Morgunblaðið - 10.09.2022, Qupperneq 23

23
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 10. SEPTEMBER 2022
Votviðri Ferðamennirnir, sem spókuðu sig í miðbæ Reykjavíkur í gær, þurftu að búa sig vel. Eftir að hafa fengið frábært veður í vikunni máttu þeir þola lárétta haustrigningu að hætti hússins.
Kristinn Magnússon
VARSJÁ – Stöðug-
leiki Hvíta-Rússlands,
sem stutt hefur innrás
Rússa í Úkraínu með
ráðum og dáð, virðist
nú fara þverrandi. Má
það vera að Vladimír
Pútín Rússlandsforseti
og innrásarstríð hans
hafi gert nágrönnunum
í Hvíta-Rússlandi, sem
í raun er varla annað
en útibú frá Kreml, óleik?
Minnisstætt er að Svetlana Tik-
anovskaja bar að öllum líkindum sig-
ur úr býtum gegn sitjandi forseta,
Aleksander Lúkasjenkó, í forseta-
kosningunum í ágúst 2020 þrátt fyr-
ir að skósveinar hans hefðu afskrifað
hana sem „húsmóður“. Þegar fylgið
sópaðist til Tikanovskaju og allt
benti til sigurs hennar falsaði Lúk-
asjenkó kosninganiðurstöðurnar,
færði sjálfum sér rúm 80 prósent at-
kvæða og kynti undir mótmælum
sem stóðu mánuðum saman.
Brást veldi Lúkasjenkós við mót-
mælunum með ógnum og fjölda-
handtökum sem gátu af sér enn
harðari mótmæli. Þegar aðeins fá-
einir dagar voru liðnir frá kosning-
unum fóru tök Lúkasjenkós að linast
er fólk úr fjölda starfsstétta steig
fram og mótmælti, þvert á fyrirmæli
öryggissveita forsetans. Öll þjóðin
fór í verkfall en Lúkasjenkó, sem
setið hefur á valdastóli frá 1994, ríg-
hélt í stjórnartaumana í krafti hlið-
hollra sérsveita sinna
sem þá þegar voru at-
aðar saklausu blóði og
því algjörlega háðar
forsetanum. (Á efsta
degi kaus Lúkasjenkó
þó að láta ekki reyna á
hollustu hersins.)
Deilir ekki menn-
ingarstraumum
Hvað sem þessu líð-
ur hefur það legið ljóst
fyrir æ síðan að Hvít-
Rússar munu ekki snúa
aftur til þess hlutleysis sem þeir
sýndu fyrir kosningarnar 2020. „Við
höfum öll breyst til frambúðar,“ seg-
ir stjórnarandstöðuleiðtoginn
Masha Kalesnikova sem ekki hefur
glatað sannfæringu sinni þrátt fyrir
að hafa setið bak við lás og slá síð-
ustu 23 mánuði. Stjórn Lúkasjenkós
bauð nær enga ríkisaðstoð í kór-
ónuveirufaraldrinum auk þess sem
umfjöllun ríkismiðla um faraldurinn
var nær engin sem varð til þess að
almenningur beindi athygli sinni í
ríkum mæli að sjálfstæðum fjöl-
miðlum, sem þeir fylgjast enn í dag
með, þrátt fyrir hótanir um fangelsi.
Hvíta-Rússland deilir ekki menn-
ingarstraumum með Rússlandi, ekki
frekar en Úkraína. Þess vegna komu
Hvít-Rússar heimsbyggðinni á óvart
með langvarandi mótmælum og
kröfum um lýðræði árið 2020 þrátt
fyrir að hvítrússneskt samfélag
hefði heyrt undir Sovétríkin og orðið
fyrir áhrifum frá Rússlandi um alda-
bil. Hvít-Rússar létu sem þeir
byggju í nútímavæddu, lýðræðislegu
og frjálslyndu þjóðfélagi vegna þess
að einmitt þannig líta margir þeirra
á sig (þótt eldra fólk sé enn undir
rússneskum áhrifum og áhrifum
Lúkasjenkós).
Lúkasjenkó er nauðugur einn
kostur að halda þjóð sinni í járn-
greipum. Rúmlega eitt þúsund póli-
tískir fangar hafa hlotið yfir tíu ára
langa fangelsisdóma og 1.500 að auki
hafa verið fangelsaðir fyrir að mót-
mæla stríðinu í Úkraínu, meðal ann-
ars með því að vinna skemmdarverk
á járnbrautum til að klekkja á her
Rússa. Aðrir hafa hlotið óopinberar
skyndirefsingar á vettvangi, svo sem
riffilskot í hné.
Reynsla Pólverja sýnidæmi
Fréttakonan Kaciaryna Andrey-
eva á Belsat-sjónvarpsstöðinni
sagði, svo dæmi sé tekið, við eigin-
mann sinn, þegar hún var leidd út úr
réttarsalnum á dögunum, að hún
hefði hlotið lengri dóm en [rithöf-
undurinn Aleksandr] Solzjenitsyn.
Hann hlaut á sínum tíma átta ára
dóm en Andreyeva átta ár og þrem-
ur mánuðum betur.
Ekki er með öllu réttlátt að bera
Hvít-Rússa og Úkraínumenn saman
og búast við að mótspyrna þessara
þjóða sé sams konar. Hvít-Rússar
eiga sér enga stjórnarandstöðu á
þingi eða í sveitarstjórnum eins og
Úkraínumenn höfðu fyrir innrásina.
Pólverjar mótmæltu setningu her-
laga í desember 1981 í friði og spekt,
það var eina leiðin til að raddir
þeirra heyrðust. Þótt verkalýðs-
hreyfingin Samstaða hefði koðnað
niður eftir 16 mánaða starfsemi lifði
goðsögnin um hana. Vel má vera að
milljón manns hafi yfirgefið Pólland,
en hinir urðu eftir og gleymdu ekki
hvernig á að mótmæla.
Reynsla Pólverja gæti vel orðið
sýnidæmi um það sem Hvíta-
Rússland á í vændum. Pólverjum
stóð sjálfstæði til boða árið 1989
þegar þeir gripu tækifæri sem
spratt af skammvinnu óvissutímabili
í Kreml. Eins greip Úkraína tæki-
færið við fall Sovétríkjanna árið
1991 og lýsti yfir fullveldi (þótt
Rússar hafi ógnað þeirri stöðu æ síð-
an).
Rómaðir á vígvellinum
Torsótt stríð Rússa í Úkraínu
gæti innan skamms orðið Hvíta-
Rússlandi svipað tækifæri. Frá því
árið 2020 hefur hvítrússneskt sam-
félag komið gildum sínum í orð, lært
þá list að veita mótspyrnu til lengri
tíma og komið sér upp frjálsum fjöl-
miðlum utan landamæra sinna.
Hvítrússneskir stjórnarandstæð-
ingar hafa vopnast og gengið til liðs
við Úkraínumenn í baráttunni við
Pútín þar sem þeir hafa verið róm-
aðir fyrir hugrekki og sigra á víg-
vellinum. (Hér er vert að minnast
þess að árið 2014 samanstóð megin-
herstyrkur Úkraínu einnig af sjálf-
boðaliðum.)
Þegar mótmælin höfðu staðið í tvö
ár náðu stjórnmálaöflin samkomu-
lagi sín á milli og mynduðu útlaga-
stjórn undir forsæti Tikanovskaju.
Stjórnina skipa, auk hennar sem sit-
ur í Vilníus, Þjóðarhreyfing gegn
átökum sem Pavel Latushka stýrir,
BYPOL, samtök fyrrverandi lög-
gæslufólks, með aðsetur í Varsjá,
Andstöðuhreyfingin, en innan henn-
ar vébanda er tölvuhakkarahreyf-
ingin Cyber Partisans, og Pahonia-
hreyfingin sem berst í Úkraínu.
Samhæfingarráðið, sem mótmælin
gátu af sér fyrir tveimur árum, er að
verða að eins konar hliðstæðu þings
en innan vébanda þess starfar
Nóbelsverðlaunahafinn Svetlana
Alexeyvich.
Þá hefur sú breyting orðið að út-
lagastjórnin á sér nú vopnaðan arm
rúmlega 200.000 Hvít-Rússa sem
eru þess albúnir að rísa upp gegn
Lúkasjenkó við fyrsta tækifæri –
þar á meðal með valdi. Þar til nýlega
áttu hvítrússneskir hermenn og
embættismenn einskis úrkosti en nú
eiga þeir sér val milli ólöglegra
stjórnvalda í Minsk og þeirra sem
kosin voru löglega árið 2020 og lúta
stjórn Tikanovskaju. Það val á sér
stað þegar færi býðst, sem gæti vel
orðið þegar niðurlæging Rússlands í
Úkraínu kæfir Kreml í glundroða.
Eftir Sławomir
Sierakowski »Reynsla Pólverja
gæti orðið sýnidæmi
um það sem Hvíta-
Rússland á í vændum.
Sławomir Sierakowski
Höfundur er stofnandi Krytyka
Polityczna-hreyfingarinnar og á
sæti í þýska alþjóðasamskiptaráðinu.
© Project Syndicate 2022
Hvítrússneskri andspyrnuhreyfingu
vex fiskur um hrygg