Morgunblaðið - 30.08.2022, Side 15

15
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 30. ÁGÚST 2022
Fararsnið Sumarið hefur ekki verið upp á marga fiska og margir landsmenn hafa flogið til heitari landa í frí. Vel má vera að gæsirnar í Vatnsmýrinni séu farnar að ókyrrast og hugi að brottför.
Hákon
Ein af grjótblokk-
unum sem hlaðið var í
víggirðingu kringum
þinghúsið (Seimas) í
Vilníus í janúar 1991
bar síðar þessa áletrun:
„Til Íslands sem þorði,
þegar aðrir þögðu.“
Heimildamynd Ólafs
Rögnvaldssonar um
stuðning Íslands við
sjálfstæðisbaráttu
Eystrasaltsþjóða heitir:
„Þeir sem þorðu …“ Fyrirsögn grein-
arinnar vísar til þessa.
Í næstum hálfa öld voru Eystra-
saltsþjóðirnar hinar gleymdu þjóðir
Evrópu. Lönd þeirra voru þurrkuð út
af landakortum heimsins. Tungumál
þeirra voru til heimabrúks, og þjóð-
menningin lifði af neðanjarðar. Þess-
ar þjóðir voru horfnar af pólitískum
radarskjá umheimsins. Þegar ég
ræddi um sjálfstæðisbaráttu Eystra-
saltsþjóða við starfsbróður minn, ut-
anríkisráðherra NATO-ríkis, reyndi
hann að eyða umræðuefninu með eft-
irfarandi ummælum: „Hafa þessar
þjóðir ekki alltaf tilheyrt Rússlandi?“
Tveir atburðir sem náðu athygli al-
mennings vítt og breitt um heiminn
urðu til þess að breyta þessu. Fyrri
atburðurinn var „Syngjandi bylt-
ingin“ í júní 1988. Menn könnuðust
víða við borgaralega óhlýðni í anda
Gandhis, en að syngja sig í átt til
frelsis – það var nýmæli.
Hinn atburðurinn sem náði inn á
forsíður blaða og sjónvarpsskjái
heimsins var „mannlega keðjan“ í
ágúst 1989. Næstum tvær milljónir
manna héldust í hendur frá Tallinn í
norðri til Vilníusar í suðri til að mót-
mæla Molotov-Ribbentrop-samn-
ingnum og leyniskjölum hans frá því
fyrir hálfri öld (1939). Þessi alræmdi
samningur milli tveggja einræðis-
herra, Hitlers og Stalíns, reyndist
vera upphaf seinni heimsstyrjald-
arinnar. Samkvæmt samningnum var
Stalín gefið frítt spil til að innlima
Eystrasaltsþjóðirnar í Sovétríkin,
þar með talið Finnland – eitt Norður-
landanna.
Lok kalda stríðsins
Syngjandi byltingin táknaði ekki
bara þjóðarvakningu. Þetta var tákn-
mynd lifandi grasrótarlýðræðis.
Leiðtogar sjálfstæðishreyfinga
Eystrasaltþjóðanna – Eista, Letta og
Litáa – höfðu því ærna ástæðu til að
ætla að þeim yrði tekið opnum örm-
um af leiðtogum lýðræðisríkja í Evr-
ópu.
En þeir áttu eftir að vakna upp við
vondan draum. Þegar fyrstu sendi-
nefndir þeirra voru gerðar út af örk-
inni til að leita stuðnings vestrænna
leiðtoga var þeim fálega
tekið. Endurreist sjálf-
stæði Eystrasaltsþjóða,
sem fól í sér að segja sig
úr lögum við Sovétríkin,
féll ekki inn í heildar-
myndina eins og hún
blasti við leiðtogum
Vesturveldanna. Þeir
voru að semja við Gor-
bachev, leiðtoga Sovét-
ríkjanna, um lok kalda
stríðsins. Brotthvarf
Eystrasaltsþjóða úr
Sovétsambandinu sam-
rýmdist ekki fyrirætl-
unum þeirra. Smám saman rann það
upp fyrir mönnum eins og Lennart
Meri og Vytautas Landsbergis að
þeim væri tekið sem óvelkomnum
boðflennum í félagsskap stórveld-
anna, sem töldu sig hafa annarra
hagsmuna að gæta.
Leiðtogar sjálfstæðishreyfinga
Eystrasaltsþjóða höfðu m.ö.o. stillt
leiðtogum vestræns lýðræðis upp
frammi fyrir vandamáli sem þeir
höfðu skapað sér sjálfir. Nefnilega, að
eiga árangur stefnu sinnar undir póli-
tískum örlögum eins manns – Gor-
bachevs – eins og síðar kom í ljós.
Þetta er kafli í sögunni um endalok
kalda stríðsins, sem leiðtogar Vestur-
veldanna vilja skiljanlega helst
gleyma, en þeir sem nú ráða ríkjum í
Kreml munu seint gleyma.
Endataflið
Fyrst skulum við hafa það á hreinu
að syngjandi byltingin hefði ekki get-
að brotist fram ef ekki hefði verið fyr-
ir stefnu Gorbachevs, sem kennd er
við Glasnost (opnun) og Perestroiku
(kerfisbreytingu). Þetta voru vöru-
merkin á þeim umbótum, sem Gor-
bachev boðaði. Jafnvel þótt opnunin
hafi reynst vera takmörkuð og boð-
aðar kerfisbreytingar næðu ekki
fram að ganga breytir það ekki því,
að ákvörðun Gorbachevs um að beita
ekki valdi til að varðveita landvinn-
inga Sovétríkjanna í seinni heims-
styrjöldinni gerði lok kalda stríðsins
möguleg.
Annað: Tækist Eystrasaltsþjóðum
að brjótast út úr þjóðafangelsi Sovét-
ríkjanna gæti það orðið upphafið að
endalokum nýlenduveldisins. Pólitísk
flóðbylgja af þessum styrkleika
myndi ekki einasta sópa Gorbachev
sjálfum af veldisstóli, heldur jafnvel
binda enda á völd Kommúnistaflokks
Ráðstjórnarríkjanna. Auðvitað velt-
um vð því mjög alvarlega fyrir okkur
á þessum tíma hvort svo söguleg um-
skipti gætu orðið friðsamleg? Eða
myndu fjörbrot heimsveldisins leiða
til styrjaldar með ófyrirsjáanlegum
afleiðingum? Um stund vorum við á
ystu nöf í ársbyrjun 1991.
Í þriðja lagi: Leiðtogar Vestur-
veldanna á þessum tíma – Bush eldri
Bandaríkjaforseti, Kohl kanslari,
Mitterrand Frakklandsforseti og
járnfrúin Thatcher, forsætisráðherra
Bretlands – töldu sig öll eiga árangur
stefnu sinnar undir örlögum Gorbac-
hevs. Þeir gáfu sér það, að félli hann
frá völdum myndu harðlínumenn
koma í staðinn. Það hefði í för með
sér nýtt kalt stríð – og jafnvel í versta
tilviki styrjöld í Austur-Evrópu.
Í fjórða lagi: Það var heilmikið í
húfi. Afvopnun – bæði kjarnavopna
og venjulegra vopna, samdráttur í
herafla beggja og brottför hernáms-
liða; friðsamleg sameining Þýska-
lands og áframhaldandi aðild Samein-
aðs Þýskalands að NATO; frelsun
þjóða Mið- og Austur-Evrópu frá
undirokun Sovétríkjanna; gagn-
kvæmar vonir um „friðarávinning“,
svo að fátt eitt sé talið. Fyrir Sovét-
leiðtogann, Gorbachev, sem átti þá
mjög í vök að verjast heima fyrir, var
seinasta varnarlínan dregin í sandinn
sú, að halda Sovétríkjunum saman
undir nýrri stjórnarskrá, hvað sem
það kostaði. Héldi sú varnarlína ekki
myndi hann fyrirgera völdum sínum.
Hvers vegna Ísland?
Leiðtogar Vesturveldanna stóðu
frammi fyrir hörðum kostum: Ættu
þeir að fórna öllum ávinningi af samn-
ingum um lok kalda stríðsins með því
að lýsa yfir stuðningi við endurheimt
sjálfstæðis Eystrasaltsþjóða? Eða
ættu þeir að fórna þessum smáþjóð-
um – í því skyni að varðveita frið og
stöðugleika?
Bilið milli orðræðu þeirra um
sjálfsákvörðunarrétt þjóða og að
færa út landamæri lýðræðis, mann-
réttinda og réttarríkis annars vegar,
og þeirrar stórveldapólitíkur sem
þeir fylgdu í reynd hins vegar, var
orðið óbrúanlegt.
Það var þess vegna sem Bush
Bandaríkjaforseti flutti ræðu í
þinginu í Kænugarði í ágúst 1991,
sem síðan hefur þótt með endemum.
Í ræðunni skoraði hann á Úkraínu-
menn að „láta ekki stjórnast af öfga-
kenndri þjóðernishyggju“, heldur
halda Sovétríkjunum saman „í nafni
friðar og stöugleika“.
Það var þess vegna sem Kohl
kanslari og Mitterrand forseti skrif-
uðu sameiginlega bréf til Lands-
bergis, leiðtoga sjálfstæðishreyfing-
arinnar í Litáen, þar sem þeir skor-
uðu á hann að fresta framkvæmd
sjálfstæðisyfirlýsingar Litáa frá 11.
mars 1990.
Það var þess vegna sem leiðtogar
sjálfstæðishreyfinga Eystrasalts-
þjóðanna voru gerðir afturreka frá
ráðstefnum um „hina nýju heims-
mynd“, sem leiðtogar stórveldanna
voru að semja um sín í milli við enda-
lok kalda stríðsins. Talsmönnum
Eystrasaltsþjóða var m.a.s. ekki leyft
að tala máli sínu á ráðstefnu í Kaup-
mannahöfn um mannréttindi, þar
sem þeir voru jafnvel kallaðir „friðar-
spellvirkjar“.
En hvers vegna sætti Ísland sig
ekki við þessa niðurstöðu? Það voru
engir þjóðarhagsmunir í húfi. Þvert á
móti: Ísland var háð Sovétríkjunum
um innflutning á eldsneyti – sem er
lífsblóð nútímahagkerfa – allt frá því
að Bretar skelltu viðskiptabanni á Ís-
land í þorskastríðunum (1954-’75).
Vissum við kannski ekki að smáþjóð-
um er ætlað að leita skjóls hjá stór-
þjóðum og lúta forystu þeirra? M.ö.o.
kunnum við ekki viðtekna mannasiði?
Allt er þetta vel þekkt. Engu að
síður vorum við tregir til fylgispekt-
ar. Leiðtogar Vesturveldanna létu
augljóslega stjórnast af eigin hags-
munum. Við vorum hins vegar sann-
færðir um að fylgispekt vestrænna
leiðtoga við Gorbachev væri misráðin.
Hún byggðist á rangri og yfirborðs-
kenndri greiningu á pólitískum veru-
leika Sovétríkjanna. Ég var sann-
færður um að Sovétríkin væru sjálf í
tilvistarkreppu, sem leiðtogar þeirra
fundu enga lausn á. Heimsveldið væri
að liðast í sundur rétt eins og evr-
ópsku nýlenduveldin í kjölfarið á
seinni heimsstyrjöldinni.
Peðsfórn
Öfugt við Pútín, sem hefur sagt að
„fall Sovétríkjanna hafi verið stærsta
heimssögulega slys 20. aldar“, var ég
sannfærður um, og er enn, að hrun
Sovétríkjanna hafi verið eitt af því
besta sem gerðist á 20. öldinni. Hafi
þurft lítilsháttar þrýsting Eystra-
saltsþjóða til að koma því af stað,
þeim mun betra. Um hvað snerist
kalda stríðið allan þennan tíma, ef
ekki um frelsun þjóða í hlekkjum?
Mér var stórlega misboðið að
heyra leiðtoga vestrænna lýðræðis-
ríkja áminna undirokaðar þjóðir um
að þær ættu að sætta sig við örlög sín
til þess að við á Vesturlöndum gætum
notið „friðar og stöðugleika“. Í mín-
um eyrum hljómaði þetta ekki bara
sem smánarleg svik, heldur sem ör-
lagarík mistök.
Upprifjun þessarar sögu þremur
áratugum síðar vekur margar spurn-
ingar, sem fæstum hefur verið svar-
að. Ein þeirra er þessi: Voru leiðtogar
vestrænna lýðræðisríkja svo for-
hertir að þeir væru reiðubúnir að
fórna lögmætum kröfum Eystrasalts-
þjóða um endurreist sjálfstæði í stað-
inn fyrir pólitískan ávinning í sam-
skiptum við Sovétríkin? Þótt það líti
þannig út er veruleikinn ef til vill
nokkru flóknari. Höfum í huga að
Eystrasaltsþjóðirnar höfðu horfið af
radarnum í næstum hálfa öld. Í þeim
skilningi voru þær gleymdar þjóðir.
„Hafa þessar þjóðir ekki alltaf til-
heyrt Rússlandi, hvort sem er?“ –
eins og ónefndur utanríkisráðherra
NATO-ríkis sagði við mig, og ég vitn-
aði til fyrr.
Samstaða smáþjóða
Hafi þetta verið ríkjandi skoðun í
stjórnarstofnunum Evrópuríkja
bendir það til þess að vestrænir leið-
togar hafi ekki talið sig vera að fórna
neinu. Höfum í huga að forystuþjóðir
Vesturveldanna – Bretar, Frakkar,
Spánverjar og einnig Bandaríkja-
menn – allt eru þetta fyrrverandi ný-
lenduveldi. Í Bandaríkjunum braust
út illskeytt borgarastyrjöld til að
koma í veg fyrir upplausn ríkja-
bandalagsins. Það hvarflar ekki að
mér að gefa í skyn að bandaríska
borgarastríðið, sem hafði að mark-
miði afnám þrælahalds, megi bera
saman við árásarstríð nýlenduvelda,
sem hafa að markmiði að undiroka
þjóðir. En grundvallarreglan er sú
sama: að koma í veg fyrir upplausn
ríkjabandalagsins.
Stóra-Bretland – öðru nafni Sam-
einaða konungdæmið – gengur nú í
gegnum tilvistarkreppu, rétt eins og
Spánn, og hryllir við þeirri tilhugsun
að ríkjabandalagið kunni að leysast
upp. Nýlenduveldi – t.d. Bretar,
Frakkar og Spánverjar – hafa háð
grimmileg stríð til að koma í veg fyrir
upplausn nýlenduvelda.
Þess er ekki að vænta að leiðtogar
stórvelda, sem voru á einhverju
skeiði nýlenduveldi, séu í fararbroddi
við að verja sjálfsákvörðunarrétt
smáþjóða. Þess eru tæpast dæmi að
smáþjóðir hafi verið frelsaðar vegna
gæsku stórvelda. Þær verða einfald-
lega að frelsa sig sjálfar. Við slíkar
kringumstæður getur það gerst að
samstaða smáþjóða skili árangri –
þrátt fyrir allt.
Þessi grein birtist í fjölmiðlum í höfuð-
borgum Eystrasaltsríkjanna þriggja í tilefni
af opinberri heimsókn þeirra til Íslands 25.-
27. ágúst 2022.
Eftir Jón Baldvin
Hannibalsson »Mér var stórlega
misboðið að heyra
leiðtoga vestrænna lýð-
ræðisríkja áminna und-
irokaðar þjóðir um, að
þær ættu að sætta sig
við örlög sín til þess að
við á Vesturlöndum
gætum notið „friðar og
stöðugleika“. Í mínum
eyrum hljómaði þetta
ekki bara sem smánar-
leg svik, heldur sem
örlagarík mistök.
Jón Baldvin
Hannibalsson
Höfundur var utanríkisráðherra
Íslands 1988-1995. Hann er heiðurs-
borgari í Vilnius, höfuðborg Litáens.
Um þá sem þora …