Morgunblaðið - 24.12.2022, Síða 26

UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 24. DESEMBER 2022
26
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Funahöfði 1 | 110 Reykjavík | Sími 567 4840 | www.bilo.is | bilo@bilo.is
Komdu í BÍLÓ!
AUDI E-tron 50 Sportback S-line
Nýskráður 03/2021 ekinn 28þkm. Rafmagnsbíll, uppgefin drægni 360 km.
S-line innan og utan, 21“ álfelgur, Bang & Olufsen hljómtæki, glerþak,
myndavélaspeglar, miðstöð afturí, S-line leðursæti o.fl!
Glæsilegt eintak til afhendingar strax! Raðnúmer 111277
00
M.BENZ EQB350 4MATIC POWER
Nýskrá .
Rafmagnsbíll, uppgefin drægni 438 km. AMG line innan og utan. Glerþak,
20“ álfelgur, sjónlínuskjár, 360° bakkmyndavél, rafmagn og minni í fram-
sætum og margt fleira. Designo Patagonia rauður!
Stórglæsilegur bíll til afhendingar strax! Raðnúmer 505251
M.Benz EQA250 Power First Edition
Nýskráður 04/2022 ekinn 52 km. Ókeyrður sýningarbíll! Rafmagnsbíll,
uppgefin drægni 488 km. AMG line innan og utan. 20“ álfelgur. Mountain
grey magno mattgrár!
Stórglæsilegt eintak til afhendingar strax! Raðnúmer 739266
0
0
Fullur salur af
rafmagnsbílum
Gleðilega hátíð
með þökk fyrir
viðskiptin á árinu
Síungu strákarnir
Indriði Jónsson og
Árni Sveinsson
Sjáðu úrvalið
Sérstaða vegna kóngsbænadags
A
nnar jóladagur er eini lögboðni frídagur laun-
þega um hátíðirnar að þessu sinni. Fyrir utan
sunnudaga er enginn annar rauður dagur í
almanakinu nú um þessi jól og áramót.
Þriðji í páskum, jólum og hvítasunna voru almennir
frídagar hér þar til breyting var gerð á dönsku helgi-
dagalöggjöfinni 1771 í tíð Kristjáns 7. Voru þessir dagar
og þrettándi dagur jóla afhelgaðir að tillögu nefnd-
ar sem kom til sögunnar áður en Johann Friedrich
Struensee (1737-1772), þýskur líflæknir konungs, varð
raunverulegur stjórnandi ríkisins.
Almenni bænadagurinn (d. store bededag) var heima-
smíðaður í Danmörku. Kristján 5. fyrirskipaði árið
1686 að hann skyldi haldinn hátíðlegur í kirkjum fjórða
föstudag eftir páska. Upphaflegur tilgangur dagsins var
að tryggja að fólk kæmi ódrukkið til kirkju og bæðist
fyrir, fasta hófst klukkan 18.00 daginn áður. Dagurinn
festist í sessi í Danmörku, Færeyjum (dýri biðidagur)
og Grænlandi (tussiarfissuaq).
Hér mæltist dagurinn illa fyrir og var kallaður
kóngsbænadagurinn. Í heitinu birtist sá misskilning-
ur að dagurinn væri helgaður
bænum fyrir konungi þótt fyrir
honum væri beðið í hverri messu.
Mörgum þótti líka óbærilegt að
neyðast til að svelta. Til varð
þessi vísa:
Innan sleiki ég askinn minn
ekki er fullur maginn.
Kannast ég við kreistinginn
kóngs- á bænadaginn.
Séra Bjarni Sigurðsson frá Mosfelli skrifaði um af-
helgun kóngsbænadagsins hér í blaðið 4. maí 1986, þrjú
hundruð árum eftir að dagurinn var helgaður. Sr. Bjarni
rifjar upp að tveir þingmenn lögðu árið 1893 fram
frumvarp um afnám fimm helgidaga. Þeir voru annar í
páskum og hvítasunnu, skírdagur, uppstigningardagur
og kóngsbænadagur.
Máli sínu til stuðnings töldu flutningsmenn að líta
bæri til fordæma frá öðrum þjóðum þar sem þessir
dagar væru ekki helgidagar, voru Skotar nefndir sér-
staklega til sögunnar. Þá bæri þessa helgidaga einnig
upp á þeim tíma árs þegar þjóðin mætti alls ekki verða
af þeirri vinnu og afurðarýrnun sem fylgdi helgihaldinu.
Gagnrök voru meðal annars þau að helgidaga mætti
nota til margra þarflegra hluta, til dæmis til að kynna
sér bókmenntir. Fækkun helgidaga mundi jafnframt
fækka messum víða um land og særa trúarvitund fólks.
Þá bæri að líta til þess að annars staðar væru þjóðir að
fjölga hvíldardögum og hvíldarstundum.
Þingnefnd klofnaði í málinu. Allir vildu afnema
kóngsbænadaginn og standa vörð um skírdag og
uppstigningardag. Meiri hluti nefndarinnar vildi á hinn
bóginn afhelga bæði annan í jólum og annan í hvíta-
sunnu.
Við lokaafgreiðslu málsins á þingi var samþykkt
að afhelga einn dag, kóngsbænadaginn. Minningin
um daginn lifir þó enn innan íslensku þjóðkirkjunnar.
Biskup hennar ákvað um miðja síðustu öld að innleiða
almennan bænadag og er hann fimmti sunnudagur
eftir páska, á svipuðum tíma og kóngsbænadagurinn
forðum. Í Almanaki Þjóðvinafélagsins er kóngsbæna-
dagsins jafnan getið.
Í lögum um frið vegna helgihalds frá 2019 segir að
helgidagar þjóðkirkjunnar séu sunnudagar, nýársdag-
ur, skírdagur, föstudagurinn langi, páskadagur, annar
dagur páska, uppstigningardagur, hvítasunnudagur,
annar dagur hvítasunnu, aðfangadagur jóla frá kl. 18,
jóladagur og annar dagur jóla. Helgidagarnir hafa með
öðrum orðum ekki breyst hér á landi frá því að kóngs-
bænadagurinn var afhelgaður 1893.
Tilgangur helgidagalaganna hefur hins vegar breyst.
Nú er ekki lengur markmið þeirra að tryggja fólki frið,
ró, næði og tiltekna afþreyingu á helgidögum þjóðkirkj-
unnar heldur að veita sem mest svigrúm til veraldlegra
athafna án þess að trufla guðs-
þjónustu, kirkjulegar athafnir eða
annað helgihald með hávaða eða
öðru því sem andstætt er helgi
viðkomandi athafnar. Frítökurétt
og hvíldartíma launafólks á að
tryggja í samningum stéttarfé-
laga við vinnuveitendur.
Við myndun ríkisstjórnar í
Danmörku fyrir rúmri viku var
gerð atlaga að einum helgidegi og er almennt talið að
hann sé stórbeðudagurinn, kóngsbænadagurinn. Í 60
bls. stjórnarsáttmálanum er að finna ákvæði um að
ríkisstjórnin ætli að leggja fram frumvarp um að fækka
helgidögum um einn frá og með árinu 2024 án þess að
laun hækki, tekjur af vinnu dagsins renni til danska
hersins enda þurfi að efla varnir þjóðarinnar vegna
stríðsins í Úkraínu.
Var gagnrýnt að nota sem rök fyrir fækkun helgidaga
að útgjöld til varnarmála skyldu hækka. Verður næst
vegið að skírdegi til að minnka biðlista í heilbrigð-
iskerfinu eða hækka laun hjúkrunarfræðinga? var
spurt. Og einnig hvers vegna ríkisstjórnin hefði ekki
boðað flutning kóngsbænadagsins til föstudagsins eftir
uppstigningardag, hann væri þegar orðinn að frídegi í
mörgum skólum og bönkum. Með því hefði ríkisstjórnin
á mildari hátt halað inn daglaun fyrir herinn.
Uppnámið leiddi til þess að danska stjórnin dró í land
varðandi launalausa vinnuframlagið.
Þetta er ekki fyrsta tilraunin í Danmörku til að hrófla
við kóngsbænadeginum, heimatilbúna danska helgideg-
inum. Það hefur meðal annars verið reynt árangurs-
laust við gerð kjarasamninga. Dagurinn kann að hafa
glatað trúarlegu gildi sínu eða markmiðinu um að menn
skuli biðjist fyrir ódrukknir, hann er hins vegar hluti
af danska þjóðararfinum og því er erfitt að hrófla við
honum, að minnsta kosti bótalaust.
Hér mistókst árið 1893 að afhelga annan jóladag og
enginn stjórnmálamaður hefur reynt það síðan, þess
njótum við nú á mánudaginn. Gleðjumst jafnframt yfir
inntaki jólanna, fæðingu frelsarans. Gleðileg jól!
Hérmistókst árið 1893 að
afhelga annan jóladag og
enginn stjórnmálamaður
hefur reynt það síðan.
Vettvangur
Björn Bjarnason
•Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Vanhæfi vegna
fyrri árekstra
Þegar Geir H. Haarde var leiddur
fyrir landsdóm 5. mars 2012,
sakaður um refsiverða vanrækslu
í aðdraganda bankahrunsins, stóð
hann andspænis tveimur hæsta-
réttardómurum, sem áttu eflaust
erfitt með að vera óhlutdrægir í
hans garð, eins og ég leiði rök að
í nýrri bók um landsdómsmálið.
Þeir Eiríkur Tómasson og Eggert
Óskarsson höfðu árið 2004 sótt um
embætti hæstaréttardómara, sem
Geir H. Haarde veitti þá sem settur
hæstaréttardómari. Hann skipaði
hvorugan þeirra í embættið, heldur
Jón Steinar Gunnlaugsson, og var
mikil heift í málinu. Eiríkur sagði
til dæmis í viðtali við Fréttablaðið
30. september 2004, að með þessari
embættisveitingu hefði Geir grafið
undan réttinum. Nú væru tveir
sjálfstæðismenn hæstaréttardóm-
arar.
Eiríkur gat þess ekki, að á Íslandi
hafa margir lögfræðingar verið
skipaðir hæstaréttardómarar,
þótt þeir hafi áður haft afskipti
af stjórnmálum. Einn þeirra var
Benedikt Sigurjónsson. „Hann var
harður Framsóknarmaður, og ég
hafði oft leitað ráða hjá honum um
lögfræðileg efni,“ sagði Stein-
grímur Hermannsson, þegar hann
minntist dómsmálaráðherratíðar
sinnar. Um þetta hlaut Eiríki að
vera kunnugt, því að hann var þá
einmitt aðstoðarmaður Steingríms í
dómsmálaráðuneytinu. Þeir Eiríkur
og Eggert voru í þeim meiri hluta
landsdóms, sem vildi sakfella Geir
fyrir aukaatriði.
Þriðji dómandinn í landsdómi,
Brynhildur Flóvenz, hafði kvartað
undan því við danskt blað 1. febrúar
2009, að eftir bankahrunið yrði hún
í fjölskylduboðum að reiða fram
fisk, en ekki hreindýrasteik. Hún
væri þó reiðubúin að fórna öllum
steikum, „ef kreppan felur í sér
uppgjör við klíkuveldið og fleiri
konur í forystu“. Hér kenndi Bryn-
hildur klíkuveldi og karlmennsku-
hugarfari um bankahrunið, en
nærtækasti fulltrúi þessa hvors
tveggja í huga hennar var væntan-
lega Geir H. Haarde forsætisráð-
herra. Brynhildur var í þeim meiri
hluta landsdóms, sem vildi sakfella
Geir fyrir aukaatriði.
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Gyrðir
G
yrðir Elíasson
skrifar gjarnan um
hversdagsmanninn,
mig og þig. Þetta
fólk er reyndar ósjaldan á
jaðrinum á því sem normalt
má teljast. Þannig er það enn
í hans nýjasta verki, nafn-
laust fólk sem hér tengist að
vísu fjölmörgum nafngreind-
um stöðum víða um land.
Þetta eru 377 sjálfstæðir
smáprósar í tveimur sérlega
smekklegum og eigulegum
bindum: Þöglu myndirnar og
Pensilskrift (Dimma. 2022).
Gyrðir málaði sjálfur kápu-
myndirnar.
Stystu prósarnir eru ör-
fáar línur, hugdettur eða þankabrot; þeir lengstu rúmar tvær síður.
Oft má sjá einhver tengsl milli prósanna; í mörgum þeirra birtist
t.d. sögumaður sem ekur um landið, yfirleitt án augljóss tilgangs,
stundum með konu sér við hlið (sem horfir þá kannski í aðra átt
en hann), en oftast er hann einn og gistir í sumarbústað eða hóteli,
gjarnan með bók við höndina. Og þegar nóttin skellur á getur dregið
til tíðinda.
En það er alveg makalaust hvað Gyrði tekst að gera úr hverjum
prósa. Þar kemur til hans dæmalausa ímyndunarafl og stílgáfa. Ég
greini í þessu verki eitthvað nýtt í frásagnarmátanum sem hefur
færst nær talmáli, með innskotum og endurteknum tilbrigðum þar
sem slíkt á við, t.d. þegar sögumaður á í innra stríði.
Byrjum á örlítilli misheyrn í stysta prósanum, „Samræðum“ (I:126):
„Náttúra Íslams? Ég hef aldrei velt þessu fyrir mér – hver mundi vera
náttúra Íslams?“
„Ég sagði náttúra Íslands.“
„Einmitt.“
Gyrðir er meistari hins
ósagða. Fólkið hans er þög-
ult – ein eða tvær setningar
eru gjarnan látnar nægja
í tveggja manna tali. Og
jafnvel síminn á það til að
þegja þegar maður þráir ekkert meira en símhringingu og bíður í
ofvæni dag eftir dag. En stundum hringir síminn án þess að honum
sé svarað.
Og örlítið um undur og stórmerki: Á Akureyri sofnar sögumaður-
inn en vaknar innst í Bárðardal. „Ég fæ engan botn í þetta en ímynda
mér að draumur hafi loksins ræst“ (I:180). Og í „Of eða van“ (II:15)
sofnaði sögumaður út frá Ofvitanum eftir Þórberg, einn í sumar-
bústað, en vaknaði morguninn eftir með Fávitann eftir Dostojevskí á
náttborðinu.
Enginn blandar betur en Gyrðir saman gamni og alvöru. Til-
finninganæmir munu hlæja og gráta þegar þeir lesa um manninn
sem spyr heyrnarlausa hvert sé þeirra eftirlætistónskáld og blinda
um uppáhaldsmálarann („Aðgát“ I:51). Annars eðlis er húmorinn í
„Túristum“ (II:67); þar sem við hittum fyrir hinn ferlega Axlar-Björn.
„Tilvera þeirra var gulgrá, en þau höfðu þó hvort annað.“ Prósinn
„Litir“ (II:232) er eins og málverk eftir Gyrði!
Mig langar að enda á því að birta „Vonarneista“ (I:39):
„Eygðu góðan dag,“ sagði hann við mig að skilnaði. Ég leit á hann
og sá undireins á augunum að orðið var með ufsiloni. Það speglaðist í
lithimnunni. Hann var þekktur svartsýnismaður, en var þó að reyna að
hressa mig við, og kannski jafnvel sjálfan sig í leiðinni.
Tungutak
Baldur Hafstað
hafstad.baldur@gmail.com
Morgunblaðið/Einar Falur
Skáldið Gyrðir er meistari hins ósagða.