Morgunblaðið - 20.06.2022, Síða 15

15
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 20. JÚNÍ 2022
Hiti Maður kælir sig í vatnsbrunni í Nerja á Spáni. Margir Íslendingar ferðast nú um sólarlönd á meðan hitabylgja ríður yfir Spán.
Hafþór Hreiðarsson
Það hefur verið ánægjulegt
að verða vitni að því frá fyrstu
hendi hversu mikið alþing-
ismenn þjóðarinnar brenna
fyrir því að betrumbæta sam-
félagið okkar. Þeir vilja styðja
við foreldra sem missa barn,
styðja við nýsköpun og
styrkja stöðu lántaka og leigj-
enda. Þeim er annt um velferð
dýra og um umhverfið. Al-
þingismönnum er umhugað
um geðheilsu þeirra sem
vinna við að hjálpa öðrum,
vilja jafna stöðu fólks á vinnu-
markaði og auðvelda og ein-
falda aðgengi að tæknifrjóvg-
unum. Þingmenn eru auðvitað
ekki alltaf sammála, og
kannski sjaldnast, sér-
staklega um leiðir að settu
marki. En þeim gengur gott
til.
Munurinn á hugarfari þingmanna, hugsunarhætti og
hugsjónum, kom hins vegar glöggt fram í umræðum á
þinginu um fjármálaáætlun næstu ára. Þjóðin hefur glímt
við næstmesta efnahagsáfall seinni tíma og ljóst er að að-
gerðir hafa skilað árangri og efnahagurinn tekið hratt við
sér. Hins vegar stafar okkur ógn af verðbólgu og versn-
andi efnahagshorfum í heiminum. Hvernig eigum við að
bregðast við?
Á Alþingi heyrast raddir þar sem amast er við skatta-
lækkunum undanfarinna ára, hækkun frítekjumarks og
lækkun gjalda. Aðgerðir sem stjórnvöld geta sannarlega
hreykt sér af, enda byggist þessi gagnrýni á hugmyndum
um að samfélagskakan sé óbreytanleg stærð og ágrein-
ingurinn snúi að því hvernig eigi að skipta henni. Efna-
hagsstjórn undanfarinna ára undir forystu Sjálfstæð-
isflokksins hefur hins vegar sannarlega stækkað kökuna.
Um það verður ekki deilt.
Stjórnvöld geta vel við unað þann árangur sem ráðstaf-
anir þeirra hafa skilað til varnar efnahagslífinu. Hins veg-
ar mættu stjórnvöld standa sig mun betur í aðhaldi og
hagræðingu. Þar mætti vera meira af „harða hægrinu“,
svo vísað sé til orða þingmanns Samfylkingarinnar. Og ég
hvet stjórnvöld til að halda aftur af eilífri þörf til að
hækka skatta og gjöld þegar að kreppir og fara einfald-
lega betur með þær tekjur sem við heimtum af fólkinu í
landinu.
Eftir Diljá Mist
Einarsdóttur
»Hins vegar
mættu
stjórnvöld
standa sig mun
betur í aðhaldi
og hagræðingu.
Diljá Mist Einarsdóttir
Höfundur er þingmaður Sjálfstæðisflokksins.
Afhjúpun
á Alþingi
Þegar fundum okkar
Uffes Ellemann-
Jensens, utanríkis-
ráðherra Dana, bar
fyrst saman haustið
1988 á fundi utanrík-
isráðherra Norður-
landa, kom brátt á dag-
inn, að við Uffe áttum
meira sameiginlegt en
við mátti búast. Við vor-
um allir sósíal-
demókratar nema
hann, sem var formaður flokks, sem
kenndi sig við vinstrið, en var til
hægri. Þetta hafði ekkert að gera
með pólitík. Við áttum það bara sam-
eiginlegt að bera takmarkað um-
burðarlyndi fyrir leiðindum. Því
fylgdi grallaralegt skopskyn, sem
þótti á köflum varla selskapshæft.
Að sögn vinar míns, Stoltenbergs
hins norska, missti Uffe út úr sér
eftirfarandi: „Það væri nú munur
fyrir okkur hin að búa við ráðríki
ykkar, krataflokkanna í Norður-
landapólitíkinni, ef þið væruð ekki
flestir (alls ekki þú, þó!) svona hrút-
leiðinlegir. Af hverju getið þið ekki
verið meira eins og þessi íslenski?“
Svona trakteringar þóttu ekki við
hæfi í bræðralaginu, enda var vini
mínum, Stoltenberg, ekki skemmt.
Þegar ég lít til baka til þessara
ára, 1988-92, þegar samstarf okkar
Uffes var hvað nánast, kemst ég
ekki hjá því að játa að við vorum
lukkunnar pamfílar. Heimurinn var
að taka stakkaskiptum. Við vorum
að binda enda á kalda
stríðið. Fyrir hundrað
milljónir Austur-
Evrópubúa var loksins
verið að binda enda á
seinni heimsstyrjöld-
ina. Berlínarmúrinn
var rifinn niður og
Þýskaland sameinað
friðsamlega.
Endurheimt sjálf-
stæði Eystrasaltsþjóð-
anna reyndist vera
upphafið að endalok-
um Sovétríkjanna. Það
tókust sögulegir samn-
ingar um afvopnun, samdrátt herja
og brottflutning hernámsliða. Síðast
en ekki síst náðust samningar um
fækkun kjarnavopna og samstarf
kjarnorkuvelda um að bægja frá
útrýmingarhættu af þeirra völdum.
Eftir hálfrar aldar kalt stríð undir
hótun um allsherjar útrýmingu
mannlífs á þessari jörð vaknaði von
um nýja og betri tíma. Hinir lærð-
ustu menn voru þá jafnvel svo
bernskir, að þetta táknaði „endalok
sögunnar“. Fram undan biði friðsæl
framtíð, þar sem allir fengju notið
frelsis og mannréttinda í sam-
félögum, sem lytu lýðræðislegri
stjórn.
Hversu ólýsanleg eru ekki von-
brigðin, þegar við lítum nú til baka.
Það sem leiddi okkur Uffe saman
á þessum árum var óbrigðull stuðn-
ingur okkar sem fulltrúa smáþjóða
við endurheimt sjálfstæðis Eystra-
saltsþjóða. Þar var við ramman reip
að draga. Leiðtogum Vesturveld-
anna virtist fyrirmunað að skilja, að
Sovétríkin voru gjaldþrota. Að
Gorbachev var rúinn fylgi, af því að
hann gat engan veginn staðið við
gefin fyrirheit. Yfirlýst stefna leið-
toga lýðræðisríkjanna um að binda
allt sitt trúss við pólitísk örlög Gor-
bachevs – og þar með að halda Sov-
étríkjunum saman í nafni stöðug-
leikans – allt var þetta viðbragða-
pólitík, byggð á vanþekkingu á
raunveruleikanum um yfirvofandi
hrun hins gjaldþrota nýlenduveldis
Rússa.
Það sem skorti var óbilandi stuðn-
ingur og þar með massív Marshall-
aðstoð við lýðræðisöflin í Rússlandi,
þá undir forystu Jeltsíns. Fimm ár
og 150 milljarðar dala til að fylgja
því eftir, skv. áætlun Javlinskís. En
forystumenn lýðræðisríkjanna
þekktu ekki sinn vitjunartíma. Þess
vegna fór sem fór. Þess vegna er nú
þegar byrjað nýtt kalt stríð. Þess
vegna erum við á barmi þriðju
heimsstyrjaldarinnar. Þess vegna er
fyrirhugaður björgunarleiðangur til
að forða lífríki plánetunnar frá tor-
tímingu nú í molum.
Okkur Uffe tókst að koma í veg
fyrir, að endurheimtu sjálfstæði
Eystrasaltsþjóða yrði fórnað í nafni
ímyndaðs stöðugleika, sem enginn
var í boði innan Sovétríkjanna. Þeg-
ar valdaránstilraun „harðlínu-
manna“ í Moskvu hafði mistekist í
ágúst 1991 og Jeltsín stóð sigri hrós-
andi uppi á skriðdrekanum, sigri
hrósandi sem leiðtogi lýðræðis-
aflanna, var lýðum ljóst, að yfirlýst
stefna lýðræðisríkjanna var gersam-
lega í molum. Um skeið ríkti valda-
barátta í Kreml. Í vestrinu blasti við
pólitískt tómarúm.
Þá tókum við af skarið um viður-
kenningu á endurreistu sjálfstæði
Eystrasaltsþjóða. Aðrar þjóðir
komu svo í kjölfarið. Það varð upp-
hafið að upplausn Sovétríkjanna.
Það er hins vegar ekki okkur að
kenna, að leiðtogar Vesturveldanna
létu tækifærið, sem upplausn Sov-
étríkjanna veitti, sér úr greipum
ganga, með þeim afleiðingum sem
við blasa.
Eitt af því sem Uffe Ellemann
beitti sér fyrir, eftir að utanríkis-
ráðherraferli hans lauk 1993, var að
stofna Baltic Developement Forum.
Það var áhrifamikill samstarfsvett-
vangur Norðurlanda og Eystrasalts-
þjóða, einkum og sér í lagi með því
að greiða fyrir fjárfestingum nor-
rænna fyrirtækja í Eystrasalts-
löndum. Og hefur þar með skilað
miklum árangri og vísað veginn til
framtíðar. Sú framtíð byggist á
svæðisbundnu samstarfi Norður-
landa og Eystrasaltsþjóða, innan
ramma Evrópusamstarfsins.
Fundum okkar Bryndísar og
Uffes, vinar okkar, bar seinast sam-
an í Kaupmannahöfn fyrir fáeinum
árum. Við vorum á heimleið frá Vil-
níus með viðkomu í okkar gömlu
höfuðborg. Við létum vita af ferðum
okkar, og Uffe bauð upp á „dansk
julefrokost“ í Nyhavn. Það var
ógleymanleg stund. Við létum
gamminn geisa um hið liðna og
hnakkrifumst um sitthvað í samtíð-
inni. En þegar ég spurði hann um
danska pólitík sagði hann: „Hafðu
ekki áhyggjur af henni. Það eru þeg-
ar þegar tveir fulltrúar Ellemann-
Jensens þar við völd.“ Og hló með
bakföllum.
Eftir Jón Baldvin
Hannibalsson » Það sem leiddi okkur
Uffe saman á þess-
um árum var óbrigðull
stuðningur okkar sem
fulltrúa smáþjóða við
endurheimt sjálfstæðis
Eystrasaltsþjóða.
Jón Baldvin
Hannibalsson
Uffe Ellemann-Jensen – minning
Höfundur var utanríkisráðherra
Íslands 1988-95.
Morgunblaðið/ Kristinn Magnússon
Uffe Ellemann-Jensen, fyrrverandi
utanríkisráðherra Danmerkur.