Morgunblaðið - 30.08.2022, Qupperneq 6

6 FRÉTTIR
Innlent
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 30. ÁGÚST 2022
Atli Steinn Guðmundsson
atlisteinn@mbl.is
„Eins og kemur fram í umsögninni
liggja fræðileg rök því til grundvallar
að festa þetta ártal, þau eru hvort
tveggja byggingarsöguleg og skipu-
lagsleg,“ segir Gísli Óskarsson, sviðs-
stjóri lögfræðisviðs Minjastofnunar
Íslands, í samtali við Morgunblaðið.
Til umræðu er tillaga umhverfis-,
orku- og loftslagsráðuneytisins um
endurskoðun svokallaðrar 100 ára
reglu í lögum um menningarminjar
sem snýr að því hvenær mannvirki
teljist friðuð auk fornleifa almennt.
Vill fast ártal
Samkvæmt núgildandi lögum, nr.
80/2012, er miðað við hlaupandi ártal
þannig að friðun miðast nú við árið
1922. Styttist þar með mjög í aldurs-
friðun fjölda steinsteyptra húsa og
annarra mannvirkja, má þar nefna
innviði úr fjöldaframleiddum efnivið
en undir það hugtak falla til dæmis
venjulegar gaddavírsgirðingar.
Minjastofnun vill festa ártalið og miða
við 1922 eða 1923, annað kalli á
óhemjuvinnu og -kostnað.
„Skömmu áður en þessi lög tóku
gildi tóku skipulagslög einnig gildi og
skipulagsnefnd tók til starfa,“ heldur
Gísli áfram og bendir í framhaldinu á
kostnað og vinnu við umsagnir og út-
gáfu leyfa sem lögmælt er að Minja-
stofnun gefi út vegna breytinga, nið-
urrifs eða flutnings friðaðra húsa.
„Við hefðum líklega ekki mannskap í
að sinna þessu,“ segir hann.
Félag fornleifafræðinga tekur und-
ir þessi sjónarmið og hvetur til fag-
legrar umræðu áður en lengra er
haldið, en til vara að undantekning frá
100 ára reglunni verði gerð fyrir uppi-
standandi byggingar. Hún gildi hins
vegar áfram fyrir fornminjar.
„Þegar þessi áform voru sett fram
nú í sumar áttu þau fyrst og fremst
við um hús en þetta breytir líka skil-
greiningunni á fornminjum,“ segir
Gylfi Björn Helgason, formaður Fé-
lags fornleifafræðinga. „Breytingin
er mjög stór þegar sett er ákveðið ár-
tal í stað hlaupandi ártals. Það getur
verið gott en það getur líka verið af-
skaplega slæmt. Flestar þjóðir hafa
einhver svona viðmið, hundrað ára
reglan þekkist til dæmis í Norður-
Afríku,“ útskýrir Gylfi.
Tapaðar rafstöðvar
Hann segir fast ártal varhugavert
að því leyti að með því sé ekki hægt að
tryggja vernd yngri húsa en fasta ár-
talið nái til. „Við værum þá að tapa til
dæmis fyrstu rafstöðvunum í sveitum
að ógleymdum samkomuhúsum úti
um allt land. Þetta eru minjar sem
skipta fólk máli,“ segir Gylfi og bætir
því við að meðal annars byggðasaga
verði best sögð með rannsóknum á
fornleifum og nýminjum.
„Og það væri mjög slæmt fyrir
fræðigreinina fornleifafræði og auð-
vitað samfélagið allt ef þessi tengsl
rofnuðu. Minjavernd gengur út á að
vernda það sem okkur finnst merki-
legt og þar skipta rannsóknir miklu
máli. Við verðum að vita hvað okkur
finnst merkilegt ef við ætlum að
vernda það,“ segir Gylfi að lokum.
„Mjög slæmt ef þessi tengsl rofna“
- Hlaupandi ártal í minjavernd hvort tveggja til bölvunar og blessunar - Minjastofnun skortir bol-
magn fari sem horfir - „Við verðum að vita hvað okkur finnst merkilegt ef við ætlum að vernda það“
Morgunblaðið/G.Rúnar
Tímans tönn Með hlaupandi ártali mun fjöldi húsa brátt teljast friðaður.
Ráðuneytið leggur til endurskoðun á aldursfriðunarákvæði laganna.
Samkvæmt lögunum frá 2012
skiptast fornminjar í forngripi
og fornleifar. Eru forngripir
lausamunir, 100 ára og eldri,
sem menn hafa notað eða
mannaverk eru á og fundist
hafa í eða á jörðu eða jökli, í
vatni eða sjó. Fornleifar eru
hins vegar hvers kyns mann-
vistarleifar, á landi, í jörðu,
jökli, sjó eða vatni, sem menn
hafa gert eða mannaverk eru
á, 100 ára og eldri.
Þegar skip og bátar eru
annars vegar teljast þau forn-
gripir séu þau frá því fyrir
1950. Líkamsleifar manna og
hræ dýra teljast einnig forn-
gripir hafi þau fundist í forn-
leifum, svo sem fornum haug-
um, dysjum og leiðum. Telja
lögin svo upp fjölda dæma um
fornleifar, þar á meðal staði
og kennileiti sem tengjast
þjóðtrú eða þjóðsagnahefð,
svo sem álagabletti.
Álagablettir
HVAÐ ERU FORNMINJAR?
Sigtryggur Sigtryggsson
sisi@mbl.is
Byggingafulltrúi Reykjavíkur hef-
ur veitt Framkvæmdasýslunni –
Ríkiseignum leyfi til að breyta
innra skipulagi gamla Hæstarétt-
arhússins við Lindargötu. Hæsti-
réttur flutti starfsemi sína í nýtt
hús handan Lindargötu árið 1998.
Gamla húsið var illa farið en það
var gert upp að utan fyrir nokkr-
um árum.
„Sótt er um leyfi til að breyta
innra skipulagi, opna yfir í Arnar-
hvál á öllum hæðum, koma fyrir
lyftu og eldvörðu stigahúsi milli
allra hæða, færa til glugga á norð-
urhlið og opna þar útgönguleið og
innrétta aðstöðu fyrir ýmiss konar
fundahöld og móttöku í húsi
Hæstaréttar, Lindargötu 3 á lóð
nr. 1-3 við Lindargötu,“ eins og
segir orðrétt í erindi FSRE.
Hús Hæstaréttar við Lindargötu
var teiknað árið 1945 af Guðjóni
Samúelssyni húsameistara ríkisins.
Byggingin er 868 fermetrar að
stærð á fjórum hæðum og er sam-
byggð Arnarhvoli sem er verk
Guðjóns Samúelssonar einnig og
nýtur hverfisverndar skv. hús-
verndarskrá Reykjavíkurborgar.
Húsið mikilvægt kennileiti
„Dómhúsið er talið vera mikil-
vægt kennileiti sem blasir við frá
Hverfisgötu milli Safnahúss og
Þjóðleikhúss,“ segir í svari Fram-
kvæmdasýslunnar – Ríkiseigna við
fyrirspurn Morgunblaðsins. Dóm-
húsið hafi á sínum tíma verið
hannað til að hýsa og vera tákn
fyrir eina helstu stofnun íslensks
samfélags, Hæstarétt. Það er ekki
formlega friðað en Minjastofnun
hefur lagt áherslu á að framhlið
hússins verði varðveitt í óbreyttri
mynd. Ekki hefur verið lögð til
nein verndun á innra skipulagi eða
innviðum hússins en þó þurfi að
huga að því að virða yfirbragð
eignarinnar og efnisval.
Gagngerar endurbætur hafa
verið gerðar á Arnarhvoli og hefur
Hæstaréttarhúsið notið góðs af
því. Búið er að endurnýja þak og
glugga ásamt því að farið hefur
verið yfir allan múr og húsið
steinað að nýju samhliða fram-
kvæmdum við Arnarhvol árið
2014. Að loknum þeim fram-
kvæmdum var ytra byrði húsanna
í fyrsta sinn í fullu samræmi við
upphafleg áform Guðjóns Sam-
úelssonar.
Gamli Hæstiréttur er að mestu
óbreyttur að innan frá því sem var
árið 1998 þegar Hæstiréttur yfir-
gaf það. Dómhúsið hefur verið í
takmarkaðri nýtingu um árabil.
Árið 2005 var heimilað að Þjóðleik-
húsið fengi til bráðabirgða afnot af
2. hæð hússins til æfinga í því
ástandi sem það var þá.
Nauðsynlegt er að ráðast í tölu-
verðar endurbætur á húsnæðinu
að innan til að það uppfylli nútíma-
kröfur og þá eru flóttaleiðir og að-
gengismál með öllu ófullnægjandi,
segir í svari FSRE. Talið er að
opna þurfi milli Arnarhvols og
gamla Hæstaréttar af hagkvæmni
jafnt sem öryggisástæðum til að
uppfylla skilyrði um fjölda flótta-
leiða. Af þeim sökum sé mikilvægt
að sú starfsemi sem komið verður
fyrir í húsnæðinu til framtíðar
samræmist þeirri starfsemi sem nú
þegar er í Arnarhvoli.
Með breytingum á innra skipu-
lagi verði hægt að nýta eignina
undir fjölnota fundaraðstöðu,
mögulega sem móttökurými fyrir
opinbera gesti ásamt biðrými fyrir
fjölmiðla, minni ráðstefnur eða við-
burði og aðra fundi. Í hönnun sé
lögð áhersla á gæði og einfaldleika
og borin virðing fyrir sérkennum
hússins. Arkitektar breytinga eru
Argos ehf. og Arkitektastofa Grét-
ars og Stefáns.
Kostar rúmlega 400 milljónir
Kostnaðargreining arkitekta
gerir ráð fyrir að hönnun og fram-
kvæmdir á húsinu muni kosta
rúmlega 400 milljónir króna.
Á sínum tíma voru áform um að
rífa gamla Hæstaréttarhúsið við
Lindargötu og byggja í þess stað
nýtt húsnæði sem hýsa myndi
starfsemi ráðuneyta. Þetta kom
fram í fjárlagafrumvarpinu fyrir
árið 1999.
Þrátt fyrir að húsið væri illa far-
ið var fallið frá þessum áformum,
sem betur fer er óhætt að fullyrða.
Húsið hefur nú verið gert upp að
utan og er borgarprýði.
Morgunblaðið/Emilía Björg Björnsdóttir
Geirfinnsmálið Málflutningur í þessu frægasta sakamáli Íslandssögunnar fór fram í
húsinu 1980. Sævar Marínó Ciesielski fyrir miðju og Ómar Ragnarsson með vélina.
Morgunblaðið/sisi
Lindargata Gamla Hæstaréttarhúsið er sambyggt Arnarhvoli en bæði húsin teiknaði Guðjón Sam-
úelsson húsameistari. Umfangsmiklar endurbætur voru gerðar utanhúss á báðum húsunum nýlega.
Hús Hæstaréttar verði móttökuhús
- Innra skipulagi gamla Hæstaréttarhússins við Lindargötu breytt - Fundahöld og móttökur
- Að mestu óbreytt að innan frá brotthvarfi Hæstaréttar - Rífa átti húsið en hætt var við það