Morgunblaðið - 15.09.2022, Blaðsíða 31

31
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 15. SEPTEMBER 2022
Haustar að Trén við Laufásveg eru aðeins farin að skarta haustlitunum, enda er farið að húma fljótt að kvöldi og kólna í veðri. Það er þó enn færi til þess að rölta um og hjóla áður en laufin falla.
Árni Sæberg
Á almanakinu er
komið haust, með
óvenjustórum vanda-
málum á heimsvísu til
skemmri og lengri
tíma litið. Öll eru þau
manngerð, tilkomin á
löngum tíma vegna bú-
skaparhátta mannsins,
tegundar sem kallar
sig vitiborna (Homo
sapiens), en hefur vald-
ið þeirri stöðu sem nú
blasir við. Í heilan mannsaldur hefur
legið fyrir, stutt af mælingum og
fjölþættum rannsóknum, að sívax-
andi losun gróðurhúsalofts af
mannavöldum stefnir umhverfi jarð-
ar í voða. Í ljósi þessa sameinuðust
stjórnir flestra ríkja heims um Par-
ísarsamkomulagið 2015 með heit-
strengingum um gagnaðgerðir. Við
þær hafa síðan verið bundnar vonir,
en þær hafa enn sem komið er skilað
litlu sem engu í reynd. Afleiðingar
stigvaxandi hlýnunar lofthjúpsins
hafa á liðnu sumri víða birst í 40-50
gráðu hita, staðbundinni úrkomu í
áður óþekktum mæli, eins og m.a.
blasir við í Pakistan, og skógar-
eldum víða á norðurhveli jarðar.
Úkraínustríðið olía á eld
Árásarstríð Rússa gegn Úkraínu
hefur nú staðið í hálft ár og enginn
sér fyrir endann á þeim átökum.
Hætta hefur verið yfirvofandi á stór-
felldu kjarnorkuslysi vegna átaka
um kjarnorkuverið í Saporitsja, en
fyrir milligöngu alþjóðastofnunar
hefur dregið úr henni í
bili. Gagnsókn Úkra-
ínuhers á síðustu vik-
um með stuðningi af
vopnasendingum vest-
an að bendir til að langt
sé í land að línur skýr-
ist eða að einhvers kon-
ar samkomulag náist
milli stríðandi fylkinga.
Afleiðinga þessa stað-
bundna stríðs gætir um
allan heim, í röskun á
framboði á hveiti í
mörgum þróun-
arríkjum og alveg sér-
staklega í stórfelldum erfiðleikum í
orkubúskap í Vestur-Evrópu eftir að
lokast hefur að mestu fyrir gassölu
þangað frá Rússlandi. Staðan er sér-
staklega viðkvæm í Þýskalandi þar
sem víðtækar ráðstafanir vegna
verðhækkana á jarðgasi hafa knúið
stjórnvöld til róttækra ákvarðana
um orkuverð og takmarkanir á orku-
framboði. Líklegt er að samdráttur
og lokun á gasi um Nord Stream-
leiðsluna frá Rússlandi eigi eftir að
seinka umskiptum í þágu vistvænna
orkugjafa og leiða af sér miklar
verðhækkanir á orku og afleiddum
afurðum.
Útvíkkun NATÓ til austurs
Spenna í samskiptum milli Rúss-
lands og Vesturveldanna eftir fall
Sovétríkjanna 1991 hefur farið stig-
vaxandi og tengist ekki síst útfærslu
NATÓ-aðildar á fyrrverandi ríki
Varsjárbandalagsins sem lagt var
niður 1991. Stækkun NATÓ í aust-
urátt gerðist í fimm skrefum á tíma-
bilinu 1999-2020. Fyrstu fyrrverandi
austantjaldsríki til að ganga í NATÓ
1999 voru Pólland, Tékkland og
Ungverjaland. Árið 2004 bættist við
stór hópur landa: Eystrasaltsríkin
þrjú, Rúmenía og Búlgaría svo og
Slóvakía og Slóvenía. Síðar fylgdu í
kjölfarið Albanía og Króatía (2009),
Montenegró (2017)og Norður-
Makedónía (2020). Senn bætast nú
við Svíþjóð og Finnland sem þegar
hafa samþykkt aðild og aðeins
formsatriði eftir í innkomu þeirra,
sem beint verður rakin til innrás-
arinnar í Úkraínu. Er þar um að
ræða þungt högg gagnvart Rúss-
landiog Pútín, sem allt frá örygg-
isráðstefnunni í München á árinu
2007 hefur lýst stækkun NATÓ í
austurátt sem broti á loforði Vest-
urveldanna við Mikael Gorbatsjoff
sem forseta Sovétríkjanna 1990. Ný-
lega hafa verið rifjuð upp orð banda-
ríska sagnfræðingsins og sendiherr-
ans George F. Kennans í New York
Times 1997, sem þá sagði „að stækk-
un NATÓ væru alvarlegustu mistök
í stefnu Bandaríkjanna eftir lok
kalda stríðsins“. Þau myndu kynda
undir þjóðrembu og hernaðarhyggju
af hálfu Rússa. (DieZeit, 4. mars
2022.)
Gífurlegur straumur
flóttamanna
Straumur flóttamanna frá Úkra-
ínu er nú sá mesti í Evrópu frá lok-
um seinni heimsstyrjaldar, talinn í
milljónum, mikill meirihluti konur
og börn. Evrópusambandið hefur
opnað fyrir móttöku þeirra og dvöl í
þrjú ár án þess að sótt sé formlega
um hæli. Stærsti hópurinn hefur
eðlilega staldrað við í Póllandi,
margir í von um að geta snúið aftur
til heimalandsins. Þar hefur almennt
verið tekið vel á móti þeim og reynt
að koma börnum í skóla svo skiptir
hundruðum þúsunda. Þótt tungu-
málin séu skyld eru þau af mismun-
andi slavneskum stofnum og skiljast
ekki án kunnáttu og reynslu. Eykur
það í fyrstu á erfiðleika í skólastarfi.
Siðir og saga þjóðanna eru líka með
ólíkum hætti, fjandskapur og blóði
drifnar væringjar miklar fyrr á tíð,
m.a. á síðustu öld þegar vesturhluti
Úkraínu heyrði undir Pólland, þar á
meðal borgin Lviv. Pólverjar eru nú
mjög einsleitur hópur andstætt því
sem gerðist fyrr á tíð og stjórnvöld
þar þekkt fyrir annað en frjálslynda
stefnu í samskiptum við aðra, m.a.
innan Evrópusambandsins. Dragist
Úkraínustríðið á langinn getur því
slegið í bakseglin í samskiptum við
flóttamennina.
Kína, Bandaríkin og Taívan
Önnur púðurtunna á alþjóðavísu
minnti á sig nýlega þegar Nancy Pe-
losi forseti Bandaríkjaþings heim-
sótti Taívan 2. ágúst síðastliðinn í
fylgd með fimm þingmönnum demó-
krata. Þar hitti hún forseta Taívans
og tók við æðsta heiðursmerki úr
hans höndum. Með þessu braut hún
ekki aðeins gegn eindregnum mót-
mælum stjórnvalda í Peking heldur
einnig aðvörunum frá Joe Biden for-
seta Bandaríkjanna sem tjáði sig
þegar fyrst fréttist af fyrirhuguðu
ferðalagi hennar. Í grein í Wash-
ington Post tengdi Pelosi heimsókn
sína til Taívans við stríð Rússa gegn
Úkraínu. Í aldarfjórðung eftir heim-
sókn Newts Gingrich, þá þing-
forseta, til Taívans (1997) hafði eng-
inn hliðstæður atburður átt sér stað.
Það sýnir best hversu alvarlegt
skref þingforsetinn tók, að Antony
Blinken utanríkisráðherra Banda-
ríkjanna sá sig tilknúinn að gefa út
sérstaka yfirlýsingu vegna ferðar
hennar, þar sem hann sagði: „Við
viljum ekki einhliða breytingar frá
status quo af beggja hálfu. Við styðj-
um ekki sjálfstæði Taívans.“ Mót-
mæli Kínastjórnar vegna heimsókn-
arinnar og heræfingar í grennd
Taívans á undan og eftir minna hins
vegar á þá púðurtunnu sem hvenær
sem er getur sprungið í þessum
heimshluta.
Komandi vetur afdrifaríkur
Þau alvarlegu mál sem hér hefur
verið staldrað við verða áfram í
brennidepli heimsmála á næstunni.
Þau varða alla heimsbyggðina og
ekki síst uppvaxandi kynslóð. Varð-
veisla heimsfriðar og lífvænlegt um-
hverfi eru lykilatriði sem snerta Ís-
lendinga eins og aðrar þjóðir.
Höldum því vöku okkar og leggj-
umst með á árar.
Hjörleifur
Guttormsson » Afleiðingar stigvax-
andi hlýnunar loft-
hjúpsins hafa á liðnu
sumri víða birst í 40-50
gráðu hita og staðbund-
inni úrkomu í áður
óþekktum mæli.
Hjörleifur
Guttormsson
Höfundur er náttúrufræðingur.
Skuggalegar horfur um veröld víða