Morgunblaðið - Sunnudagur - 09.10.2022, Blaðsíða 13

heimabruggi fyrir díselolíu fyrir traktorinn
minn. Þeir drukku sig oft fulla á kvöldin og
skutu úr Kalasnikov-rifflunum upp í loftið. En
þetta var misleitur hópur. Það komu til mín
hermenn og spurðu mig hvar hestarnir væru.
Ég brosti og sagði þeim að ég þyrfti ekki hesta
þar sem ég notaði traktor til að plægja ak-
urinn. Þeir sögðu mér að þetta væri greinilega
ríkt þorp því það væri rennandi vatn, gas og
salerni í flestum húsum.
Tetjana segir okkur að til hennar hafi komið
hermenn sem krupu á hné fyrir framan hana
og báðust afsökunar á hernáminu og eyðilegg-
ingunni. Þeir báðu um fyrirgefningu. Þeir
sögðust hafa haldið að þeir væru að fara á her-
æfingu. Það sagði þeim enginn að þeir væru að
fara í stríð. „ Í annað skipti kom hermaður og
bað um mat,“ segir Vasíl okkur. „Ég sagði
honum að ég væri ekki aflögufær með neitt og
þá sló hann mig í höfuðið með byssuskeftinu og
ég hálfrotaðist.“
Sú mynd sem Vasíl dregur upp af hernáminu
í Kamjanka endurspeglar um margt hinn rúss-
neska heim á hernumdum svæðum Úkraínu.
Annars vegar skepnuskap og fávisku, hins veg-
ar þörf fyrir játningu og fyrirgefningu. En
þetta er sá heimur sem Úkraínumenn hafa
hafnað, enda önnur þjóð með önnur gildi. Það
sem greinir þessar þjóðir að er fyrst og fremst
afstaðan til frelsis. Rússar eru tilbúnir að af-
sala sér frelsi fyrir betri lífskjör og stöðugleika,
en Úkraínumenn hætta lífi sínu til að varðveita
frelsi sitt, eins og þeir sýndu í byltingunum
2004-2005, 2013-2014 og nú í þessu stríði.
Vasíl og Tetjana gefa okkur fimm lítra af
ferskri kúamjólk þegar við kveðjum þau. Þau
eru mjög stolt af því að þrátt fyrir hernámið
hafi kýrnar borið 2 kálfum.
Hundar hlupu á brott
með útlimi fólks
Við snúum aftur til Ísjúm til fundar við Rom-
an. Þrír skriðdrekar keyra á móti okkur á víg-
stöðvarnar fyrir austan borgina. Roman er 27
ára sjálfboðaliði sem var allt hernámið í Ísj-
úm. Hann bauð sig fram til að safna saman lík-
um þeirra sem féllu í sprengjuárásum þegar
árásir Rússa stóðu sem hæst. Hann segist
hafa, ásamt föður sínum og vini, safnað í lík-
poka um 100 líkum, sem voru síðan flutt í
fjöldagröf skammt frá borginni. Ég spyr hvort
læknir hafi verið með í för til að staðfesta
dauða. „Það þurfti ekki lækni til að staðfesta
eitt né neitt. Ef það vantar höfuð á manneskju
þá er hún látin. Líkin voru flest illa farin eftir
sprengjuárásir. Útlimi vantaði, stundum fund-
um við þá, stundum ekki. Stundum fundum við
ekki neitt nema helming af búk. Við þurftum
að vinna hratt því hungraðir götuhundar lögð-
ust á líkin og hlupu á brott með útlimi. Í einu
tilvikinu hafði andlit verið étið af líkinu því við
sáum hunda að verki þegar við komum á vett-
vang.“
Ég spyr hvaða áhrif þetta starf hafi haft á
hann, hvort þetta hafi ekki verið það erfiðasta
sem hann hafi tekið sér fyrir hendur. „Ég hef
marga fjöruna sopið, en ég sæki styrk í trúna.
Ég er baptisti og biðst fyrir kvölds og morgna.
Ég leit á það sem skyldu mína að hjálpa til í
þessum skelfilegu kringumstæðum. Það veitir
mér huggun.“
Nafnlausar grafir
Við nálgumst fjöldagröf í furuskógi skammt
frá borginni. Dauf nálykt berst að vitum okk-
ar. Við heyrum laufþyt og sólstafir lýsa upp
fjöldagröfina. Nályktin er yfirþyrmandi þegar
við komum að henni. „Þetta er þefur hins rúss-
neska heims“, segir Svetlana, miðaldra kona
við okkur. Hún er ein af aðstandendum þeirra
látnu og er að gefa erfðaefnissýni í hvítu tjaldi.
Almannavarnir Úkraínu eru að grafa upp lík
um 450 manns, sem féllu í árásum rússneska
hersins á Ísjúm. Flestir voru óbreyttir borg-
arar, en einnig úkraínskir hermenn, sem voru
flestir grafnir í fjöldagröf. Á einum stað hvíla
fjórar kynslóðir einnar fjölskyldu, sem þurrk-
aðar voru út í loftárás rússneska hersins á
íbúðarblokk í mars.
Markmiðið með uppgreftrinum er að bera
kennsl á líkin og greina dánarorsök. Fólkið er í
flestum tilvikum grafið undir einföldum tré-
krossum sem eru nafnlausir, en númeraðir.
Fulltrúar stríðsglæpasaksóknara Úkraínu
taka myndir af líkunum og gera frumrannsókn
á þeim. Allajafna eru líkin hvorki í kistum né
líkpokum og í þeim fötum sem fólkið var í þeg-
ar það lést. Samkvæmt úkraínskum stjórn-
völdum bera 30 líkanna ummerki pyntinga og
aftöku, einkum lík hermanna. Hendur bundn-
ar fyrir aftan bak, reipi um hálsinn, brotnir út-
limir og skotsár. Á nokkrum líkanna sé ljóst að
kynfæri karlmanna hafa verið skorin af, merki
um þann hrylling sem átti sér stað undir her-
námi Rússa.
Flest lík í fjöldagröfinni voru fórnarlömb
sprengjuárása, en inn á milli hafa fundist lík
eldri borgara sem virðast hafa dáið af
náttúrulegum orsökum, margir líklega vegna
skorts á lyfjum. Líkin eru illa farin eftir að
hafa legið í jörðinni óvarin í vikur og mánuði.
Mökkur af flugum er á sveimi og setjast á lík-
in. Þegar maður kemur nálægt líkunum þekja
flugurnar handarbökin og sveima fyrir vit-
unum.
Eftir frumrannsókn eru líkin sett í hvíta eða
svarta líkpoka og borin í flutningabifreiðar
sem flytja þau til Karkív til frekari rannsókna.
Um 100 manns eru að störfum á svæðinu í
hvítum hlífðargöllum og flestir eru með and-
litsgrímur. Úkraínsk stjórnvöld segja að fleiri
fjöldagrafir hafi fundist í kringum Ísjúm, en
verið sé að aftengja sprengjur á þeim svæðum
og því ekki aðgangur að þeim enn sem komið
er.
Ég spyr yfirmann lögreglunnar á svæðinu,
Oleksandr, hvaða sjón hafi verið sú erfiðasta í
uppgreftrinum. „Við opnuðum gröf í gær. Það
voru einungis líkamshlutar þar. Fótur af
kornabarni er það hryllilegasta sem ég hef séð
til þessa.“
Við höldum frá Ísjúm við sólsetur. Nályktin
er enn í vitum okkar. Í fjarska heyrist í kirkju-
klukkum borgarinnar. Á móti okkur í ryk-
mekki keyra skriðdrekar úkraínska hersins á
leið á vígstöðvarnar. Hermennirnir eru víg-
reifir eftir leiftursóknina í Karkív-héraði, sókn
sem hvergi nærri er lokið. Úkraínski herinn er
það eina sem gefur Úkraínumönnum von um
að hryllingnum ljúki.
Tetjana bendir á íbúð sína á
2. hæð. 47 manns féllu í
loftárás á íbúðarblokkina,
þ.m.t. fjórir ættliðir einnar
fjölskyldu. Tetjana var í
kjallara blokkarinnar þegar
árásin var gerð, sem bjarg-
aði lífi hennar. Blokkin
hennar hrundi ekki, annars
hefði hún grafist undir.
’
Sú mynd sem Vasíl dregur
upp af hernáminu í Kamj-
anka endurspeglar um margt
hinn rússneska heim á her-
numdum svæðum Úkraínu.
Annars vegar skepnuskap og
fávisku, hins vegar þörf fyrir
játningu og fyrirgefningu.
Vasíl og Tetjana í þorpinu
Kamjanka. Sprengja
sprakk skammt frá húsinu
og olli tjóni á þaki og
gluggum. Þakið er hriplekt
og húsið er óíbúðarhæft.
9.10. 2022 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 13