverjum. Spurt hefur verið
hvort skipulagsyfirvöld hafi leitað
álits borgarbúa um þessa stefnu? Það
hlýtur að vera eitt af markmiðum
borgarskipulags að laga borgarar-
umhverfið að óskum og þörfum íbúa
og atvinnulífs á hverjum tíma.
Lítið hefur borið á könnunum á við-
horfum borgarbúa til þessa mikil-
væga málaflokks síðustu árin. Því
ákvað ég að dusta rykið af þremur
viðhorfskönnunum um húsnæðis- og
búsetuóskir borgarbúa sem undirrit-
aður vann að og voru birtar 2003,
2007 og 2013. Hér verður aðeins
fjallað um nokkur atriði í þeirri
síðasttöldu sem unnin var í samstarfi
við samtökin Betri borgarbragur.
Reykjavíkurborg tók þátt í kostnaði
við könnunina sem um 1.420 borgbú-
ar tóku þátt í.
Viðhorf til þéttingar byggðar
Í könnuninni árið 2013 voru þátt-
takendur spurðir um hvaða atriði
lýstu best hugmyndum þeirra um
hugtakið þétting byggðar (sjá mynd
1). Svarendur höfðu heldur neikvæða
sýn á hugtakið þéttingu byggðar. Yfir
helmingur tengdi hugtakið við minni
græn svæði, þrengsli fyrir akandi um-
ferð og skort á bílastæð-
um sem og meiri skugga
frá byggingum vegna
háhýsa. Þeir þættir sem
oft hafa verið taldir með
jákvæðari þáttum þétt-
ingar voru aðeins valdir
af 20% til 30% svarenda.
Í könnuninni var einn-
ig spurt hvort svar-
endum hugnaðist að
þétta byggð innan nú-
verandi íbúðasvæða. Að-
eins 26% svarenda voru
hlynnt þéttingu byggðar
innan íbúðasvæða og 64% voru and-
víg. Tæpur helmingur svarenda
reyndist þó frekar eða mjög hlynntur
nýrri íbúðabyggð á eldri atvinnu-
svæðum. Ekki er því hægt að segja að
borgarbúar hafi tekið vel í hugmyndir
um þéttingu byggðar á þessum tíma.
Þrátt fyrir það var ráðist í umfangs-
mikla þéttingu byggðar í eldri íbúða-
hverfum borgarinnar á næstu árum.
Til fróðleiks má minna á að hefð-
bundið borgarform í stærri borgum
Evrópu, 5-7 hæða íbúðarhús meðfram
götum (randbyggð umhverfis inn-
garð), byggðist upp á 18. og 19. öld
samfara iðnbyltingu vegna land-
þrengsla innan borgarmúra. Þá voru
ekki nútímasamgöngutæki til, hvorki
einkabíll né strætisvagnar. Þetta
borgarform hefur skapað ýmis vanda-
mál á síðari árum, svo sem mengun,
skuggavarp, umferðartafir og skort á
bílstæðum. Það er sérkennilegt að við
á norðlægum slóðum skulum ætla að
taka þetta upp á 21. öld. Er ekki nægt
landrými á Íslandi og mælti ekki Guð-
mundur Hannesson með 2-3 hæða
íbúðarhúsum í Reykjavík fyrir rúmri
öld?
Húsagerðir
Í viðhorfskönnuninni var spurt
hvaða tegund af húsnæði þátttak-
endur vildu helst búa í óbundið af
efnahag. Um 2/3 svöruðu sérbýlishús,
12% sambýlishús/hæð (2-4 íbúðir í
húsi), 9% lægra fjölbýlishús (2-3 hæð-
ir) og 5% fjölbýlishús 4 hæðir eða
hærri. Um helmingur svarenda bjó í
fjölbýlishúsum en aðeins 14% vildu
helst búa í slíku húsnæði.
Þegar spurt var hvernig húsnæði
þátttakendur teldu líklegast að þeir
flyttu í næst þegar þeir skiptu um
húsnæði ef tekið væri tillit til efna-
hags breyttist myndin. Þá svöruðu
52% fjölbýlishús, 24% svöruðu sér-
býlishús og 23% hæð í sambýlishúsi.
Enda hafa ódýrustu íbúðirnar yfir-
leitt verið í fjölbýlis- og sambýlis-
húsum og þær því iðulega fyrsti
áfangi yngra fólks til að eignast þak
yfir höfuðið. Fram kom að um 57%
svarenda á aldrinum 30 til 49 ára kaus
að flytja í sérbýlis- eða sambýlishús.
Þetta stingur í stúf við framboð síð-
ustu ára sem hefur nær eingöngu ver-
ið í stærri fjölbýlishúsum á þéttingar-
reitum.
Þegar litið er til þessara niður-
staðna kemur ekki á óvart að mikill
fjöldi fólks hefur flutt frá höfuð-
borgarsvæðinu til nágrannabyggða
(Suðurnesja, Hveragerðis, Árborgar
og Akraness) síðustu ár þar sem
framboð af húsnæði er fjölbreyttara
en á höfuðborgarsvæðinu, m.a. mikið
framboð af sérbýlishúsnæði. Þetta
fólk veigrar sér ekki við að aka reglu-
lega til höfuðborgarsvæðisins vegna
vinnu og þjónustu. Það er því augljóst
að þörf er á meiri fjölbreytni og ný-
sköpun í húsakosti höfuðborgar-
svæðisins.
Þá má nefna að í könnuninni kom
fram að um þriðjungur þátttakenda
taldi helst vanta íbúðir í minni fjöl-
býlishúsum í borginni og um 40%
nefndu fleiri íbúðir í sér- og sambýlis-
húsum. Aðeins 17% nefndu stærri
fjölbýlishús.
Íbúðir, nærumhverfi
og val á íbúðahverfum
Þeir þættir sem svarendur lögðu
mest upp úr í nærumhverfi íbúða
voru góðar svalir og/eða aðgengi að
garði, eða 54% svarenda (sjá mynd 2).
Þá töldu yfir 30% mikilvægt, að íbúð
væri fjarri umferðargötu, með sérinn-
gangi, góðri dagsbirtu og bílastæði
nærri íbúð. Það er auðséð á þessum
lista að auðveldara er að uppfylla þær
óskir sem flestir nefna, m.a. góðar
svalir og aðgengi að garði í sérbýlis-
og sambýlishúsum en í blokkum.
Í könnuninni var einnig spurt um í
hvernig umhverfi/hverfi fólk vildi
helst búa (gefnir voru upp 10 kostir
með mismunandi, staðsetningu og
húsagerð með tilvísun til hverfahluta í
borginni). Sjá mynd 3.
Langflestir, eða um þriðjungur,
kusu hverfi með blönduðum húsa-
gerðum svipað og Fossvogshverfið.
Næst komu þrír kostir sem um 14%
völdu, þ.e. hverfi svipað og Þingholtin,
Smáíbúðahverfið og Grafarholt vegna
nálægðar við stór útivistarsvæði. Þar
næst komu Melarnir (sambýlishús)
og Stekkirnir (einbýlishús og raðhús).
Innan við 5% völdu þéttingarsvæði í
miðborginni (líklega ekki mjög þekkt
á þessum tíma), háhýsi eins og við
Skúlagötu, byggð á landfyllingu
(Bryggjuhverfi) og hefðbundin blokk-
arhverfi (Bakkarnir). Allt stefnir að
sömu niðurstöðu: Íbúðahverfi með
fjölbreyttum húsagerðum þjóna best
íbúum Reykjavíkur. Það er athyglis-
vert að þéttleiki byggðar er mjög
mikill í Þingholtunum og fleiri hverf-
ahlutum með fjölbreyttar húsagerðir,
meiri en í mörgum blokkarhverfum.
Það eru því engin rök fyrir því að
byggja eingöngu stórar blokkir á
þéttingarreitum.
Samantekt
Þessi útdráttur úr viðhorfskönnun
á húsnæðis- og búsetuóskum borgar-
búa frá 2013 vekur nokkrar áleitnar
spurningar: Hafa húsnæðis- og bú-
setuóskir borgarbúa breyst umtals-
vert frá 2013? Er ekki mikilvægt að
kanna það og vinna nýja könnun sem
fyrst? Er nokkuð fengið með því að
kanna hug borgarbúa ef lítið er farið
eftir óskum og viðhorfum þeirra?
Það er kannski ofmælt að ekkert
hafið verið farið eftir niðurstöðum
kannana á húsnæðis- og búsetuóskum
borgarbúa sem undirritaður hefur
staðið að. Sem dæmi má nefna að í öll-
um könnununum kemur greinilega
fram að mjög margir vilja búa í eldri
hverfum borgarinnar vestan Elliðaáa.
Líklega vegna þess að þessi hverfi
einkennast af fjölbreyttum húsagerð-
um, hafa sérstakt yfirbragð (staðar-
anda) og njóta nálægðar við menning-
arlíf miðborgarinnar. Það er því gott
mál að leyfa fleirum að búa á þessu
svæði, en þéttingarreitirnir eru á
skjön við yfirbragð hverfanna í kring,
þeir mynda háreist skuggahverfi inn-
an um lágreist og hlýleg eldri hverfin
í kring. Það er því ekki hægt að segja
að vel hafi tekist til við að laga nýja
byggð að sérkennum eldri hverfa í
borginni.
Ég vil ljúka þessum pistli með því
að hvetja skipulagsyfirvöld á höfuð-
borgarsvæðinu til að taka mark á
ábendingum áhugahópsins Sam-
göngur fyrir alla um hvernig má
byggja upp hágæðahraðvagnakerfi
(borgarlínu) með mun minni til-
kostnaði og umhverfisáhrifum en
framkomin tillaga yfirvalda gerir
ráð fyrir, en með ekki síðri árangri
við að draga úr umferðartöfum á
svæðinu.
Áhugasömum lesendum er bent á að grein
eftir höfund með gagnrýni á aðalskipulag
Reykjavíkur var birt í Morgunblaðinu 21.
nóvember sl.
Eftir dr. Bjarna
Reynarsson » Allt stefnir að sömu
niðurstöðu: Íbúða-
hverfi með fjölbreyttum
húsagerðum þjóna best
íbúum Reykjavíkur.
Dr. Bjarni Reynarsson
Höfundur er skipulagsfræðingur.
Þétting byggðar og einsleitni húsagerða
Hvað tengir þú helst við hugtakið
„þétting byggðar“?
Minni græn svæði
Þrengsli fyrir akandi umferð
og skortur á bílastæðum
Meiri skuggi af byggingum
Háhýsabyggð
Mengun / umferðarhávaði
Umfangsminna og hagkvæmara
gatnakerfi
Fjölskrúðugra mannlíf
Minni ferðatími
Félagslegt áreiti
Betri nýting stofnana / hagkvæmari
innviðir
Vandaðri almenningsrými
(göturými, torg, almenningsgarðar)
Ódýrari veitukerfi
Þekki ekki hugtakið „þétting byggðar“
712
695
670
570
449
389
369
363
338
301
270
207
48
Svarendur völdu
fimm atriði sem þeim
fannst best eiga við
Fjöldi svara
759
530
502
496
417
364
363
292
220
163
Hvað skiptir þig mestu varðandi afstöðu
íbúðar til nærumhverfisins?
Aðgengi að sólríkum og skjólgóðum
svölum eða garði
Íbúðin sé fjarri umferðargötu
Sér inngangur
Mikil og góð dagsbirta í íbúðinni
Bílastæði séu nálægt íbúðinni
Góð nágrannatengsl
Fallegt útsýni
Falleg hús og umhverfi
Mannlíf í nærumhverfi
Legg áherslu á að vera út af fyrir mig
Svarendur völdu
þrjú atriði sem þeim
fannst best eiga við
Fjöldi svara
424
182
179
164
87
71
50
32
30
8
Í hvernig umhverfi eða hverfi
vilt þú helst búa?
Blöndun húsagerða; lág fjölbýlishús, raðhús
og einbýlishús svipað og Fossvogshverfi
Hverfi eins og Þingholtin,
þétt óregluleg byggð
Hverfi eins og Smáíbúðahverfið
(lítil einbýlishús)
Hverfi á jaðri byggðar við stór útivistar-
svæði sem dæmi Grafarholt
Einbýlis- og raðhúsahverfi svipað og
Stekkirnir í Breiðholti
Hverfi eins og Melarnir (sambýlishús)
Þéttingarsvæði í miðborginni
Háhýsahverfimeð gott útýni svipað og
byggð við Skúlagötu
Fjölbýlishús við sjó eins og
Bryggjuhverfið í Grafarvogi
Hverfi eins og Bakkarnir (U laga blokkir)
Svarendur völdu
eitt atriði sem þeim
fannst best eiga við
Fjöldi svara