Morgunblaðið - 11.09.2021, Qupperneq 20

20 FRÉTTIR
Innlent
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 11. SEPTEMBER 2021
ÚR BÆJARLÍFINU
Sigurður Ægisson
Siglufirði
Makríll hefur vaðið í torfum um
Siglufjörð af og til í sumar og verið
þar á eftir marsíli, að því er sérfræð-
ingar Hafrannsóknastofnunar telja;
það var sömuleiðis í torfum, allt inn í
smábátahöfnina. Þessu fylgdi
óvenju mikill fjöldi máva af ýmsum
stærðum og gerðum. Nú er rólegra
yfir að líta.
Á Síldarminjasafninu hefur
orðið töluverð breyting frá því í
fyrrasumar, þegar meginþorri safn-
gesta var innlendir ferðamenn. Á
síðasta ári töldu erlendir gestir ekki
nema 25% af heildarfjöldanum, en í
ár eru þeir 60%. Skipulagðar heim-
sóknir ferðahópa hafa verið þó
nokkrar, að sögn Anitu Elefsen, for-
stöðumanns safnsins, og er bók-
unarstaðan nokkuð góð fram yfir
miðjan október. Á planinu framan
við Roaldsbrakka hafa farið fram 26
síldarsaltanir og enn á eftir að salta
tvisvar í september fyrir erlenda
gesti. Heildarfjöldi gesta það sem af
er ári er um 16.000, til samanburðar
við rúmlega 11.000 allt árið í fyrra.
- - -
Söluturninn við Aðalgötu er
gamalt verslunarhús frá 1905 sem
hefur verið fært í upprunalegt horf.
Í stað blaðasölu- og sælgætissjoppu
sem rekin var þar um áratugi hafa
verið haldnar fjölbreytilegar listsýn-
ingar síðustu árin. Fyrr í sumar var
haldin samsýning þeirra Jóns Sigur-
pálssonar á Ísafirði, Péturs Krist-
jánssonar Seyðisfirði og heima-
mannsins Örlygs Kristfinnssonar.
Allir eru þeir fyrrverandi safn-
stjórar, hver á sínu minjasafni, en
hafa snúið sér að myndlist í seinni
tíð. Þessi sumarsýning var önnur í
röð þriggja samsýninga þar sem sú
fyrsta var í Edinborgarhúsinu á Ísa-
firði í fyrra og sú þriðja verður hald-
in á Seyðisfirði 2022. Fyrirhugaðri
ágústsýningu Arnars Herberts-
sonar var frestað vegna Covid-19.
Þess í stað hélt Bergþór Morthens
tveggja helga sýningu á verkum sín-
um í Söluturninum nú nýlega. Berg-
þór hefur hin síðustu árin stundað
listsköpun sína ýmist í Gautaborg í
Svíþjóð eða Siglufirði og tekið þátt í
sýningum víða um lönd.
- - -
Samkomutakmarkanir settu
svip sinn á starfið í Ljóðasetri Ís-
lands í sumar, eins og víðar. „Þar
sem við höfum ekki yfir mörgum
fermetrum að ráða hafa eins metra
og tveggja metra fjarlægðarreglur
sett okkur miklar skorður og því
hefur minna verið opið en ella og
viðburðir verið óvenju fáir. Gestir
það sem af er ári eru því ekki nema
um 900,“ segir Þórarinn Hannesson
forstöðumaður. „Sem betur fer voru
engar skorður í gangi þegar við
héldum upp á 10 ára afmæli seturs-
ins dagana 8.-10. júlí en þá var boðið
upp á veglega dagskrá þar sem
skáldin Ragnar Helgi Ólafsson, Að-
alsteinn Ásberg Sigurðsson og Þór-
arinn Eldjárn lásu úr verkum sín-
um, Svavar Knútur söng og spilaði
auk þess sem heimafólk kom fram. Í
tilefni afmælisins vígði bæjarstjóri
Fjallabyggðar, Elías Pétursson,
einnig nýtt og glæsilegt bókarými
sem teygir sig fimm metra upp í
loft.“ Til að mæta skertum af-
greiðslutíma hefur Þórarinn haldið
áfram að senda út staka viðburði á
fésbókarsíðu setursins og í sumar
var m.a. sent út frá fæðingarstöðum
nokkurra vestfirskra skálda. Eru
myndbönd þessi, sem fyrri mynd-
bönd, aðgengileg á umræddri síðu.
- - -
Aðsóknin að Þjóðlagasetr-
inu var góð miðað við seinasta ár.
„Fyrri part sumars var rúmur helm-
ingur gesta erlendir ferðamenn, en
þegar leið á sumarið fóru Íslending-
arnir að láta sjá sig, sólbrúnir og
sælir,“ segir Ásta Sigríður Arn-
ardóttir. „Einnig vorum við svo
heppin að geta haldið hátíð án allra
takmarkana í byrjun júlí þar sem
fólk kom saman og naut þjóðlaga-
tónlistar frá öllum hornum heims.
Þá fylltist setrið og bærinn af lífi og
tónum. Ágúst litaðist auðvitað, eins
og margt annað, af nýrri bylgju far-
aldursins. En við reyndum eins og
hægt var að gera gott úr því og
brosa með augunum á bak við grím-
urnar,“ segir Ásta.
- - -
Í Alþýðuhúsinu hófst sumarið
með sýningu Auðar Lóu Ingvars-
dóttur í Kompunni og um miðjan
júní tók sýning Ívars Valgarðssonar
við. Í júní voru einnig djasstónleikar
með hljómsveit Sigmars Þórs Matt-
híassonar og 17. júní var opnuð sýn-
ing níu eldri listamanna í Fjalla-
byggð á vegum Alþýðuhússins en í
Ráðhússalnum. Listahátíðin Frjó
fór fram 9.-11. júlí með þátttöku 16.
listamanna úr ólíkum áttum. Ólöf
Nordal myndlistarmaður dvaldi á
Siglufirði í júlímánuði og sýndi í
Kompunni. Viðburðum sem vera
áttu í ágúst varð að fresta vegna
fjölda- og nálægðartakmarkana en
nú er allt að fara í gang aftur, að
sögn Aðalheiðar S. Eysteinsdóttur.
Kanadíska listakonan Jay Pasila
opnar sýningu í Kompunni 10. októ-
ber og stefnt er að vikulangri
listahátíð sem kallast „Skafl“ og fer
fram 25.-31. október, í samstarfi við
Ljósastöðina. Þar verða, eins og
áður, listamenn úr ólíkum áttum.
Þar mun m.a. hljómsveitin ADHD
halda tónleika, Erla Þórarinsdóttir
opna sýningu í Kompunni, Lefteris
Yakoumakis verða með fyrirlestur
um „Graphic Novels“ og þátttakend-
ur halda uppskeruhátíð í lok vik-
unnar.
Aðstandendur Alþýðuhússins á
Siglufirði undirbúa nú jafnframt 10
ára afmælishátíð 15.-20. júlí 2022.
Hún ber yfirskriftina „Frjó afmælis-
hátíð“ og verður fimm daga menn-
ingarhátíð með öllu því besta sem
fram hefur komið í Alþýðuhúsinu á
liðnum árum plús nýjar og áhuga-
verðar viðbætur.
- - -
Grunnskóli Fjallabyggðar var
settur 24. ágúst síðastliðinn og var
Mikil gróska
í síldarbænum
fornfræga
Morgunblaðið/Sigurður Ægisson
Menningin hefur verið og er í blóma í Siglufirði, þrátt fyrir samkomutakmarkanir af völdum Covid-19. Siglufjarð-
arkirkja var t.d. opin gestum í sumar og komu fjölmargir til að skoða, Íslendingar jafnt sem erlendir ferðamenn
Ágúst Ingi Jónsson
aij@mbl.is
„Ég fer sáttur frá borði,“ segir Jón
Arilíus Ingólfsson, sem senn lætur
af störfum sem rannsóknastjóri á
sjóslysasviði Rannsóknarnefndar
samgönguslysa, 67 ára gamall. Síð-
ustu tvo áratugi hefur hann starfað á
þessum vettvangi og segir margt
hafa áunnist við skráningar slysa og
óhappa og um borð í bæði fiski- og
flutningaskipum. Betri skip og bún-
aður, aukin fræðsla og viðhorfs-
breyting til öryggismála vegi þungt í
þeim efnum.
„Það er dýrmætt að til er orðin
ákveðin menning um borð í skip-
unum og að henni þarf að hlúa,“ seg-
ir Jón Arilíus. „Nú þurfa allir sjó-
menn meðal annars að fara í
Slysavarnaskóla sjómanna og síðan í
endurmenntun á fimm ára fresti.
Gæða- og öryggiskerfi hafa náð til
flutningaskipa og eru smám saman
að koma í fiskiskipin. Farið er að
skilgreina hættusvæði um borð og
menn þurfa að vera duglegir að gera
áhættumat fyrir vinnusvæði. Ég
hafði lengi áhyggjur af þreytu sjó-
manna vegna mikillar vöku og of-
hleðslu báta, en hvort tveggja horfir
til betri vegar.
Núorðið er meiri reynsla meðal
sjómanna en áður og þeir eru lengur
til sjós. Áður var starfsmannaveltan
allt of mikil, jafnvel hættulega mikil.
Ég líki því ekki saman hvernig er að
sigla með vönum mönnum og þeim
sem eru óvanir.“
Skipstjóri hjá Ríkisskipum
Sjálfur hafði Jón Arilíus verið til
sjós í mörg ár áður en hann hóf störf
við rannsóknir. Uppalinn í Reykja-
vík fór hann til sjós 17 ára gamall á
flutningaskip og eftir nám í Stýri-
mannaskólanum var hann lengi hjá
Skipaútgerð ríkisins og síðan Ríkis-
skipum. Hann varð skipstjóri á
strandferðaskipunum þrítugur að
aldri og var síðast með Hekluna, síð-
asti skipstjórinn í starfi hjá Ríkis-
skipum.
Jón Arilíus hóf störf sem fram-
kvæmdastjóri Rannsóknarnefndar
sjóslysa 1. nóvember 2001 og flutti
þá fljótlega með embættið til Stykk-
ishólms, þar sem nefndin hafði að-
setur fram til 2014. Eftir að Ríkis-
skip voru lögð niður menntaði hann
sig einnig í rekstrarfræði í Háskól-
anum á Bifröst og fór túra á fiski-
pum til að kynna sér störfin þar eftir
að hann hóf rannsóknastörf.
Fjöldi alvarlegra slysa til sjós
Í lauslegri samantekt Jóns um
sögu rannsókna á sjóatvikum kemur
fram að upphafið má rekja til sam-
þykktar Alþingis á þingsályktunar-
tillögu 1963 um að fela ríkisstjórn-
inni að láta fara fram opinbera
rannsókn á orsökum fjölmargra
skipstapa, er orðið höfðu næstu 2-3
árin á undan. Nefnd starfaði að
þessu verkefni 1963 til 1965 og skil-
aði mikilli greinargerð byggðri á
rannsóknum á 106 sjóslysum á ár-
unum 1960 til 1963 auk þess að fjalla
um sjóslys frá árinu 1949 til 1959.
Samkvæmt lögum frá 1970 var ári
síðar skipuð fimm manna rannsókn-
arnefnd um eftirlit með skipum.
Hagsmunasamtök áttu m.a. fulltrúa
í nefndinni og var hlutverk hennar
að fylgjast með starfi sjódóma,
safna upplýsingum og miðla þeim
til sjómannaskóla, sjómanna og út-
gerðarmanna. Nefndin átti m.a. að
gera tillögur til að draga úr slysa-
hættu á sjó. 1985 var nefndin lögð
niður samkvæmt lögum um sigl-
ingar.
Árið 1986 var gerð breyting á sigl-
ingalögum og ný nefnd skipuð án til-
nefninga frá hagsmunasamtökum.
Samkvæmt samantekt 1987 hafði
121 skip farist frá 1946 til 1987 en
vegna erfiðleika við upplýsingaöflun
var gerður fyrirvari á mögulegum
skekkjum. Veruleg fækkun hafði
orðið á vinnuslysum um borð á tíma-
bilinu en hins vegar ekki hvað varð-
aði stöðugleika skipa og má nefna að
ellefu skip fórust á síldveiðum 1960-
1964. Áberandi var að slys yrðu
vegna vanþekkingar og aðgæslu-
leysis, mest hjá nýliðum, samkvæmt
samantekt Jóns Arilíusar.
Fyrstu heildarlögin um rann-
sóknir sjóslysa á Íslandi tóku gildi 1.
september árið 2000. Með þeim varð
sú breyting að rannsóknir á sjóslys-
um urðu algjörlega sjálfstæðar og
nefndin óháð stjórnvöldum, öðrum
rannsóknaraðilum, ákæruvaldi og
dómstólum. Óheimilt var að nota
skýrslur RNS í opinberum mála-
rekstri og frá 2013 í dómsmálum.
Frá aldamótum hefur RNS aldrei
farið fram á sjópróf.
2013 voru samþykkt lög um rann-
sókn samgönguslysa sem tóku gildi
1. júní það ár og með þeim voru
rannsóknarnefndir sjóslysa, flug-
slysa og umferðarslysa sameinaðar.
Frá 2013 hefur Jón Arilíus verið
rannsóknarstjóri á siglingasviði
Rannsóknarnefndar samgöngu-
slysa. Sjö starfsmenn eru hjá
RNSA, tveir rannsakendur á hverju
sérsviði og móttökuritari.
Ný vinnubrögð – nýjar húfur
„Þegar ég kom að þessum störfum
fyrir réttum 20 árum var í raun um
óplægðan akur að ræða,“ segir Jón
Arilíus. „Lögin frá 2000 byggðust á
því að um rannsóknarnefnd væri að
ræða sem ekki væri að leita að söku-
dólgum. Þetta fól í sér ný vinnu-
brögð og menn gátu tjáð sig um at-
vik án þess að verið væri að spá í sök
og ábyrgð, sem hægt væri að nota
gegn þeim til dæmis í dómsmáli.
Þetta var alveg nýtt og talsvert
verkefni að koma af stað og sýna
mönnum að við værum með nýjar
húfur.“ Til að árétta það er eftirfar-
andi setningu að finna í loka-
skýrslum Rannsóknarnefndarinnar:
„Tilgangur þessarar skýrslu er ekki
að skipta sök eða ábyrgð og skal
henni ekki beitt sem sönnunargagni
í dómsmáli.“
Erum ekki að leita að sökudólgum
- Margt áunnist við skráningu slysa
og óhappa á sjó - Aukin menntun og
reynsla - Draga lærdóm af slysum
Morgunblaðið/Unnur Karen
Breytingar Jón Arilíus gluggar í gömul sjókort í bækistöðvum rannsóknar-
nefndarinnar. Reyndar eru kortin orðin rafræn í flestum skipum í flotanum.