Morgunblaðið - 10.06.2022, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 10. JÚNÍ 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Skattar eru
óumflýj-
anlegur
hluti tilverunnar.
Þeir eru misháir
eftir því hvar bor-
ið er niður í heim-
inum, en þó alltaf til staðar.
Það er líka segin saga að þeg-
ar einu sinni hefur verið lagð-
ur á skattur þarf mikið til að
hann verði afnuminn. Hér á
landi hefur sú leið verið farin
að hafa skatta ríflega. Auðvit-
að kostar sitt að halda uppi
þjónustu í dreifðri byggð á
stóru landi, en iðulega má þó
spyrja hvort ekki mætti fara
betur með skattféð.
„Engan skatt má á leggja
né breyta né af taka nema
með lögum,“ segir í stjórn-
arskránni. Það er ekki að
ástæðulausu. Það á að vera
erfitt að leggja á skatta og
hækka þá. Þeir sem það gera
eiga að þurfa að bera af því
pólitískan hita og þunga.
Yfirleitt er andi stjórnar-
skrárinnar virtur í álagningu
skatta hér á landi. En á það
við í öllum tilvikum? Sveitar-
félög innheimta fasteigna-
gjöld og er kveðið á um að þau
skuli vera ákveðið hlutfall af
fasteignamati. Fasteignamat-
ið er gefið út árlega og undan-
farin ár hefur það hækkað
verulega og langt umfram
aðra þróun í samfélaginu. Á
þessu ári hækkar fasteigna-
matið um tæp 20 af hundraði
á landinu öllu og er ljóst að
hækkunin sem því fylgir er
þungur biti fyrir heimili og
fyrirtæki.
Nokkur sveitarfélög hafa
þegar tilkynnt að þau muni
lækka hlutfall fasteigna-
gjalda til að draga úr áhrifum
hærra fasteignamats. Önnur
ætla ekki að gera það og er
Reykjavík þar mest áberandi.
Hinn nýi meirihluti í borg-
inni sér ekkert athugavert við
að hafa gjöldin óbreytt, en
ætlar þó að taka til skoðunar
að breyta fasteignagjöld-
unum á fyrirtæki í lok kjör-
tímabils. Það er mikil hjálp í
því fyrir fyrirtæki að vita að
eitthvað kunni að gerast eftir
fjögur ár.
Samtök iðnaðarins hafa
reiknað út að fasteignagjöld
hafi hækkað um 112% á
undanförnum áratug og er
hækkunin um næstu áramót
þá ekki talin með. Hér taki
sveitarfélög 0,9% af lands-
framleiðslu í fasteignagjöld
og það sé rúmlega fjórum
sinnum hærra en í Noregi og
rúmlega tvöfalt hærra en í
Finnlandi og Svíþjóð.
Hildur Björnsdóttir, odd-
viti Sjálfstæðisflokks í borg-
arstjórn, benti á
að borgin fengi nú
óvænta fjóra
milljarða króna í
tekjur vegna fast-
eignamatsins,
fjóra milljarða
sem ekki hefði verið gert ráð
fyrir í fjárhagsáætlunum.
Þetta er vel af sér vikið hjá
borginni, sem ber stóran
hluta af ábyrgðinni á hækkun
fasteignamatsins með því að
sprengja upp fasteignaverð
með markvissri íbúðaskorts-
stefnu.
Þessi mál voru rædd á þingi
í liðinni viku þegar Sigmund-
ur Davíð Gunnlaugsson, for-
maður Miðflokksins, spurði
Bjarna Benediktsson hvort
ástæða væri til að endurskoða
fyrirkomulagið á innheimtu
fasteignagjalda.
„Þessi tiltekni gjaldstofn er
til umræðu vegna þess að
fasteignamat í landinu hækk-
ar mjög mikið. Þá verður
þetta svo kristaltært, þá kem-
ur svo skýrt fram að fast-
eignaeigandinn þarf að taka á
sig alla hækkun fasteigna-
matsins sem þó hefur á engan
hátt neitt með það að gera að
viðkomandi hafi meiri tekjur
til að standa undir skatt-
inum,“ svaraði Bjarni og
bætti við að þetta væri ósann-
gjarnt og myndi örugglega
ganga mjög nærri mörgum
fyrirtækjum.
Það sama á auðvitað við um
heimilin. Hækkun fasteigna-
mats hefur engin áhrif á
tekjur þeirra og afkomu, en
samt hækkar skatturinn og
tekur stærri bita af ráðstöf-
unartekjum þeirra en áður.
Stjórnarskráin kveður
skýrt á um að skattamálum
skuli „skipað með lögum“ og
ekki eigi að vera hægt að
breyta sköttum fram hjá
þinginu. Með því að tengja
fasteignagjöldin við fast-
eignamatið hefur verið búin
til svikamylla, sem leiðir til
skattahækkunar án þess að
þingið komi við sögu. Vissu-
lega er hægt að færa rök fyrir
því að ekki brjóti í bága við
stjórnarskrá að tengja gjöld-
in við fasteignamatið, enda er
það gert með lögum. En það
er engin spurning að hækk-
unin er breyting á skatti fyrir
hina skattlögðu og þetta
fyrirkomulag er ábyggilega
ekki það sem haft var í huga
þegar ákvæðið um að skattur
yrði hvorki lagður á, breytt,
né tekinn af nema með lögum
var sett í stjórnarskrána. Og
það er óhætt að taka undir
orð fjármálaráðherra að kerf-
ið er meingallað og ósann-
gjarnt.
Tenging fasteigna-
mats og fasteigna-
gjalda er meingallað
kerfi og ósanngjarnt}
Hærri skattar
L
ýðræðið er einn af hornsteinum
samfélagsins. Við þurfum í samein-
ingu að varðveita það og rækta
með öllum tiltækum ráðum. Í
kosningunum í maí sl. var kosn-
ingaþátttaka minni en nokkru sinni. Kosn-
ingaþátttakan fór meira að segja niður fyrir 50%
í einstaka sveitarfélögum sem þýðir að annar
hver kjósandi tók ákvörðun um að mæta ekki á
kjörstað. Við skulum að minnsta kosti vona að
um hafi verið að ræða meðvitaða ákvörðun um
slíkt, því kosningarétturinn er grundvallarréttur
íbúa í lýðræðisríki og þá er mjög mikilvægt að öll
þau sem hafa slíkan rétt séu meðvituð um hann.
Við sem aðstoðuðum félaga okkar í kosninga-
baráttunni urðum þess áskynja að fjöldi fólks
virtist ómeðvitaður um kosningarétt sinn. Það er
yfirvalda að tryggja að réttindi fólk séu þeim ljós
og því er það miður að hópur fólks, aðallega fólk sem flutt
hefur hingað frá útlöndum, hafi ekki haft hugmynd um
þennan rétt sinn. Í fyrsta lagi kann það að flækjast fyrir að
réttur til að kjósa er ólíkur eftir því hvort um er að ræða al-
þingiskosningar eða kosningar til sveitarstjórna. Í alþing-
iskosningum eru það eingöngu íslenskir ríkisborgarar bú-
settir hér, sem og þeir sem kært hafa sig inn á kjörskrá fyrir
ákveðna dagsetningu, sem geta kosið.
Í sveitarstjórnarkosningum hafa erlendir ríkisborgarar
hins vegar mun rýmri rétt því öll þau sem hafa búið hér í
þrjú ár eða lengur mega kjósa og ríkisborgarar Norður-
landa eftir eins árs búsetu. Í Reykjanesbæ, þar sem kosn-
ingaþátttaka fór undir 50%, er fjórðungur íbúa
með erlent ríkisfang. Ég held að það sé óhætt að
draga þá ályktun að skortur á upplýsingum um
fenginn kosningarétt til íbúa af erlendum upp-
runa sé meginástæða þess að kosningaþátt-
takan var eins dræm og raun ber vitni.
Fyrir kosningarnar 2018 vildi Reykjavíkur-
borg fagna nýjum kjósendum með kynningar-
pósti til þeirra um hinn nýfengna grundvallar-
rétt. Því miður var sú góða upplýsingagjöf af
hálfu reykvískra stjórnvalda kærð til Persónu-
verndar sem felldi þann úrskurð að kynningin
hefði verið óheimil þar sem hamingjuóskir um
nýfenginn kosningarétt og hvatning til að taka
þátt í kosningunum væru of gildishlaðin skila-
boð.
Gott og vel, en ég held að við sem íbúar í lýð-
ræðisríki hljótum að gera þá kröfu að stjórnvöld
upplýsi kjósendur um þennan grundvallarrétt. Hvort
tveggja ungt fólk sem og fólk af erlendum uppruna sem öðl-
ast hér kosningarétt á rétt á að fá vitneskju um rétt sinn.
Það er skaðlegt lýðræðinu ef stórir þjóðfélagshópar nýta
ekki þann rétt sinn því þá endurspegla kjörnir fulltrúar ekki
vilja allra íbúa landsins, heldur bara þess hóps sem upp-
lýstur er um þennan rétt sinn, þess hóps sem fylgist með ís-
lenskum fjölmiðlum og þess hóps sem vegna félagslegra
tengsla veit af kosningunum.
Helga Vala
Helgadóttir
Pistill
Kosningaþátttakan minnkar
Höfundur er þingflokksformaður Samfylkingar.
helgavala@althingi.is
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Steinþór Stefánsson
steinthors@mbl.is
N
efnd, sem falið var að
undirbúa rannsókn á að-
búnaði og meðferð full-
orðins fatlaðs fólks með
þroskahömlun og fullorðinna með
geðrænan vanda, lýsir yfir áhyggj-
um af því hversu erfiðlega gekk að fá
greinargóð svör frá mörgum sveitar-
félögum innan skynsamlegra tíma-
marka.
Óvanalegt
Nefndin skilaði forsætisráð-
herra skýrslu í fyrradag. Í skýrsl-
unni kemur fram að nefndinni bár-
ust afar takmarkaðar upplýsingar
frá sveitarfélögum um framkvæmd
innra eftirlits og að vísbendingar eru
um að eftirlit sé víða ekki skilvirkt
og hafi í sumum tilvikum jafnvel
ekki verið til staðar um lengra tíma-
bil.
Aldís Hafsteinsdóttir, fyrrver-
andi bæjarstjóri í Hveragerði og for-
maður Sambands íslenskra sveitar-
félaga, segir í samtali við Morgun-
blaðið að það sé óvanalegt að
sveitarfélög svari ekki fyrirspurnum
sem þessum.
„Við höfum hug á að ræða að-
eins betur við þessi sveitarfélög og
eins líka kanna með hvaða hætti
þessar spurningar voru sendar.
Þetta er mjög óvanalegt,“ segir hún.
Hún segir að leita verði skýringa á
því hvers vegna sveitarfélög svöruðu
nefndinni ekki.
Árni Múli Jónasson, fram-
kvæmdastjóri Þroskahjálpar, telur
sérkennilegt að sveitarfélögin hafi
ekki svarað fyrirspurn nefnd-
arinnar. „Það hlýtur að vera um-
hugsunarvert að þessi sveitarfélög
hafi ekki talið tilefni til að svara fyr-
irspurn um þetta mikilvæga mál,“
segir hann.
Mannleg mistök
Á meðal þeirra sveitarfélaga
sem skiluðu ekki nefndinni umbeðn-
um upplýsingum eru Akureyri og
Reykjanesbær. Ásthildur Sturlu-
dóttir, bæjarstjóri Akureyrar, segir
að um mannleg mistök sé að ræða
þegar hún er spurð út í ástæður þess
að sveitarfélagið svaraði ekki nefnd-
inni.
„Það er náttúrulega óskaplega
leiðinlegt að þetta skuli hafa farið
svona. Við hörmum það að svör hafi
ekki borist, þetta eru bara mannleg
mistök hjá okkur,“ segir hún og bæt-
ir við að frestur til að svara fyrir-
spurn nefndarinnar hafi verið
skammur.
„Það var mjög skammur tími
gefinn til að veita mjög umfangs-
miklar upplýsingar sem ættu að ein-
hverju leyti heima hjá ríkinu þar
sem sveitarfélögin tóku við mál-
efnum fatlaðs fólks árið 2011. En við
hörmum þetta og við munum að
sjálfsögðu veita þessar upplýsingar,
því við viljum veita þær,“ segir Ást-
hildur.
Kjartan Már Kjartansson, bæj-
arstjóri Reykjanesbæjar, segir að
sveitarfélaginu hafi borist fyrir-
spurn frá nefndinni en ákveðið var
að svara henni ekki sökum þess að
sveitarfélagið rekur heimili en ekki
stofnun fyrir fullorðið fólk með
þroskahömlun.
„Við rekum tvö heimili fyrir
fatlaða og fólk með þroskahömlun
hér sem við lítum á sem heimili en
ekki stofnanir og töldum þess vegna
að þetta ætti ekki við okkur,“ segir
hann og bætir við að sveitarfélaginu
hafi ekki borist ítrekun þess efnis
frá nefndinni.
Áhyggjur af slæmum
skilum sveitarfélaga
Morgunblaðið/Kristinn Ingvarsson
Leitað svara Nefnd forsætisráðherra, sem skoðaði aðbúnað og þjónustu
við fatlaða á árum áður, fékk ekki svör frá mörgum sveitarfélögum.
Nefndin reyndi að safna saman ítarlegum upplýsingum um starfsemi
stofnana og studda búsetu fyrir fullorðið fatlað fólk með þroskahömlun
og fullorðna með geðrænan vanda. Í því skyni voru m.a. sendar fyrir-
spurnir til allra sveitarfélaga, 64 að tölu, og óskað upplýsinga um þá
starfsemi sem heyrði undir viðkomandi frá 1970, fjölda íbúa á hverjum
stað og hvernig gæðaeftirliti með starfseminni hefði verið háttað.
Þau sveitarfélög sem þó svöruðu voru: Akranes, Borgarbyggð, Dalvík
og Fjallabyggð, Fjarðabyggð, Garðabær, Hafnarfjörður, Hornafjörður, Ísa-
fjörður, Mosfellsbær, Múlaþing, Norðurþing, Reykjavík, Strandabyggð,
Kaldrananeshreppur, Árneshreppur og Reykhólahreppur, Bergrisinn bs.
fyrir hönd sveitarfélaga á Suðurlandi, Vestmannaeyjar, Vesturbyggð og
Tálknafjörður.
Sextán þeirra svöruðu
64 SVEITARFÉLÖG