Morgunblaðið - 25.06.2022, Blaðsíða 21

21
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 25. JÚNÍ 2022
Sláttur Þrátt fyrir kuldatíð síðustu daga, heldur grasið áfram að vaxa og þarf reglulega umhirðu. Hér er
sláttumaður á ferð í Klambratúni við Kjarvalsstaði í gær, vel tækjum búinn og varinn frá toppi til táar.
Eggert Jóhannesson
Forsætisráðherra mælt-
ist viturlega á dögunum,
þegar hún sagði að móta
þyrfti reglur um hvernig
arði af vindorku yrði skipt
til að forðast megi ósætti í
framtíðinni. Landið, sem
notað er undir mannvirkin
sem mynda vindorkuver,
ber öll einkenni þess að í
vissum notum myndist auð-
lindarenta. Vindur er hins
vegar ekki auðlind og getur
í engum tilfellum myndað skattandlag.
Það er landið undir vindorkuverin sem
myndar mögulega auðlindarentu, þar
sem úthlutun lands til eins myndar einka-
rétt á notkun þess og sá réttur getur ver-
ið verðmætur.
Stór hluti lands og allt hafsvæðið við
Ísland er í eigu ríkisins fyrir hönd þjóð-
arinnar. Ef virkja á vindorku á þessum
svæðum er mikilvægt að setja reglur,
eins og forsætisráðherra segir, um
hvernig hluti arðsins rennur til eiganda
síns – þjóðarinnar. Reglurnar þurfa að
vera gagnsæjar og auðskiljanlegar, þær
mega ekki mismuna og þær verða að upp-
fylla lög sem og skuldbindingar þær sem
Ísland hefur gengist undir alþjóðlega.
Fyrirtækið Qair, sem undirritaður
starfar fyrir, tryggði sér ásamt sam-
starfsaðilum svæði undan Skotlandi til að
þróa vindorkuver á hafi úti nú nýverið.
Notuð var uppboðsaðferð, þar sem
áhugasömum voru veittar upplýsingar
um svæði sem til boða stæðu og þeim gef-
inn kostur á að bjóða í leyfi til að rann-
saka og væntanlega í framtíðinni virkja á
svæðunum. Til boða stóðu nokkur mis-
munandi svæði þar sem hægt er að virkja
allt að 25 GW. Skemmst er frá því að
segja að Qair og samstarfsfélög fengu út-
hlutað tveim svæðum, samtals 2 GW eða
2.000 MW. Fyrir þetta eru greiddir rúmir
6,2 milljarðar króna í eingreiðslu.
Sú aðferð sem notuð var í Skotlandi til
að velja fyrirtæki til að virkja vindorku á
skoska landgrunninu er gagnsæ og auð-
skiljanleg. Hún mismunar ekki fyr-
irtækjum og hún tryggir eigandanum
beinan hlut í arðinum sem
verður til af nýtingu land-
svæðisins, eða hafsvæðis,
sem vindorkuverið mun
nota. Vegna þessara kosta
hefur aðferðinni verið
beitt í mörgum löndum
undanfarin ár, þegar út-
hluta skal landi undir vind-
garða.
Um vindorkuver á
einkalandi er hins vegar, í
öllum tilfellum sem und-
irritaður þekkir til, not-
aðtekjuskiptingarfyr-
irkomulag. Landeigandi fær þá tiltekið
hlutfall af brúttótekjum sem orkuverið
skilar. Orkufyrirtækið tekur alla áhættu
og landeigandinn leyfir að mannvirki til
orkuöflunar standi á landinu í tiltekinn
árafjölda í skiptum fyrir hlutdeild í
tekjum. Um land í einkaeign gilda al-
menn eignaréttarákvæði og óþarfi að
fjalla nánar um hvernig skiptingu arðs
er háttað þar. Einkaaðilar hlutast til um
það sjálfir.
Nú liggur fyrir að tvær hugmyndir
um vindorkuver hafa verið settar í nýt-
ingarflokk í rammaáætlun. Landið, sem
nýta á undir annað orkuverið, er að fullu
í eigu hins opinbera og hitt að hluta.
Væri ekki upplagt að hefja vind-
orkuvæðingu á Íslandi með því að fara
að ráðum forsætisráðherra, tryggja
þjóðinni hlutdeild í arðinum og bjóða
upp kostina undir vindorkuver á al-
mennum markaði? Þannig væri
hámarksafgjald til þjóðarinnar tryggt
og leið væri jafnræðis gagnvart öllum
áhugasömum gætt á gagnsæjan hátt.
Eftir Tryggva Þór
Herbertsson
» Væri ekki upplagt að
hefja vindorkuvæðingu
á Íslandi með því að fara
að ráðum forsætisráð-
herra og tryggja þjóðinni
hlutdeild í arðinum?
Tryggvi Þór
Herbertsson
Höfundur er stjórnarformaður
Qair Iceland ehf.
Að skipta arði
Ég rakst á frétt (á
vefmiðlinum Eyjunni)
um að ég hefði spurt
forsætisráðherra (skrif-
lega) hvernig ráðu-
neytið skilgreindi orðið
kona.
Fréttin snerist um að
á Twitter, aðalsam-
félagsmiðli hinna gagn-
rýnustu og hörund-
sárustu, hefði
spurningin vakið hörð viðbrögð með
hefðbundnum ásökunum um fordóma
og fávisku.
Til að skilja slík viðbrögð við þess-
ari einföldu spurningu, þarf að þekkja
til nýrrar harðlínustefnu sem nú hef-
ur verið flutt inn frá útlöndum. Þar
hefur málið þó vakið talsverða um-
ræðu, nokkuð sem er stundum af
skornum skammti hér á landi (eink-
um ef um er að ræða stór grundvall-
armál).
Víða erlendis, einkum í enskumæl-
andi löndum, þykir sumum nú óvið-
eigandi að tala um konur. Þetta við-
horf hefur verið keyrt áfram af þeirri
hörku, að starfsmenn fyrirtækja og
opinberra stofnana hafa fengið leið-
beiningar eða verið settir á innræt-
ingarnámskeið um að forðast beri að
tala um konur. Hvatt hefur verið til
orðanotkunar á borð við „ein-
staklingar sem hafa tíðir“ og „leghaf-
ar“. Slíkt orðalag nær reyndar ekki
yfir allar konur en hefur skotið upp
kollinum hér á landi, jafnvel í umfjöll-
un um þingmál.
Þessi nýi rétttrúnaður hefur geng-
ið svo langt, að í Bretlandi var ráðist í
umfangsmikla lögreglurannsókn til
að komast að því hverjir
hefðu fest upp litla miða
á götum úti með texta
sem talinn var hættu-
legur. Þetta var líklega í
fyrsta skipti sem ráðist
var í slíka rannsókn frá
því á 19. öld. En hver
voru hin hættulegu
skilaboð? Á miðunum
var aðeins skilgreining
orðabókarinnar á orð-
inu kona: „Kona: Full-
orðin, kvenkyns mann-
eskja“ (e. „Woman:
Adult human female“).
Þetta er eitt af mörgum dæmum
um hvernig lög um svo kallaða hat-
ursorðræðu eiga það til að vera mis-
notuð með sífelldum endurskilgrein-
ingum á því hvað teljist vera hatur.
Nú er svo komið að enskumælandi
aktívistar á þessu sviði (þ.m.t. ráð-
gjafar opinberra stofnana) vilja ekki
einu sinni sjá orðið „woman“ og hafa
skipt því út fyrir „womxn“.
Sótt að konum
Femínistar, og aðrir sem hafa talað
fyrir mikilvægi þess að verja réttindi
kvenna og réttmæti þess að það megi
yfir höfuð tala um konur, hafa orðið
fyrir aðkasti. Vinsælasti rithöfundur
heims, J.K. Rowling, hefur aldeilis
fengið að finna fyrir því frá því hún
skrifaði stutt tíst þar sem hún vísaði í
fyrirsögn greinar um réttindi „fólks
sem hefur tíðir“. Í lauslegri þýðingu
skrifaði hún: „Ég er viss um að það
var til orð yfir þetta fólk. Getur ein-
hver hjálpað mér. Kóbur? Kyníur?
Kanúur?“.
Fyrir þetta mátti Rowling þola
ótrúlegt skítkast, fordæmingu og hót-
anir. Það færist svo í aukana í hvert
sinn sem hún minnir á réttindi
kvenna eða kemur til varnar ein-
hverjum sem orðið hefur fyrir aðkasti
fyrir að gera slíkt hið sama. Í engu til-
vikanna hefur hún sýnt af sér for-
dóma (þvert á móti) en reyndar leyft
sér að benda á að það sé ekki hatur að
segja sannleikann.
Öfgarnar sem Rowling gagnrýndi
taka á sig ýmsar myndir. Hópur fem-
ínista í Bretlandi (sem Rowling hefur
stutt) hélt nýverið fund við styttu af
hinni frægu súffragettu, Emily Pank-
hurst, í Manchester. Fundurinn var
haldinn til að ræða réttindi kvenna
undir yfirskriftinni „Leyfum konum
að tala“. Fyrr en varði sótti hópur
fólks að konunum. Flestir voru svart-
klæddir karlmenn með svartar grím-
ur að hætti bankaræningja (eða hópa
sem eigna sér hvaða málstað sem þeir
telja nýtast til að ráðast á fólk á göt-
um úti í nafni „réttlætis“). Árás-
armennirnir sökuðu konurnar um að
ráðast á transfólk með kvenrétt-
indatali sínu, öskruðu á þær, ýttu við
þeim og hengdu snöru með fána mál-
staðarins um háls styttunnar. Frem-
ur en að fjarlægja ólátabelgina bað
lögreglan konurnar að fara annað.
Sams konar atburðir hafa átt sér
stað í öðrum löndum á síðustu miss-
erum. Um síðustu helgi var svo gerð
önnur tilraun til að halda „Leyfum
konum að tala“ fund. Að þessu sinni á
sérstökum málfrelsisreit (Speakers
corner) í Bristol.
Sambærileg atburðarás átti sér
stað en lauk með því að lögreglan
forðaði konunum inn á knæpu og leit-
aðist við að varna svartklæddum
skrílnum inngöngu við aðal- og bak-
dyrnar.
Rowling benti á hið augljósa, að
slík framganga gerði málstaðnum
varla gagn. Öllum má vera ljóst að því
fer fjarri að allir sem berjast fyrir
réttindum transfólks réttlæti slíkar
aðferðir eða það að gagnrýninni um-
ræðu sé mætt með skítkasti eða að
lögregla sé send heim til fólks vegna
kvartana yfir fimmaurabröndurum á
samfélagsmiðlum.
Þótt þeir sem fara fram með slík-
um hætti telji sig vera í réttindabar-
áttu, má skynsömu fólki vera ljóst að
það verður að vera hægt að gagnrýna
bæði ályktanirnar og aðferðirnar sem
beitt er. Það verður líka að leyfa orð
og skilja hvað þau þýða. Aðeins þann-
ig næst skynsamleg og réttlát niður-
staða.
Erfið spurning
Það vildi svo til að tveimur dögum
eftir að ég lagði fram fyrirspurnina
um skilgreiningu forsætisráðuneyt-
isins á orðinu kona, birtist grein í
tímaritinu Spectator undir fyrirsögn-
inni „Hvað er kona?“. Umfjöllunar-
efnið var nýútkomin heimildarmynd
með sama nafni. Höfundur grein-
arinnar, Debbie Hayton, er trans-
kona og lýsti myndinni sem óhugn-
anlegri.
Debbie hefur skrifað mikið um
mikilvægi þess að byggja réttindi
transfólks á skynsamlegri umræðu.
Það sem henni þótti óhugnanlegt var
að sjá hversu erfitt viðmælendur í
heimildarmyndinni (sem hlotið hefur
afbragðsgóða dóma) áttu með að
svara spurningunni „hvað er kona?“
og hversu margir þeirra sem töldu
sig tala máli transfólks sýndu öfga-
kennd og illa ígrunduð viðbrögð. Hún
vísaði auk þess í grein eftir femínist-
ann Jo Bartosch um sama efni. Grein-
arnar eru aðgengilegar á vefnum og
höfundarnir hafa báðir bætt við
greinum um atburðina í Bristol.
Mikilvæg spurning
Þegar ég lagði fram fyrirspurnina
gerði ég það ekki í hálfkæringi. Það
skiptir verulegu máli hvernig forsæt-
isráðuneytið skilgreinir konur, því
það hefur áhrif á lög og framfylgd
þeirra. Á síðustu árum hafa verið sett
lög þar sem þetta virðist vera á reiki.
Á síðasta þingi voru sett lög sem
stönguðust á að þessu leyti. Alþingi
hefur auk þess samþykkt frumvörp
ríkisstjórnarinnar, þar sem engin til-
raun var gerð til að skýra hver áhrifin
yrðu á réttindi, öryggi og íþróttir
kvenna eða annað sem mikið hefur
verið rætt í öðrum löndum. Ekki er
langt síðan ríkisstjórnin lagði til að
orðið móðir yrði fjarlægt úr ýmsum
lagagreinum.
Það hlýtur að vera hægt að ræða
þessi stóru mál, án þess að stjórnvöld
komi sér hjá því að svara til um áhrif-
in og að þeir sem spyrja spurninga
megi vænta persónulegra árása eða
fullyrðinga um að þeir megi ekki tjá
sig um málið af því þeir tilheyri ekki
réttum hópi.
Það væri fráleitt að útiloka að kon-
ur geti fæðist í líkama karls og öfugt.
En bæði kynin hljóta að geta tekið
undir með Debbie Hayton um að það
eigi að sýna öllum virðingu, ræða
málin af skynsemi og verja um leið
konur, karla og börn fyrir skaðlegum
þrýstingi og öfgum.
» Það skiptir verulegu
máli hvernig forsæt-
isráðuneytið skilgreinir
konur því það hefur
áhrif á lög og framfylgd
þeirra.
Höfundur er formaður Miðflokksins.
Hvað þýðir orðið kona?
Eftir Sigmund
Davíð
Gunnlaugsson
Sigmundur Davíð
Gunnlaugsson