Morgunblaðið - Sunnudagur - 09.10.2022, Blaðsíða 10

STRÍÐ Í EVRÓPU
10 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 9.10. 2022
K
irkjuklukka glymur á torgi í
rökkrinu í bænum Ísjúm í norð-
austurhluta Úkraínu. Þar er
fjöldi fólks á kreiki, enda verið
að dreifa hjálpargögnum. Það
eru einungis nokkrir dagar liðnir síðan úkra-
ínski herinn hélt sigri hrósandi inn í borgina.
Kveðjan Slava Úkraíný! – Gerojam slava!
(Dýrð sé Úkraínu! – Dýrð sé hetjunum!) kveð-
ur við oft og tíðum. Ísjúm var 50.000 manna
borg fyrir stríð og var hertekin af Rússum í
byrjun apríl. Fólkið á torginu er í góðu skapi
en lúið eftir 6 mánaða hernám. Það er ekkert
símasamband, rennandi vatn, gas eða rafmagn
í stórum hluta bæjarins. Mikil eyðilegging er í
miðborginni. Íbúðarhúsnæði, bæjarstjórn-
arskrifstofur og sjúkrahús hafa orðið fyrir
þungum sprengjuárásum. 80% bygginga hafa
orðið fyrir tjóni og talið er að um þúsund
óbreyttir borgarar hafi fallið.
Hernámið var grimmilegt. Úkraínsk stjórn-
völd sýndu okkur pyntingarklefa í lög-
reglustöð í borginni. Barefli og gasgrímur
voru mikið notaðar, gasgrímurnar til að kalla
fram köfnunareinkenni þegar fórnarlömb
anda títt undir barsmíðum. Einnig bera fórn-
arlömb því vitni að raflost hafi verið algeng
pyntingaraðferð hjá hernámsyfirvöldum. Lík
úkraínskra hermanna í fjöldagröf í skógi
skammt frá Ísjúm bera merki um enn hrylli-
legri pyntingar.
Við fórum fyrst til bæjarins í 30 bifreiða
bílalest með hjálpargögn. Vegurinn til Ísjúm
var stráður rússneskum skriðdrekum, bryn-
vögnum og stórskotaliðstækjum sem skilin
voru eftir þegar rússneski herinn flúði undan
leiftursókn Úkraínumanna í Karkív-héraði.
Mörg hertólanna eru í fullkomnu lagi og eru
kærkomin viðbót við hergögn Úkraínumanna.
Leiftursókn Úkraínu frelsaði yfir 6.000 ferkíló-
metra landsvæði á nokkrum dögum, svæði á
stærð við Kýpur. Sóknin hefur sýnt fram á að
úkraínski herinn getur samþætt sókn fót-
gönguliðs, stórskotaliðs, skriðdreka og loft-
varnarvopna (e. combined arms). Frelsun Ísj-
úm hefur einnig hernaðarlega þýðingu, því nú
getur Rússland ekki lengur ógnað Donbas-
héraði úr norðri.
Verstir voru hermennirnir frá
Lúgansk og Donétsk
Á torginu tökum við Stanislav tali. Hann er 50
ára og kominn á eftirlaun. Hvernig var lífið
undir hernáminu? Virkaði almannaþjónusta og
var nægur matur? „Það var eilíft vandamál
með rafmagn, gas og rennandi vatn. Það kom
og fór. Við fengum í upphafi tvisvar í mánuði
matvælaaðstoð frá Rússlandi, sem hrökk varla
til. Undir lokin fengum við matvælaaðstoð einu
sinni í mánuði, þannig að matur var af skorn-
um skammti. Örfáar matvöruverslanir opnuðu
aftur en verðið var fimm sinnum hærra en fyr-
ir stríð. Það var erfitt að komast frá borginni.
Það kostaði 850 dollara að fara til Póllands í
gegnum Rússland, nokkurra daga ferð.“
Hvernig var rússneska hernum tekið? „Fólk
var almennt í áfalli yfir innrás Rússa. Það átti
enginn von á þessu. Það tók enginn á móti
þeim með brosi og blómum, enda voru þeir
búnir að skjóta á borgina í þrjár vikur.“
Ég spyr hvernig rússneski herinn hafi kom-
ið fram við íbúana. „Þetta var sundurleitur
hópur. Þarna voru rússneskir atvinnuher-
menn, sveitir frá Lúgansk og Donétsk-héraði
(LDNR – margir óbreyttir borgarar hafa verið
kvaddir í herinn frá þessum aðskilnaðarhér-
uðum), málaliðar frá Wagner (að nafninu til
einkarekið málaliðafyrirtæki), sveitir frá
Tétséníu, Rosgvardíu (hervæddri óeirða-
lögreglu) og FSB (innanríkisleyniþjónustu
Rússlands).
Verstir voru hermennirnir frá LDNR. Þeir
voru illa útbúnir, yfirleitt í allt of stórum föt-
um, fóru ránshendi um eignir íbúanna og voru
ætíð að leita að áfengi. Þeir keyrðu á skrið-
drekum um borgina í leit að vodka. Þetta er
upp til hópa rumpulýður, fangar, fylliraftar og
dópistar, sem var sópað upp af götum Lúgansk
og Donetsk. Maður reyndi einnig að forðast öll
samskipti við Wagner og Tétsénana. Allir
stálu í einhverjum mæli og það virtist vera ríg-
ur og fjandskapur á milli hinna ólíku sveita.
Atvinnuherinn, til að mynda, fyrirleit LDNR.
FSB virtust vera agaðir, en þeir sáu hins veg-
ar um yfirheyrslur og pyntingar á borgurum
og úkraínskum hermönnum sem teknir höfðu
verið til fanga.“
Lýsing Stanislavs skýrir að hluta til þá erf-
iðleika í stjórn og eftirliti (e. command and
control), sem hrjáð hafa rússneska herinn frá
upphafi innrásarinnar. Það eru margar ólíkar
sveitir sem berjast í Úkraínu og frá mörgum
herstjórnarhéruðum (e. military districts).
Rússar hafa aldrei æft hernaðaraðgerð af
þessari stærðargráðu áður.
Flughersárásir eru þær skelfilegustu
Skammt frá miðborg Ísjúm er íbúðarblokk,
sem varð fyrir skæðri sprengjuárás í mars. 47
manns fórust og er þessi árás ein sú mann-
skæðasta í stríðinu. Miðhluti blokkarinnar er
hruninn til grunna. Við tökum Tetjönu tali,
sem er að gefa köttum að borða. „Þessir kettir
tilheyra fólki sem bjó hér. Það býr enginn í
þessum blokkum lengur. Árásin eyðilagði ekki
aðeins miðhlutann, heldur flestar aðrar íbúðir.
Gluggar eru alls staðar brotnir og það er ekk-
ert rennandi vatn, gas eða rafmagn. Ég bjó í
þessari blokk. Ég og maðurinn minn höfðum
leitað skjóls í kjallara blokkarinnar fyrir árás-
Tugir líka í líkpokum. Líkin eru
borin í flutningabifreiðar sem
flytja þau til frekari rannsóknar í
Karkív. Um hundrað manns frá
Almannavörnum Úkraínu voru
að störfum á svæðinu.
„Þefur hins rússneska heims“
Aðkoman í Ísjúm og nágrenni eftir að úkraínski herinn frelsaði borgina undan innrásarher Rússa er skelfileg. Jón Gauti
Jóhannesson, fréttaritari Morgunblaðsins, var þar á ferð eftir frelsunina ásamt Oksönu Jóhannesson ljósmyndara og var
nályktin enn í vitum þeirra þegar þau héldu þaðan. „Þetta er þefur hins rússneska heims,“ sagði einn viðmælenda þeirra.
Texti: Jón Gauti Jóhannesson Myndir: Oksana Jóhannesson
Sjálfboðaliðar og hermaður við
borgarmörk Ísjúm. Bílalest með 30
bifreiðum flutti hjálparaðstoð til
borgarinnar strax og hún var frelsuð.
Matarskortur var mikill í borginni.
Hjálparaðstoð berst nú daglega.