Morgunblaðið - Sunnudagur - 27.11.2022, Blaðsíða 8

8
AFMÆLI
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 27.11.2022
Frá fjáröflunarfundi
vegna fyrirhugaðrar
byggingar elliheimilis
í Reykjavík.
Maður endar
bara á Grund
Grund – Frá hugsjón til heillaríks starfs í heila öld
heitir ný heimildarmynd sem sýnd verður í Ríkis-
sjónvarpinu í kvöld, sunnudagskvöld. Rakinn
er aðdragandinn að stofnun dvalarheimilisins
Grundar fyrir 100 árum og starf Grundarheimil-
anna í Reykjavík og Hveragerði í heila öld en sama
fjölskyldan hefur stjórnað fyrirtækinu frá upphafi.
Orri Páll Ormarsson orri@mbl.is
Árið 1922 var öðruvísi
umhorfs í Reykjavík
en við þekkjum í dag.
Reykvíkingar voru aðeins um 11
þúsund manns og fátækt var mikil
í bænum. Það hefur því verið meira
en að segja það að setja á lagg-
irnar elliheimili. „Fólk hafði varla
húsaskjól og eldra fólk þurfti oft og
tíðum að stóla á afkomendur sína,
bjó þá gjarnan uppi á lofti eða niðri
í kjallara,“ segir Jón Þór Hannes-
son, höfundur heimildarmyndarinn-
ar Grund – Frá hugsjón til heillaríks
starfs í heila öld.
Aðalhvatamenn að stofnun
Grundar voru stjórnarmenn líknar-
félagsins Samverjans. Það voru
þeir Sigurbjörn Ástvaldur Gíslason
guðfræðingur, Flosi Sigurðsson tré-
smíðameistari, Páll Jónsson skrif-
stofumaður, Haraldur Sigurðsson
verslunarmaður og Júlíus Árnason
kaupmaður. Sumrin 1921 og 1922
héldu þeir Samverjamenn nokkrar
skemmtanir fyrir gamalt fólk í þeim
tilgangi að safna fé til stofnunar
elliheimilis, að því er fram kemur
á vefsíðu Grundar. Gáfu gestir
þessara skemmtana og aðrir aðilar
svo rausnarlega, að alls söfnuðust
541 kr., enda voru skemmtanirnar
mjög vel sóttar. Það var síðan í kjöl-
far þessa, að Sigurbjörn Á. Gíslason
skrifaði grein í dagblaðið Vísi og
kom fram að ánægjulegt væri, ef
hægt yrði að flýta fyrir stofnun
elliheimilis með þessari upphæð.
„Ef stjórn Samverjans lofar að
stofna elliheimili í haust skal ég gefa
1.500 kr. í stofnsjóðinn og safna fé
hér í bænum." Þannig mælti gamall
maður við Sigurbjörn Á. Gíslason
þann 22. júlí árið 1922. Maðurinn
var Jón Jónsson beykir í Reykjavík,
og var hann að svara Vísisgrein
Sigurbjörns. Þetta samtal Jóns
varð því einn helsti hvati þess, að
nokkrir bæjarbúar létu til skarar
skríða og stofnuðu það ár Grund.
Umsvifamiklir menn
„Þeir sem stóðu að Samverja voru
umsvifamiklir og þekktir menn
í bænum og vel tengdir KFUM,“
segir Jón Þór. „Þeir höfðu um tíma
haldið úti fjáröflunarsamkomum og
matargjöfum og stofnun elliheimilis
var rökrétt framhald. Þeir höfðu
kynnt sér elliheimili í Kaupmanna-
höfn og voru einnig undir áhrifum
frá Winnipeg, þar sem Íslendingar
höfðu stofnað elliheimili. Sigurbjörn
Ástvaldur hafði komið þangað undir
kristilegum merkjum.“
Eiginkona Sigurbjörns, Guðrún
Lárusdóttir, lagði einnig gjörva
hönd á plóg. „Þau hjónin voru mjög
samhent í þessu verkefni, sem
öðru, og Guðrún átti til að hýsa
heilu fjölskyldurnar í dágóðan
tíma. Hún kunni einfaldlega ekki
að segja nei við fólk sem átti
erfitt.“
Fjársöfnun gekk vel og í byrjun
september 1922 keypti stjórn Sam-
verjans steinhúsið Grund, sem stóð
vestan við Sauðagerðistún, eða við
Kaplaskjólsveg, eins og við þekkjum
í dag. Húsið var vígt 29. október
sama ár. Í upphafi voru heimilis-
menn 21. „Það hús þótti alltof langt
út úr bænum, vestast í Vesturbæn-
um,“ segir Jón Þór sposkur.
Það sýndi sig fljótt, að þörf var
á fleiri rýmum þar sem aðsóknin
óx stöðugt. Þetta leiddi til þess, að
sumarið 1927 úthlutaði bæjarstjórn
Reykjavíkur heimilinu lóð milli Hr-
ingbrautar og Brávallagötu og vinna
við nýtt hús hófst strax. Það var vígt
28. september 1930 og nefnt Grund,
eins og gamla húsið við Kaplaskjóls-
veg. Fjöldi heimilismanna á þeim
tíma var 56. Árið 1934 voru þeir
orðnir 115, en á þessum tíma bjó
einnig starfsfólk á heimilinu, og hluti
hússins var í útleigu.
Raunar upplýsir Jón Þór að
fyrstu gestir Grundar hafi verið
Vestur-Íslendingar sem hingað
komu vegna Alþingishátíðarinnar
1930.
Tómt basl til að byrja með
„Reksturinn var tómt basl til að
byrja með,“ segir Jón Þór. „Það var
ekki fyrr en Gísli, sonur Sigur-
björns Ástvalds og Guðrúnar, var
ráðinn forstjóri heimilisins 1934
að blaðinu var snúið við á einu til
tveimur árum. Gísli var kornungur
en hafði lokið verslunarprófi hér
heima og verið í námi í verslunar-
fræðum í Þýskalandi.“
Skemmst er frá því að segja að
Gísli veitti Grund forstöðu í sextíu
ár, eða til dauðadags, en þá tók
dóttir hans, Guðrún Birna Gísladótt-
ir, við af föður sínum sem forstjóri
Grundar og starfaði sem forstjóri
til 1. júlí árið 2019. Þá tók við
starfinu enn einn ættliðurinn, Gísli
Páll Pálsson, sem nú er forstjóri
Grundarheimilanna þriggja og veitir
einnig forstöðu öðrum fyrirtækjum
sem tengjast Grund eins og fast-
eignafélögunum ÍEB og GM sem og
þvottahúsi heimilanna í Ási.
Árið 1952 tók Grund að sér
rekstur Dvalarheimilisins Áss í
Hveragerði fyrir elliheimilisnefnd
Árnessýslu og voru húsin þar
tvö og heimilismenn 13 fyrsta
árið. Í dag er Ás í eigu Grundar
og árið 1998 var tekið í notkun
nýtt hjúkrunarheimili í Ási og
eru heimilismenn í Ási nú um 100
talsins. Bæjarás er lítið heimili
sem rekið er af Ási í Hveragerði.
Þar búa nú fimm heimilismenn og
þangað koma íbúar úr Hveragerði í
dagþjálfun.
Þá tók Grund að sér rekstur
hjúkrunarheimilisins Markar á
haustdögum árið 2010. Þar búa nú
113 heimilismenn í 11 heimiliseining-
um. Heimilið í Mörk er einnig rekið
í anda Eden-hugmyndafræðinnar.
Grund á og rekur 154 þjónustuíbúð-
ir við Suðurlandsbraut í fasteigna-
félögunum GM og ÍEB.
Gera þetta af hugsjón
Að áliti Jóns Þórs er Grund
skólabókardæmi um það að
sjálfseignarformið geti virkað vel
í rekstri. „Heimilið hefur vaxið og
dafnað enda er því ekki að neita að
þetta er góður bissness. Fólk eldist
og lifir lengur en það gerði og nú
eru fjölmennir árgangar að komast
á aldur. Það er auðvitað stórmerki-
legt að sama fjölskyldan skuli hafa
haldið utan um þessa starfsemi
allan þennan tíma sem segir okkur
að þau gera þetta af hugsjón og
umhyggju fyrir eldra fólki.“
Jón Þór segir andann á Grund alla
tíð hafa verið góðan og í myndinni
ræðir hann meðal annars við fólk
sem vann á heimilinu en dvelst þar
nú sjálft. „Það segir manni hvert fólk
vill helst fara þegar aldurinn færist
yfir. Læknar mæla líka gjarnan með
Grund vegna góðrar aðhlynningar
og persónulegrar þjónustu. Orðspor
Grundar innan greinarinnar hefur
alltaf verið gott. Oft er sagt „maður
endar bara á Grund“ og það á ágæt-
lega við um mig sjálfan enda er ég
orðinn 78 ára. Ætli ég fari ekki bara
að sækja um pláss. Ég þekki í öllu
falli vel til.“
Hann hlær dátt.
Í dag eru heimilismenn Grund-
ar um 175 og hefur þeim fækkað
á undanförnum árum. Markmið
heimilisins er, til lengri tíma litið, að
allir þeir, sem þess óska, geti búið
í einbýlum með sér baðherbergi
og mun þá heimilisfólki fækka enn
frekar. Um 300 manns eru starfandi
á Grund, margir í hlutastörfum en á
Grundarheimilunum þremur starfa
nú nálægt 700 manns.
Jón Þór kveðst hafa haft mikla
ánægju af gerð myndarinnar enda
sé starfsemin á Grund stórmerki-
leg. Raunar svo merkileg að hann
myndi vilja leggja þegnskylduvinnu
á ungt fólk í landinu á sumrin til
að kynnast henni. „Starfið er bæði
fróðlegt og innihaldsríkt. Grund
er merk stofnun fyrir Reykvíkinga
og alla landsmenn enda þekkjum
við flest einhvern sem þar býr eða
hefur búið.“
Heimildarmynd um Friðrik
Spurður um önnur verkefni
svarar Jón Þór því til að eldra
fólk sé svolítið hans tebolli um
þessar mundir. „Ég er að ljúka við
heimildarmynd í tveimur hlutum
um Friðrik Ólafsson stórmeistara
sem sýnd verður í Ríkissjónvarpinu
á næstunni. Farið er yfir ævi hans
og feril og ég reyni að tengja við
tíðaranda eftirstríðsáranna, þegar
Friðrik var að vaxa úr grasi. Einnig
eru ný viðtöl við Friðrik í myndinni
en hann er að verða 88 ára og alveg
klár í kollinum. Friðrik var ein af
þessum fyrirmyndum sem hjálp-
uðu þjóðinni að finna sjálfsmynd
sína; hann, Halldór Laxness og
Vilhjálmur Einarsson. Einvígið við
Bent Larsen 1956 er mér ógleym-
anlegt. Það var á þeim tíma stærsti
skákviðburður sem fram hafði farið
á Íslandi, þjóðfélagið stóð á öndinni
og við krakkarnir fengum frí í skóla
til að fara upp í Sjómannaskóla og
vera með nefið á rúðunni.“
Annars kveðst Jón Þór vera
farinn að hægja á sér í kvikmynda-
gerðinni. „Við skulum orða það
þannig að ég geri bara það sem mig
langar til að gera. Maður getur ekki
bara ferðast eða verið í golfi. Það
þarf að gera eitthvað með.“
Hann hlær.
Gamla Grund stóð vestan við Sauðagerðistún, eða við Kaplaskjólsveg.
Jón Þór Hannesson er höfundur
heimildarmyndarinnar um Grund.
Fyrstu heimilismennirnir á elliheimilinu Grund fyrir réttum hundrað árum.