Morgunblaðið - 24.06.2022, Side 14

14
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 24. JÚNÍ 2022
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Seðlabankar
heimsins eru
í miklum
vaxtahækk-
unarham um þess-
ar mundir og kem-
ur það ekki til af
góðu. Verðbólgan geisar víðast
hvar af meiri krafti en sést hefur
í áratugi, meðal annars í þeim
löndum sem við horfum gjarnan
til, Bandaríkjunum, Bretlandi, á
Norðurlöndunum og svo á evru-
svæðinu. Seðlabanki evrunnar
fer sér að vísu hægar en aðrir
enda efnahagsástandið á svæð-
inu ennþá afar erfitt. Engu að
síður hefur verið gefið til kynna
að vaxtahækkunarferli sé fram-
undan og hefjist á fundi bankans
í næsta mánuði, en búist er við
að þar verði farið rólega af stað.
Í Bandaríkjunum er tekið
fastar á enda efnahagurinn
sterkari og þar voru vextir
hækkaðir um 0,75%, sem er
mesta einstaka vaxtahækkunin
þar í tæpa þrjá áratugi, og
seðlabankinn boðar frekari stór-
tækar hækkanir. Jerome Powell
seðlabankastjóri sagði þing-
nefnd á miðvikudag að barátta
bankans gegn verðbólgu kynni
að leiða til efnahagssamdráttar.
„Það er ekki ætlunin, en það
gæti vissulega orðið nið-
urstaðan,“ sagði Powell og lagði
áherslu á að einskis yrði látið
ófreistað við að koma böndum á
verðbólguna.
Aðalhagfræðingur Englands-
banka talaði með sama hætti í
vikunni, vextir yrðu hækkaðir
eins og á þyrfti að halda til að
stöðva verðbólguna, jafnvel þó
að vaxtahækkanirnar yllu efna-
hagssamdrætti. Þetta er
óvenjulega eindregið tal frá
seðlabönkum en tímarnir eru
líka óvenjulegir.
Kröftugar vaxtahækkanir
þurfa þess vegna ekki að koma á
óvart. Nýjasta dæmið um þær
er vaxtahækkun í Noregi í gær
upp á 0,5%, sem er tvöfalt meiri
hækkun en venjan er og mesta
vaxtahækkun í Noregi í tvo ára-
tugi. Og seðlabankinn norski
bendir á að vænta megi frekari
vaxtahækkana til að þvinga nið-
ur verðbólguna því að rétt eins
og aðrir seðlabankar gera þá
horfir hann fyrst og fremst til
þess að ná niður verðbólgunni,
enda er vel þekkt hvaða vanda
hún veldur þó að það vilji stund-
um gleymast í umræðunni og
skýrist líklega af því hve langt
er frá því að hún olli usla á Vest-
urlöndum, þar með talið hér á
landi.
Degi áður en norski seðla-
bankinn tók sitt stóra vaxta-
hækkunarskref hækkaði Seðla-
banki Íslands stýrivexti sína
enn meira og tók jafnvel stærra
skref en búist hafði verið við,
eða 1%. Þetta þurfti þó ekki að
koma mikið á óvart og var í sam-
ræmi við fyrri ákvörðun, þró-
unina erlendis og
tiltekna þætti í
efnahagsþróuninni
hér heima.
Einhverjir hafa
fundið að þessari
ákvörðun og vissu-
lega er hún þess eðlis að sjálf-
sagt er að hún sé rökrædd, líkt
og gert var í ágætu samtali við
seðlabankastjóra í Dagmálum í
gær. Og ákvarðanir sem þessar
eru ekki léttvægar, eins og
heyra mátti á seðlabankastjóra,
og þær hafa víðtæk áhrif, enda
til þess sem leikurinn er gerður.
Það er ekki aðeins að þessar
ákvarðanir hafi áhrif í þeim
löndum þar sem þær eru tekn-
ar, þó að sú íslenska hreyfi tæp-
ast við heimsmarkaðsverði, því
að þær hafa sumar áhrif í fjar-
lægum löndum. Seðlabanka-
stjóri nefndi í framhjáhlaupi í
fyrrgreindu viðtali erfiðleika
sem hrjá Srí Lanka um þessar
mundir og stafa af kórónuveiru-
faraldri og ýmsum röngum
ákvörðunum stjórnvalda þar,
ekki síst mikilli skuldsetningu,
einkum fyrir milligöngu Kín-
verja í nafni Beltis og brautar.
Sá vandi er geigvænlegur en
mun nú magnast upp og hið
sama á við um fjölda annarra
þróunarlanda og annarra landa
sem veikt standa sem hafa notið
lágra vaxta en horfa nú fram á
aukna vaxtabyrði og mögulegt
greiðsluþrot, líkt og Srí Lanka
lenti í fyrir skömmu.
Rétt eins og þjóðríki geta
lent í vandræðum þegar skuld-
setning er komin úr hófi og
vextir hækka geta einstakling-
ar, fjölskyldur og fyrirtæki lent
í því sama. Skuldsetning er al-
mennt ekki mjög há hér á landi
um þessar mundir og mikilvægt
að sú staða haldist, eins og
Seðlabankinn hefur reynt að
stuðla að. En helsti vandinn
hér, og um leið helsta skýringin
á því hve bratt hefur þurft að
hækka vexti hér á landi, er að
lóðaskortur hefur keyrt upp
íbúðaverð sem aftur ýtir undir
skuldsetningu. Á þessu ber
Seðlabankinn enga ábyrgð,
hann hefur þvert á móti varað
við þessu. Þau stjórnvöld sem
mest geta haft um þetta að
segja, borgarstjórn Reykjavík-
ur, hafa hins vegar skellt við
skollaeyrum og haldið óbreyttri
stefnu. Jákvæðasta efnahags-
aðgerð sem hægt væri að ráðast
í hér á landi væri að byggja
strax á því lausa landi sem víða
er að finna í Reykjavík, rétt
eins og seðlabankastjóri benti á
í fyrrnefndu viðtali. Til þess
þarf vilja og hann er ekki að
finna hjá meirihlutanum í
Reykjavík. Jafnvel ekki eftir
„breytingarnar“. Á meðan svo
er verða vextir hærri en þeir
ella þyrftu að vera með tilheyr-
andi kostnaði fyrir alla sem
skulda.
Áhrif vaxtahækkan-
anna, sem er fjarri
því lokið, finnast nú
um allan heim}
Vaxtahækkanir
Á
undanförnum áratug hefur náðst
góður árangur í stjórn efnahags-
mála á Íslandi. Á þeim tíma hefur
skuldastaða ríkissjóðs batnað
mikið, afgangur af utanríkis-
viðskiptum og kaupmáttur launa hefur aukist
verulega og verðbólgutölur haldist lágar í
sögulegu samhengi. Ýmsar áskoranir hafa þó
skotið upp kollinum undanfarin tvö ár. Heims-
faraldurinn setti hið venjubundna líf jarð-
arbúa á ís með ýmsum röskunum á að-
fangakeðjum og tilheyrandi áhrifum á
alþjóðaviðskipti. Þá hefur óverjanleg innrás
Rússa í Úkraínu mikil áhrif á verðlagsþróun í
heiminum öllum, meðal annars á orku- og
fæðukostnað.
Áhrifa þessa er farið að gæta í efnahags-
málum víða um veröld og hafa verðbólgutölur
hækkað töluvert á skömmum tíma. Áhrifin af slíkri þró-
un koma við hvert einasta heimili í landinu, sér í lagi
tekjulágt fólk. Gripu stjórnvöld meðal annars til mót-
vægisaðgerða með þetta í huga, með sértækum aðgerð-
um eins og hækkun bóta almannatrygginga, sérstökum
barnabótaauka til þeirra sem eiga rétt á tekjutengdum
barnabótum og hækkun húsnæðisbóta. Aukinheldur
hafa ríkisstjórn og Seðlabanki lagst sameiginlega á ár-
arnar til þess að takast á við hækkandi verðbólgu.
Kynnti ríkisstjórnin í því samhengi 27 milljarða aðhalds-
aðgerðir í rekstri hins opinbera til að draga úr þenslu og
verðbólguþrýstingi.
Það er skoðun mín að það sé sameiginlegt verkefni
okkar sem samfélags, að halda aftur af verðlagshækk-
unum eins og kostur er. Þar skipta samkeppnismál
miklu. Virk samkeppni er einn af horn-
steinum efnahagslegrar velgengni. Sam-
keppniseftirlitið hefur meðal annars hafið
upplýsingaöflun um þróun verðlags á helstu
mörkuðum, til að meta hvort verðlagshækk-
anir kunni að stafa af ónægu samkeppnislegu
aðhaldi eða óeðlilegum hvötum. Mun eftirlitið
leggja sérstaka áherslu á dagvörumarkað,
eldsneytismarkað og byggingarvörumarkað.
Það gerir Samkeppniseftirlitinu auðveldara
um vik að greina óhagstæð ytri áhrif á
verðþróun og greina hvort verðhækkanir
kunni að stafa af mögulegum samkeppnis-
bresti á viðkomandi mörkuðum. Í vikunni
samþykkti ríkistjórnin einnig tillögu mína um
skipun vinnuhóps til að greina gjaldtöku og
arðsemi bankanna. Við vitum að stór hluti af
útgjöldum heimilanna rennur til bankanna, í
formi afborgana af húsnæðis-, bíla- og neyslulánum auk
vaxta og þjónustugjalda. Samsetning þessara gjalda er
oft flókin, sem gerir samanburð erfiðan fyrir almenna
neytendur. Því tel ég brýnt að hlutur þessara þátta verði
skoðaður ofan í kjölinn, með vísan til samkeppnisþátta
og hagsmuna neytenda. Markmiðið er að kanna hvort ís-
lensk heimili greiði meira fyrir almenna viðskipta-
bankaþjónustu en heimili á hinum Norðurlöndunum.
Þrátt fyrir stórar áskoranir á heimsvísu skipta að-
gerðir okkar innanlands miklu máli. Ég hvet okkur öll til
þess að vera á tánum, því sameiginlega náum við meiri
árangri í verkefnum líðandi stundar.
Lilja Dögg
Alfreðsdóttir
Pistill
Hugum vel að samkeppnismálum
Höfundur er viðskiptaráðherra og
varaformaður Framsóknar
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
samningum seljenda og kaupenda.
Fyrirkomulagið er annað í flest-
um öðrum löndum, að sögn Einars.
Þar sé heildsölumarkaður, markaðs-
torg, þar sem raforkuseljendur og
-kaupendur geta átt viðskipti, án
þess að vita deili hverjir á öðrum.
Fyrirkomulagið er gjarnan uppboðs-
fyrirkomulag, eins og á hlutabréfa-
markaði. Seljandi býður fram lausa
raforku í tilteknu magni og tíma, og á
ákveðnu verði. Kaupandi getur þá
tekið tilboðinu ef hann finnur þar
eitthvað sem hann þarf og á verði
sem hann sættir sig við. Kaupendur
geta vitaskuld einnig lagt fram til-
boð.
Ætlunin er að íslenski heildsölu-
markaðurinn verði í þessu formi, þótt
Einar segi ekki ákveðið hvernig fyr-
irkomulagið verði í öllum atriðum, til
dæmis hvaða vörur verði til sölu og
innan hvaða tímaramma. Það skýrist
þegar nær dregur.
Landsnet hefur auglýst eftir
framkvæmdastjóra og sérfræðingi til
að undirbúa og koma upp þessum
markaði. Telur Einar Snorri að
reikna megi með því að undirbún-
ingur taki rúmt ár.
Gagnsæi í verðlagningu
Hér á landi er meginhluti raf-
orkuframleiðslunnar bundinn í tví-
hliða samningum til langs tíma.
Spurður að því, hvort búast megi við
því að svo verði áfram og aðeins af-
gangsorkan fari inn á heildsölu-
markað, segir Einar að erlendis hafi
reynslan orðið sú að orka, sem bund-
in er í tvíhliða samningum, fari smám
saman inn á heildsölumarkaðinn. Því
sé reiknað með þeirri þróun hér.
Einn af kostum heildsölumark-
aðar er að þar verður gagnsæi um
verð á raforku. Spurður hvort mark-
aðurinn muni ekki leiða til verð-
hækkunar, eins og aðstæður eru nú,
segir Einar að megintilgangur heild-
sölumarkaðar sé að skila hagstæð-
asta verði til neytenda hverju sinni.
Á virkum markaði ráðist verðið af
framboði og eftirspurn. Því sé
ómögulegt að segja til um það hvort
verðið hækki eða lækki. Allavega
verði niðurstaðan hagstæðasta verð
fyrir neytendur hverju sinni.
Orkuframleiðendur og -kaup-
endur fá upplýsingar um stöðu
markaðarins eftir verðmerkjum hans
og geta hagað framleiðslu og notkun
sinni eftir þessum merkjum. Einar
segir að heildsölumarkaður tengist
einnig orkuöryggi, þannig að þegar
verðið er hátt sé rétt að skoða nýja
orkuöflun eða draga úr notkun, en
þegar verðið er lágt þurfi mögulega
minna af nýrri orku inn á markaðinn.
Raforkuviðskiptin
fara á markaðstorg
Ljósmynd/Landsnet
Miðja Raforkuframleiðslu í landinu og flutningi er stýrt frá stjórnstöð Landsnets. Þar gæti heildsölumarkaður verið.
BAKSVIÐ
Helgi Bjarnason
helgi@mbl.is
Á
kveðið hefur verið að koma
á fót heildsölumarkaði fyr-
ir raforku hér á landi.
Landsnet stendur fyrir
verkefninu, sem sett verður í sjálf-
stætt dótturfélag.
Landsnet er miðja raforkukerf-
isins. Framleiðslu og flutningi raf-
orku er stýrt úr stjórnstöð fyrir-
tækisins. Þar liggja því miklar
upplýsingar fyrir, án þess að fyrir-
tækið taki þátt á samkeppnismarkaði
raforkusölunnar. Þótti Landsnet því
betur til þess fallið að koma heild-
sölumarkaði á fót, frekar en til dæm-
is stórir raforkuframleiðendur, eins
og Landsvirkjun. Heildsölumark-
aðurinn á þó að verða sjálfstætt
dótturfélag.
Eins og hlutabréfamarkaður
Einar Snorri Einarsson, fram-
kvæmdastjóri stjórnunarsviðs
Landsnets, segir að raforkumark-
aður hafi verið á Íslandi frá því farið
var að framleiða raforku í ein-
hverjum mæli og selja. Viðskiptin
hafi helst farið fram með tvíhliða