Morgunblaðið - 24.12.2022, Síða 43

MENNING 43
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 24. DESEMBER 2022
krokur.is
522 4600
Taktu Krók á leiðarenda
Krókur er fyrirtæki sem hefur sérhæft sig í flutningum og björgun
ökutækja. Félagið rekur einnig þjónustumiðstöð fyrir tjónaökutæki
þar sem veitt er ahliða þjónusta í meðhöndlun tjónabifreiða og
annarra bifreiða samkvæmt óskum viðskiptavina.
á þinni leið
Vesturhraun 5, 210 Garðabær
Aðalfundur Málfundafélagsins Óðins
verður haldinn í Valhöll 4. janúar nk. kl. 11:45.
Dagskrá:
Venjuleg aðalfundarstörf.
Tilkynna skal framboð til stjórnarsetu í félaginu
viku fyrir aðalfund á netfangið odinn@xd.is
Aðalfundur
Málfundafélagsins
Óðins
Gripið er niður í bókinni þar sem segir
frá samskiptum hins unga banka-
manns, Jóhannesar Nordal, við nestor
íslenskra stjórnmála og atvinnulífs,
Ólaf Thors, árið 1959, áður en Við-
reisnarstjórnin var mynduð.
Málefni eins fyrirtækis vakti þó
öðrum fremur athygli mína, en það
var Kveldúlfur, hið gamla stórveldi
í útgerð og fiskvinnslu. Ég vissi
að í sögu þess höfðu skipst á skin
og skúrir. Eftir mikinn uppgang á
þriðja áratugnum lenti það í mikl-
um andbyr á kreppuárunum þegar
saltfiskmarkaðurinn hrundi. Mundi
ég vel hvernig skuldamál Kveldúlfs
í Landsbankanum höfðu orðið að
miklu pólitísku deilumáli á árunum
fyrir stríð, þegar ég var að byrja að
mynda mér skoðanir á þjóðmálum.
Við þeim vanda var brugðist af
hálfu Kveldúlfs
með byggingu
Hjalteyrarverk-
smiðjunnar,
en síldveiði og
vinnsla var þá
talin vænlegasta
grein sjávarút-
vegsins. Síðan
hófst stríðið
með gósentíð
bæði í sölu á síldarafurðum og
togarafiski, svo að brátt var Kveld-
úlfur aftur orðinn stórefnað og nær
skuldlaust fyrirtæki. Á nýsköpun-
arárunum tók Kveldúlfur þá stefnu
að draga úr togaraútgerð, en leggja
í þess stað aðaláhersluna á síldina.
Aðeins einn nýsköpunartogari var
keyptur í stað sjö togara sem fé-
lagið hafði áður gert út. Hins vegar
var mikið fé lagt í endurbætur á
verksmiðjunni á Hjalteyri. Ekki gaf
sú fjárfesting mikið í aðra hönd því
að framundan reyndist vera langt
tímabil þverrandi síldveiði fyrir
Norðurlandi.
Nýjar gróðavonir vöknuðu þó
veturinn 1947-48, þegar mokveiði
var á síld í Hvalfirði og jafnvel rétt
utan Reykjavíkurhafnar. Vegna
almennra væntinga um áfram-
haldandi síldarafla í Faxaflóa lagði
Kveldúlfur þá mikið fé í byggingu
nýrrar og fullkominnar síldarverk-
smiðju í Örfirisey. Sú fjárfesting
varð félaginu eingöngu til byrði, því
að Hvalfjarðarsíldin sýndi sig aldrei
aftur. Þegar allt þetta lagðist saman
hlaut afleiðingin að verða sam-
felldur taprekstur og skuldasöfnun
sem fyrst og fremst var jöfnuð með
vaxandi skuldasöfnun í Landsbank-
anum. Bak við þær skuldir stóðu
margvíslegar óveðsettar eignir
félagsins sem bankinn gat gengið
að, að viðbættum ótakmörkuðum
persónulegum ábyrgðum bræðr-
anna Ólafs og Richards Thors.
Það eina sem gert hafði verið til
að lækka skuldir Kveldúlfs við
bankann undanfarin ár var sala
á eignum félagsins við Skúlagötu
til Eimskipafélagsins árið 1953.
Það nægði til að greiða brýnustu
lausaskuldirnar við bankann, en
þær voru aðeins hluti af heildar-
skuldum félagsins. Lítið var hins
vegar að gert til að stöðva tap-
reksturinn, svo að þetta reyndist
skammgóður vermir. Brátt voru
skuldirnar við bankann því orðnar
jafnmiklar og fyrr, svo að ekkert
hafði breyst nema nú stóðu minni
eignir á bak við þær en áður. Eina
vænlega leiðin til að leysa vanda
félagsins var því að ganga miklu
lengra og stefna að því að greiða
allar skuldir Kveldúlfs með sölu eða
yfirtöku eigna og halda þeim eina
rekstri áfram sem örugglega gæti
staðið undir sér. Mér fannst þetta
óviðunandi ástand og ræddi um
áhuga minn á því að kanna málið á
þessum grundvelli við félaga mína
í bankastjórninni og tóku þeir vel
undir það. Pétur Benediktsson taldi
sig þó ekki geta haft nein afskipti af
málinu, en hann var tengdasonur
Ólafs Thors. Eftir að hafa farið yfir
þau gögn sem fyrir lágu um eignir
og skuldir Kveldúlfs, fannst mér
næsta skref yrði að vera að kanna
persónulega hvort nokkur grund-
völlur væri fyrir því að semja um
slíkt skuldauppgjör við forystu-
menn Kveldúlfs. Niðurstaðan var
sú, eftir að ég hafði ráðfært mig við
Pétur, að ég bað um viðtal við Ólaf
Thors um málið. Tók hann mér vel
og bauð mér að koma heim til sín
eftir hádegi daginn eftir, en það var
komið fram undir lok ágúst þegar
þetta var. Hafði ég aðeins einu sinni
áður átt tal við Ólaf, en það var
þegar hann lýsti vanþóknun sinni
á álitsgerð okkar hagfræðinganna
fjórum árum áður, svo að ég vissi
vel hve aðsópsmikill hann gat verið,
þegar honum var mikið niðri fyrir.
Nú tók hann á móti mér jafn
ljúfur í fasi og sumarblíðan sem
ríkti utan dyra. Hann var auðsjá-
anlega vel hvíldur og afslappaður,
kosningabaráttan um vorið að
baki og alllangt þangað til átök
haustsins hæfust með þinghaldi
og enn nýjum kosningum. Hann
bauð mér til sætis inni á skrifstofu
sinni, þar sem ég gerði í stuttu máli
grein fyrir hugmyndum mínum
um að kannaðir yrðu möguleikar á
uppgjöri á öllum skuldum Kveld-
úlfs við Landsbankann, en fyrsta
skrefið væri að fá raunhæft mat
á verðmæti allra eigna félagsins.
Tók Ólafur strax vel undir mál
mitt og sagðist fagna því að reynt
yrði að finna lausn á skuldamálum
Kvöldúlfs. Erfitt væri hins vegar
að meta margar eignir félagsins
til verðs og finna aðila sem hefðu
bolmagn til að kaupa þær. Nefndi
hann sérstaklega Melhúsalóðirnar
á Seltjarnarnesi og lóðir félagsins
við Strandgötu í Hafnarfirði. Brátt
barst talið að rekstrarvandamálum
Kveldúlfs og hvernig skipst hefðu á
skin og skúrir í sögu félagsins. Fann
ég hve hugleikið honum var þetta
umræðuefni, en sjálfur sagðist hann
ekki oft hafa átt skemmtilegri daga
en þegar hann var með hugann
allan við stjórn Kveldúlfs á þriðja
áratugnum. Síðustu árin hefðu
hins vegar verið erfið og hann
lítið getað komið nærri málefnum
félagsins. Richard bróðir hans, sem
lengi hefði verið máttarstólpinn í
rekstrinum, væri farinn að lýjast.
„Hann var maður,“ sagði Ólafur, og
ég fann hve mikill þungi og eftirsjá
fólst í þessum fáu orðum.
Það kom mér á óvart, hve opin-
skátt og innilega Ólafur ræddi við
mig um líf sitt og störf, jafnvel eins
og ég væri gamall fjölskylduvinur.
Það liðkaði eflaust líka um mál-
beinið hjá okkur báðum að frú Ingi-
björg bar fyrir okkur kaffi og Ólafur
tók upp koníaksflösku til bragð-
bætis. Eftir að hafa rætt fram til
baka um málefni Kveldúlfs, snerist
umræðan að efnahagsmálunum og
hverjar horfur væru á því að koma
fram nauðsynlegri stefnubreytingu
með samvinnu Sjálfstæðisflokksins
og Alþýðuflokksins, en þar sagði
hann að sjálfsögðu mikið velta á
því, hvernig flokkarnir kæmu út úr
komandi kosningum. Honum fannst
hins vegar mikilvægt að heyra að
ég teldi góðar líkur á öflugum fjár-
hagslegan stuðningi bæði frá OEEC
og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, ef Ís-
lendingar gerðu alvöru úr róttækri
stefnubreytingu í átt til frjálsræðis
í utanríkisviðskiptum.
Þótt ég geti ekki lengur, nú hálfri
öld síðar, rakið samtal okkar í
einstökum atriðum, eru áhrif þess á
mig eins lifandi fyrir hugskotssjón-
um mínum og það hefði gerst í gær.
Við sátum saman alveg fram undir
kvöldmat, fjórar klukkustundir eða
meira, og á þeim tíma kynntist ég
ógleymanlegum manni, einlægum
og heilsteyptum, alvörugefnum,
en þó geislandi af lífsgleði. Ekki er
ofmælt að ég hafi á þessum fundi
fallið fyrir persónutöfrum Ólafs,
en það sem mestu máli skipti fyrir
mig var að þarna myndaðist með
okkur trúnaðarsamband sem var
mér mikils virði þau fjögur ár sem
ég átti eftir að vinna náið með
honum að mörgum vandasömum
og erfiðum málum. Um upphaflegt
tilefni fundar okkar, Kveldúlfsmál-
in, er hins vegar það eitt að segja
að eftir að Ólafur varð forsætisráð-
herra var ekki á það minnst okkar
á milli. Voru skuldamál Kveldúlfs
þess vegna ekki tekin til endanlegr-
ar afgreiðslu af bankanum fyrr en
nokkrum árum eftir fráfall Ólafs.
Mun Landsbankinn hafa komist
skaðlaus frá því uppgjöri, en and-
virði íbúðarhúss Ólafs Thors var
meðal þeirra eigna sem gengu upp í
skuldir félagsins við bankann.
Bókarkafli Á langri ævi hefur Jóhannes Nordal lifað mestu breytingar sem orðið hafa á íslensku samfélagi frá upphafi
eins og hann rekur í bókinni Lifað með öldinni. Hann var og lykilmaður í þeirri þróun sem efnahagsráðunautur ríkis-
stjórna og síðar seðlabankastjóri og formaður stjórnar Landsvirkjunar, svo helstu störf hans séu talin á langri ævi.
Glímt við skuldamál Kveldúlfs
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Yfirsýn Sem ungur bankamaður tók Jóhannes Nordal þátt í að greiða úr
skuldavanda Kveldúlfs og fundaði þá meðal annars með Ólafi Thors.