Morgunblaðið - 11.02.2022, Blaðsíða 37

MENNING 37
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 11. FEBRÚAR 2022
F
álæti þeirra sem stýrt
hafa verkefnavali ís-
lenskra leikhúsa undan-
farna áratugi gagnvart
verkum Caryl Churchill virðist
loks á enda. Bæði stofnanaleik-
húsin eru með verk úr hennar
smiðju á efnisskrá sinni. Vonum
seinna, mætti segja. Það þarf ekki
mikla djörfung til að fullyrða að
Churchill sé merkasta enska leik-
skáld síðari hluta tuttugustu aldar,
ásamt með Harold Pinter. Enginn
stendur henni á sporði sem könn-
uður möguleika leiksviðsins til að
rannsaka samfélag og sálarlíf.
Varpa ljósi á óréttlæti og grimmd,
pólitíska jafnt sem persónulega, og
halda jafnframt á lofti möguleikum
ástar, samhygðar og hamingju. Til-
raunagleðin virðist endalaus, glóðin
er jafn heit í nýjustu verkunum,
skrifuðum þegar skáldkonan er
komin yfir sjötugt, og leikritunum
sem komu henni á kortið á fyrri
hluta áttunda áratugar síðustu ald-
ar.
Innblástur Churchill fyrir Ein
komst undan var að hennar sögn í
formála útgefins leiktexta „að hafa
eitt sinn séð nokkrar konur í bak-
garði í gegnum girðingarhlið“, en
hún tekur þó fram að „eitthvað
meira búi auðvitað að baki“. Þessi
óræða lýsing gefur reyndar ágætis
grunnmynd af því sem mætir
áhorfendum. Þrjár eldri konur sitja
og spjalla þegar sú fjórða, frú Jar-
rett, opnar hlið og bætist í hópinn.
Hún virðist ekki vera þeim hinum
með öllu ókunnug, en þó ekki bein-
línis tilheyra hópnum. Þannig
þekkir hún ekki dramatískustu
söguna sem smám saman er rakin,
rifjuð upp og afhjúpuð: hvernig
stóð á því að ein af vinkonunum
þremur hafnaði í fangelsi fyrir
margt löngu. Auk þess stígur frú
Jarrett reglulega út fyrir heim
verksins og flytur áhorfendum
hrollvekjandi, ljóðræna og mynd-
ríka texta um mögulega heims-
enda, þar sem náttúran og dýrs-
legt eðli mannsins taka höndum
saman í tortímingunni, á sífellt
hugkvæmari vegu.
Þar fyrir utan ríkir algert raun-
sæi í textanum. Smásmyglislegt
raunsæi af því tagi sem fær á sig
blæ fáránleikans og skáldlegrar
ljóðrænu í höndum meistara.
Raunsæi byggt á djúpu innsæi og
þrautþjálfuðum tökum á listinni að
skrifa leiktexta. Vinkonurnar rifja
upp gamla tíma, barnagælur og
popplög, harma hlutinn sinn, tala
kjark hver í aðra, kýta smávegis,
tala í kross, botna hugsanir hver
annarrar. Velta fyrir sér hverju því
sem kemur upp: skammtafræði,
töluorðum, fuglum, sjónvarps-
þáttaröðinni sem þær allar eru að
hámhorfa á en komnar mislangt
með. Stíll verksins gerir miklar
kröfur til leikendanna. Samleikur
þarf að vera hárfínn til að allar
hinar hálfkláruðu setningar,
óvæntu vendingar og rökvísin í
samfléttaðri tilveru Lenu, Sallyar
og Vi virki, en hefji sig jafnframt
yfir að vera einber tækniæfing.
Það lukkast svo sannarlega í
meðförum leikkvennanna fjögurra.
Mjúk og lífræn snerpa, djúp inn-
lifun og ekki síst kyrrð og hlustun
einkennir framgöngu hópsins alls.
Sprenghlægilegur kjánagangur
víkur á andartaki fyrir innsýn í
sáran æviharm. Okkur finnst
kattafælni hinnar annars sjálfs-
öruggu Sallyar pínu spaugileg
fyrst, en þegar Margrét Ákadóttir
hefur lokið við að útlista hvað
fælnin kostar hana skiljum við sál-
ræna byrðina. Það sama gerist
þegar Margrét Guðmundsdóttir
opnar okkur leið inn í þunglyndi
Lenu, milli þess sem hún smell-
hittir húmorinn í tilsvörunum. Og
þótt Vi beri sig tignarlega í með-
förum Kristbjargar Kjeld skellur
nistandi sorgin í eintalinu um
kostnaðinn við voðaverkið, sem hún
kannski varð að vinna, á áhorf-
endum eins og hápunktur í klass-
ískum harmleik.
Og Sólveig Arnarsdóttir fylgist
með sem frú Jarrett. Leggur sitt
til málanna og teiknar upp magn-
aðar myndir af súrrealískum enda-
lokum með sinni sterku nærveru
og kröftugri textatúlkun. Meðan
hópurinn horfir til baka lítur hún
til myrkrar framtíðar þar sem leif-
ar mannkynsins tóra neðanjarðar,
krabbamein grasserar jafnt í fing-
urgómum og fartölvum og raun-
veruleikasjónvarpsþættir sjá um að
útdeila þeim litla mat sem er til
skiptanna. Frábær hugmynd að
kalla Kristínu Eiríksdóttur til
verks til að þýða verkið, hún miðl-
ar bæði skáldlegu fluginu og ná-
kvæmu raunsæinu óaðfinnanlega.
Leikmynd Egils Ingibergssonar
og Móeiðar Helgadóttur hefur
bæði raunsæisblæ og táknrænan
merkingarauka. Þessi lúni stein-
steypti bakgarður með blómaker-
um þar sem ekkert þrífst nema
rusl, og náttúrlega vinkvennahóp-
urinn. Veggflekarnir tóku fallega
við stemningsríkri lýsingu Egils og
Móeiðar. Litsterkir búningar Stef-
aníu Adólfsdóttur eru öllu meira
augnayndi, en vega einnig fallega
salt milli raun- og táknsæis, líkt og
leikmyndin og verkið sjálft. Á
tveimur stöðum er leikmyndin látin
blanda sér í atburðarásina. Hvor-
ugt tilvikið á sér stoð í textanum
og bætir hvorugt neinu markverðu
við upplifun eða skilning. Tónlist
Garðars Borgþórssonar og hljóð-
mynd Þorbjörns Steingrímssonar
vinna vel með stemningunni í um-
gjörðinni og sýningunni.
Vinna Kristínar Jóhannesdóttur
með leikkonum sínum hér er eitt af
hennar áhrifaríkustu verkum fyrir
leiksvið. Allt sem við heyrum og
sjáum sækir mátt sinn og merk-
ingu í texta frábærs og frumlegs
leikskálds sem vakinn er til lífs af
framúrskarandi og örlátu listafólki.
Ómótstæðileg mynd af heimi á
hverfanda hveli. Fegurð hans, von-
brigði, örvænting, gleði og reisn í
túlkun fjögurra framúrskarandi
leikkvenna með algert vald á list
sinni. Ein komst undan er listrænn
sigur sem hver leikhúsunnandi ætti
að gæta þess að missa ekki af.
Hverfanda hvel
Ljósmynd/Grímur Bjarnason
Örlát „Vinna Kristínar Jóhannesdóttur með leikkonum sínum hér er eitt af hennar áhrifaríkustu verkum fyrir
leiksvið. Allt sem við heyrum og sjáum sækir mátt sinn og merkingu í texta frábærs og frumlegs leikskálds sem
vakinn er til lífs af framúrskarandi og örlátu listafólki,“ segir um verkið Ein komst undan eftir Caryl Churchill.
Borgarleikhúsið
Ein komst undan bbbbm
Eftir Caryl Churchill. Íslensk þýðing:
Kristín Eiríksdóttir. Leikstjórn: Kristín
Jóhannesdóttir. Leikmynd og lýsing:
Egill Ingibergsson og Móeiður Helga-
dóttir. Búningar: Stefanía Adolfsdóttir.
Tónlist: Garðar Borgþórsson. Hljóð-
mynd: Þorbjörn Steingrímsson. Leik-
gervi: Guðbjörg Ívarsdóttir. Aðstoðar-
leikstjóri: Halla Káradóttir. Leikarar:
Edda Björgvinsdóttir, Kristbjörg Kjeld,
Margrét Ákadóttir, Margrét Guðmunds-
dóttir og Sólveig Arnarsdóttir. Frumsýn-
ing á Litla sviði Borgarleikhússins
föstudaginn 4. febrúar 2022.
ÞORGEIR
TRYGGVASON
LEIKLIST