Morgunblaðið - 18.10.2022, Blaðsíða 28

28 MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 18. OKTÓBER 2022
Ásgeir Ingvarsson
ai@mbl.is
Í
sfirðingurinn Gauti Geirsson er
einn af yngstu framkvæmda-
stjórum landsins en hann var
28 ára gamall á síðasta ári þeg-
ar hann tók við stöðu fram-
kvæmdastjóra Háafells ehf. Þrátt
fyrir ungan aldur þekkir Gauti fisk-
eldisreksturinn vel og hefur fylgst
náið með hvernig starsfemin hefur
þróast undanfarin ár. Gauti á að baki
fimm ára nám í sjávarútvegsfræði í
Noregi en meðfram náminu starfaði
hann hjá Háafelli.
„Háafell er alíslenskt eldisfyrir-
tæki í eigu Hraðfrystihússins –
Gunnvarar hf. (HG) sem hóf fiskeldi
í Ísafjarðardjúpi árið 2001. Fyrstu
tíu árin var áherslan aðallega á eldi á
þorski en síðan beindi félagið sjón-
um sínum að eldi á laxi og regnboga-
silungi,“ segir Gauti. „Árið 2011
sendi félagið inn umsókn um leyfi
fyrir 7.000 tonna lax- og regnbogsil-
ungseldi og í fyrrasumar fengum við
loksins leyfi fyrir laxeldinu. Var
fyrsti laxinn settur í kvíar félagsins í
maí síðastliðnum.“
Styttri tíma tók að fá leyfi fyrir
regnbogasilungseldi, sem Háafell
hefur stundað með góðum árangri
undanfarinn áratug. „Það auðveld-
aði leyfisferlið að regnbogasilungur
getur ekki fjölgað sér í íslenskri
náttúru. Regnbogasilungurinn hefur
reynst okkur vel en markaðurinn
fyrir þá vöru getur verið kvikari og
nær fiskurinn ekki sömu stærð og
laxinn og laxinn er því á margan hátt
fýsilegri valkostur.“
Fiskeldi á mikilvægu svæði
Tíu ár eru langur tími til að bíða eftir
leyfi og segir Gauti að Háafell hafi
frá byrjun lagt ríka áherslu á að eld-
ið færi fram í góðu samráði við alla
hagsmunaaðila og að lagt væri upp
með að nota bestu fáanlegu þekk-
ingu og tækni sem völ væri á. „Við
gerðum ótal mælingar og undir-
bjuggum okkur mjög vel, en á þess-
um tíu árum hafa áformin farið í
gegnum tvö umhverfismöt og fjöl-
margar rannsóknir. Þó við hefðum
viljað að ákvörðun um veitingu leyf-
isins kæmi fyrr þá getum við verið
ánægð með að búið er að fara mjög
nákvæmlega í saumana á öllum þátt-
um eldisins og yfirvöld búin að
margyfirfara áformin á öllum stjórn-
sýslustigum.“
Gauti bendir á að sérstaða Ísa-
fjarðardjúps réttlæti að sumu leyti
langt og strangt leyfisferli. „Hrað-
frystihúsið – Gunnvör hefur verið
með starfsemi við Ísafjarðardjúp í
yfir 80 ár og vill ekki að laxeldi hafi
óafturkræf áhrif á lífríkið á svæðinu.
Hefur félagið lagt sig fram um að
koma til móts við ólíka hagsmuni
eins og frekast er unnt og velja þær
lausnir sem lágmarka möguleg áhrif
laxeldisins á umhverfi sitt. Við erum
meðvituð um þá ábyrgð sem okkur
er veitt með því að fá leyfi til að ala
fisk í verðmætri og viðkvæmri auð-
lind eins og Ísafjarðardjúpi. Þeirri
ábyrgð ætlum við að standa undir.“
Gauti segir að síðast en ekki síst
hafi stjórnkerfið þurft tíma til að
fóta sig og hefur mikið mætt á stofn-
unum sem hafa þurft að bregðast við
örum vexti í sjókvíaeldi undanfarinn
áratug. „Mikil bylgja í laxeldi hefst
upp úr 2010 og nær töluverðum
krafti nokkrum árum seinna. Stjórn-
kerfið var ekki undirbúið fyrir þessi
auknu umsvif í greininni. Má helst
gagnrýna að leyfisferlið kallar á að
leita þarf til margra ólíkra stofnana
sem horfa hver á sinn þátt en heild-
aryfirsýnin getur týnst,“ útskýrir
Gauti. „Það mætti ef til vill skoða
hvernig tekist hefur að móta vandað
og skilvirkt kerfi í kringum fiskeldi í
Færeyjum þar sem ein miðlæg
stofnun sinnir eldinu og samræmir
allt sem því kemur við. Í gangi er
vinna á vegum stjórnvalda er varðar
stefnumótun í greininni og bindum
við vonir að þar verði regluverk
greinarinnar lagað og uppfært.“
Geta samnýtt markaðssambönd
Þorskeldinu var ætlað að tryggja
stöðugleika í hráefnisframboði fyrir
fiskvinnslu HG en með laxeldi er
nýrri stoð bætt inn í reksturinn.
„Með því að stunda laxeldi má dreifa
betur áhættu af sveiflum í veiðum og
verði. Þó svo að þetta séu mismun-
andi atvinnugreinar þá felast í þeim
ákveðin samlegðaráhrif og til dæmis
höfum við t.d. getað nýtt okkur
traust markaðssambönd sem hafa
verið mynduð í kringum hvítfiskinn
til að selja eldisfiskinn.“
Horfurnar eru góðar og ekki er
útlit fyrir að markaðurinn fyrir eld-
islax sé að dragast saman heldur
virðast nær ótmæandi vaxtarmögu-
leikar fyrir hendi. Gauti segir að
fyrst hafi kórónuveirufaraldurinn og
svo innrás Rússa í Úkraínu gert að-
föng fiskeldisstöðva dýrari en á móti
hafi komið að afurðaverð fyrir eld-
islax hefur verið hátt. „Það fóður
sem notað er í fiskeldi samanstendur
að stórum hluta af hráefni úr plöntu-
ríkinu og svo úr fiskmjöli og lýsi.
Þrátt fyrir miklar hækkanir á fóðri
þá kemur það á móti að önnur mat-
væli hafa hækkað líka, og er laxeldið
ekkert í einstakri stöðu því nær allir
aðrir matvælaframleiðendur glíma
við að aðföng eru orðin dýrari.“
Segir Gauti einkar ánægjulegt að
sjá hvernig vöxtur íslensks fiskeldis
hefur orðið lyftistöng fyrir atvinnu-
lífið í smærri byggðum víða um land.
Eru áhrifin mjög greinileg á Vest-
fjörðum þar sem ótal störf hafa orðið
til bæði í fiskeldinu sjálfu og í at-
vinnustarfsemi sem hefur orðið til í
kringum þessa ungu grein. „Þetta
hefur snúið öllu við hjá mörgum
sveitarfélögum sem áður glímdu við
stöðuga fækkun íbúa en þurfa núna
að fást við vaxtarverki á borð við
vöntun á húsnæði. Við í greininni
þurfum líka að vera í góðu samtali
við samfélögin sem við störfum í og
leggjast á árar með þeim að þau fái
sanngjarnar tekjur af starfseminni.“
Hefur orðið lyftistöng fyrir
atvinnulífið í fámennari byggðum
Gott væri að fara að
fordæmi Færeyinga
og fela einni miðlægri
stofnun að hafa eftirlit
með fiskeldi á Íslandi og
annast úthlutun leyfa.
Ljósmyndir/Háafell
Gauti segir eðlilegt að fólk vilji sýna aðgát í laxeldi á Ísafjarðardjúpi.
Fjölmörg störf hafa orðið til í kringum fiskeldið og laðað að nýja íbúa.
Fiskeldi á Íslandi vex núna hröðum
skrefum og fyrirtæki keppast um að
nýta bestu svæðin fyrir sjókvíar.
Gauti segir að í öllum uppganginum
verði að gæta þess að greinin vaxi
með skynsamlegum hætti og þannig
að langtímastöðugleiki sé hafður að
leiðarljósi. „Fiskeldisfyrirtækin og
stjórnvöld þurfa að sameinast um að
koma þannig skipulagi á eldið að
áhætta vegna sjúkdóma sé lágmörk-
uð. Þá verðum við að passa upp á að
hafa góðar fjarlægðir á milli eldis-
svæða og þróa verklagsreglur sem
hindra að sjúkdómasmit geti borist
á milli eldisstöðva. Það er engin
óskastaða að lenda í því sem Fær-
eyingar fengu t.d. að reyna þar sem
vírus varð þess valdandi að fiskeldið
missti niður framleiðsluna að
stórum hluta, með tilheyrandi tapi
fyrir alla.“
Gauti minnir á að lágmörkun
áhættu vegna sjúkdóma og dýra-
velferðar haldist í hendur og að ís-
lenskt sjókvíaeldi sé almennt með
lítinn þéttleika í kvíum. „Það er okk-
ar hagur að fiskurinn þrífist sem
best og hafi það gott, sé vel haldinn,
fái hágæðafóður og nægt rými til að
verða að sem bestri vöru í lokin. Við
munum ekki geta keppt í magni við
laxeldisþjóðir eins og Noreg, og
verðum þá að leggja áherslu á gæðin
og búa til jákvæða ímynd sem hjálp-
ar til við að marka okkur sérstöðu
sem skapar hærra og samkeppnis-
hæfara afurðaverð.“
Vanda þarf til verka
og hampa gæðunum
Kvíar Háafells. „Þó við hefðum viljað að ákvörðun um veitingu leyf-
isins kæmi fyrr þá getum við verið ánægð með að búið er að fara
mjög nákvæmlega í saumana á öllum þáttum eldisins,“ segir Gauti.