Morgunblaðið - 13.04.2022, Síða 25

MENNING 25
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 13. APRÍL 2022
B
ókin Mislingar er áminning
um hve miklu skiptir að
eiga greinargóða lýsingu á
eðli farsóttar, hvernig hún
berst hingað til eylandsins, hvernig á
málum er haldið til að hefta útbreiðsl-
una, til hvaða ráða er gripið til að
lækna þá sem sýkjast og hver áhrifin
eru á þjóðlífið.
Heilbrigðisyfirvöld og landstjórnin
standa frammi fyrir slíkri skýrslu-
gerð núna vegna Covid-19-faraldurs-
ins. Við gerð Misl-
inga gat höfund-
urinn til dæmis
ekki stuðst við
neinar staðfestar
opinberar tölur
um hve margir
létust af völdum
mislinga fyrr en
árið 1924, tölur
fyrir þann tíma
„eru byggðar á getgátum“. (202)
Erla Dóris Halldórsdóttir, höf-
undur Mislinga, er doktor í sagnfræði
frá Háskóla Íslands árið 2016, heitir
doktorsritgerð hennar Fæðing-
arhjálp á Íslandi 1760-1880. Erla
Dóris er einnig hjúkrunarfræðingur
með sérmenntun í gjörgæsluhjúkrun.
Hefur hún m.a. sent frá sér bæk-
urnar: Þeir vöktu yfir ljósinu. Saga
karla í ljósmóðurstörfum (2019) og
Óhreinu börnin hennar Evu um
holdsveiki í Noregi og á Íslandi
(2020).
Bókin Mislingar er 328 bls., þar af
eru 83 bls. heimildaskrá, myndaskrá,
tilvísanaskrá og nafnaskrá. Megin-
málið skiptist í níu kafla (1) Inngang;
(2) Heilsan er dýrmæt – auðvelt að
missa hana; (3) Hvers konar sjúk-
dómur eru mislingar?; (4) Fyrstu
varnir gegn mislingum á Íslandi; (5)
Þegar mislingasótt barst til Íslands
árið 1846; (6) Mislingasótt fyrir norð-
an og austan 1868; (7) Mislingar árið
1882; (8) Mislingar á Íslandi á tutt-
ugustu öld og (9) Meðferð við misl-
ingum.
Textinn er skýr og höfundur leitar
víða fanga. Stuðst er við frásagnir
lækna og einstaklinga sem bregða
ljósi á mannlíf og búsetu. Lögð er rík
áhersla á að draga fram sem gleggst-
ar upplýsingar úr skýrslum, frásögn-
um og bréfum um allt sem höfundur
telur snúa að mislingum og áhrifum
þeirra. Fyrir almennan lesanda er
þetta ekki alltaf árennilegur texti en
samantektin ber vott um alúð höf-
undar við að fá heildstæða mynd af
því hve mikill bölvaldur sjúkdóm-
urinn var, bærist hann á annað borð
til landsins.
Mislingum er lýst sem mest smit-
andi veirusjúkdómi hjá mönnum sem
til er í heiminum.
Það var ekki fyrr en 1976 sem
reglulegar bólusetningar hófust fyrir
mislingum hér. Höfundur segir veiru-
sjúkdóminn mislinga alltaf hafa vofað
„yfir fólki sem hafði ekki verið bólu-
sett við veikinni. Engin lækning var
til við mislingum og þannig er það
einnig á okkar dögum“. (233)
Fyrst árið 1911 var lögfest hér að
prestar mættu engan jarða nema þeir
hefðu í höndum dánarvottorð frá
lækni. Hefði læknir ekki stundað
hinn látna í banalegunni skyldi hann
sóttur innan sólarhrings frá andlátinu
til að skrá dauðamein sjúklingsins.
Bókin hefst á lýsingu á sjúkdómi
sem hingað barst með einu af 41 skipi
vorið og sumarið 1791. Var sjúkdóm-
urinn rannsakaður sem mislingasmit
enda komu 26 skipanna frá Kaup-
mannahöfn þar sem geisaði mislinga-
farsótt vorið 1791. Enginn þekkti
áhrif mislinga hér á landi af eigin
raun enda talið að þeir hefðu síðast
herjað á landsmenn árið 1644. Af
þeim 230 árum sem rannsókn höf-
undar á útbreiðslu mislinga spannar
eru tæp 100 ár frá því að skrá átti
mislinga sem dánarorsök. Það krefst
því nákvæmni við lestur skýrslu
lækna og önnur gögn að álykta um
mislingasóttir og dauðsföll vegna
þeirra.
Því er lýst af nákvæmni hvernig
staðið var að útgáfu og skoðun heil-
brigðisvottorða fyrir skip. Mikil
ábyrgð hvíldi á skipstjóra í því efni.
Þegar verslun við Ísland varð frjáls
1787 gerði Jón Sveinsson landlæknir
tillögu um sóttvarnir gegn bólusótt
og mislingum sem skyldu styðjast við
heilbrigðisvottorð á ábyrgð skip-
stjóra. Voru þessar ráðstafanir „sér-
íslenskt fyrirbrigði og einsdæmi að
Danakonungur skyldi taka svo vel í
að verja Íslendinga fyrir smit-
sjúkdómum á átjándu öld“. (31)
Þessi auglýsing um sérstakar varn-
ir gegn bólusótt og mislingum gilti frá
18. maí 1787 til 20. júní 1838 eða í 51
ár. Leið ekki nema eitt ár eftir afnám
ströngu reglnanna þar til bólusótt
stakk sér niður í Vestmannaeyjum.
Átta árum síðar, 1846, kom hingað
mislingasjúkur maður með skipi frá
Kaupmannahöfn. (85).
Sóttvarnatilskipun fyrir Dan-
mörku og Noreg var gefin út 1805,
hún gilti einnig hér en var ekki þýdd
á íslensku fyrr en 1831. Samkvæmt
henni áttu heilbrigðisnefndir að
sporna gegn farsóttum með skipum.
Þær störfuðu ekki í mislingafaraldr-
inum 1846 þegar talið er að um tvö
þúsund manns hafi dáið hér,
Telur höfundur að því megi „slá
föstu“ að það „hefði mátt afstýra“
þessu mannfalli árið 1846 „ef slík
nefnd hefði verið komin á laggirnar á
ný það ár“. (127)
Sagan um mislingana er öðrum
þræði mögnuð og sorgleg þjóðlífslýs-
ing. Læknar gegna að sjálfsögðu
lykilhlutverki og mjög stuðst við gögn
frá þeim.
Þá eins og nú eru ekki allir á einu
máli um hvaða aðferðum skuli beitt til
að sigrast á pestinni. Í heilbrigðis-
skýrslu frá 1895 kemur fram að Jón-
as Jónassen landlæknir „er ekki alls
kostar ánægður með að ekki skuli
fleiri hafa greinst með mislinga þann-
ig að sóttin fengi að dreifast um land-
ið. Þessi orð landlæknis undirstrika
nýtt sjónarhorn læknis hér á landi,
sem óskar þess að mislingar verði
landlægir hér frekar en að þeir bær-
ust með nokkurra ára millibili“. (177)
Í upplýsingariti Jónasar fyrir al-
menning frá 1882 segir landlæknirinn
að mislingar séu ekki hættulegur
sjúkdómur „ef vel er með farið“. Seg-
ir höfundur þetta „afar einkennilega
ábendingu“ landlæknis í faraldri þeg-
ar talið var að „um þúsund ein-
staklingar hafi látið lífið af völdum
sóttarinnar“. (238)
Á sömu blaðsíðu er síðan vitnað í
grein eftir Guðmund Björnson, hér-
aðslækni í Reykjavík, frá 1904 þar
sem hann varar mjög við mislingum
og hvetur til strangra sóttvarna.
Hann spyr hver vilji flytja mislinga
inn í landið og leyfa þeim að dreifast
um allt land og „myrða þannig vísvit-
andi um 400 börn?“ (239)
Með reynsluna af Covid-19-
faraldrinum að baki er kunnuglegt að
lesa tveggja alda gamlar lýsingar af
baráttu við veirufaraldur. Úrræðin
hafa ekki breyst: sóttvarnir til að
stöðva útbreiðslu, greining á sjúk-
dómnum og tilraunir til lækninga þar
til sigur vinnst með bóluefni. Aðstæð-
urnar eru ólíkar en markmiðið sama:
að bjarga eins mörgum mannslífum
og kostur er.
Miskunnarleysi mislinganna
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Höfundurinn „Sagan um mislingana er öðrum þræði mögnuð og sorgleg
þjóðlífslýsing,“ segir gagnrýnandinn um bók Erlu Dóris Halldórsdóttur.
Lækningasaga
Mislingar bbbbn
Eftir Erlu Dóris Halldórsdóttur.
Innb. 328 bls., myndir, nafnaskrá.
Nýhöfn ehf., 2021.
BJÖRN BJARNASON
BÆKUR
Tónleikasýning á
söngleiknum
Hárinu verður í
Menningarhús-
inu Hofi á Akur-
eyri á laugardag-
inn, 16. apríl, kl.
20 og 23 og verð-
ur hún aðeins
sýnd þetta eina
kvöld. Er þetta
jafnframt fyrsta
sýning Rún viðburða sem er nýtt
viðburðafyrirtæki á Akureyri og
verður aðaláherslan lögð á tónlist-
ina í verkinu.
Um flutning á lögum sjá sjö leik-
arar, fimm manna hljómsveit og tíu
manna kór. Leikarar í sýningunni
eru þau Arnþór Þórsteinsson, Árni
Beinteinn, Hafsteinn Vilhelmsson,
Ívar Helgason, Jónína Björt Gunn-
arsdóttir, Guðný Ósk Karlsdóttir
og Þórdís Björk Þorfinnsdóttir.
Leikstjóri sýningarinnar er Aníta
Ísey Jónsdóttir, tónlistarstjóri Guð-
jón Jónsson og framleiðandi Jónína
Björt Gunnarsdóttir. Kór sýning-
arinnar er Sönghópurinn Rok.
Hárið í Hofi
Veggspjald tón-
leikasýningarinnar
Sjónarhorn
nefnast fræðslu-
stundir í Hafn-
arborg í Hafn-
arfirði, ætlaðar
eldra fólki sem
hefur áhuga á
menningu og
listum, til að
fræðast um
starfsemi
Hafnarborgar, yfirstandandi sýn-
ingar eða einstök verk úr safn-
eign. Næsta slík stund fer fram í
dag, miðvikudag, kl. 14, og verð-
ur fjallað ítarlega um valin verk
úr safneign Hafnarborgar sem
telur nú tæplega 1.600 verk sem
eru unnin með fjölbreyttum að-
ferðum.
Hægt er að skrá sig í síma 585-
5790 eða með tölvupósti á hafn-
arborg@hafnafjordur.is. Boðið
verður upp á kaffi og meðlæti í
Hafnarborg að lokinni dagskrá
og aðgangur er ókeypis. Aldís
Arnardóttir, forstöðumaður Hafn-
arborgar, segir frá verkunum.
Fjallað um valin
verk úr safneign
Aldís Arnardóttir