Morgunblaðið - 09.02.1988, Page 33

Morgunblaðið - 09.02.1988, Page 33
32 MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 9. FEBRÚAR 1988 MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 9. FEBRÚAR 1988 33 I Útgefandi Árvakur, Reykjavík Framkvæmdastjóri HaraldurSveinsson. Ritstjórar Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. Aöstoöarritstjóri Björn Bjarnason. Fulltrúar ritstjóra Þorbjörn Guömundsson, Björn Jóhannsson, Árni Jörgensen. Fréttastjórar Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, Sigtryggur Sigtryggsson, Ágúst Ingi Jónsson. Auglýsingastjóri Baldvin Jónsson. Ritstjórn og skrifstofur: Aöalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar: Aöalstræti 6, sími 22480. Afgreiösla: Kringlan 1, sími 83033. Áskriftargjald 600 kr. á mánuöi innanlands. í lausasölu 55 kr. eintakiö. Heilbrigði - menntun - þekking Heilbrigði er undirstaða hamingju. Með heilbrigði er átt við andlega, líkamlega og félagslega velferð. Góð heilsa er forsenda þess að maðurinn fái notið þeirra hæfi- leika sem forsjónin hefur gefið honum. Heilbrigði er því mikil- vægasta keppikefli og dýrmæt- asta eign hvers einstaklings. Heilbrigði er og verðmæt- asta auðlind hverrar þjóðar. Heilbrigði, menntun og þekk- ing — en þetta þrennt helzt gjaman í hendur — hafa reynzt traustastir homsteinar velferð- ar í atvinnulífi og þjóðarbú- skap. Þær þjóðir, sem mest og bezt hafa hlúð að þessum hom- steinum, hafa lengst náð. Hver einstaklingur hefur ríkuleg áhrif á eigið heilbrigði með lífsmáta sínum. Það er því mikilvægt að hver og einn geri sér grein fyrir þeirri persónu- legu ábyrgð sem á honum hvílir að þessu leyti. Það er hinsvegar samfélagsins að skapa skilyrði til heilbrigðs mannlífs, jafnhliða því að stuðla að nauðsynléjgri læknis- og sjúkraþjónustu. I þessu efni vega hreyfing, næring, hús- næði, vinnuaðstaða og um- hverfí þungt. 20. marz 1986 samþykkti ríkisstjómin, að tillögu þáver- andi heilbrigðisráðherra, Ragnhildar Helgadóttur, „að vinna að landsáætlun í heil- brigðismálum með hliðsjón af stefnu Alþjóðaheilbrigðisstofn- unarinnar, sem nefnd er „Heil- brigði allra árið 2000“, í þeim tilgangi að stórauka forvamir gegn sjúkdómum og slysum ásamt örorku og ótímabærum dauðsföllum af þeirra völdum. Aætlunin skal m.a. taka mið af vömum gegn langvinnum sjúkdómum og því að búa hinn vaxandi fjölda aldraðra undir gott heilsufar í ellinni. For- gangsverkefni í áætluninni skulu miðast við íslenzkar að- stæður. Áherzla verður lögð á að kynna og efla heilbrigða lífshætti eftir því sem unnt er með stjómvaldsaðgerð- um . . .“ Ragnhildur Helgadóttir lagði síðan fram íslenzka heil- brigðisáætlun — í formi skýrslu til Alþingis — á þinginu 1986- 1987. Síðan hafa sjö vinnuhóp- ar starfað að málefnalegum undirbúningi sérstaks heil- brigðisþings, sem Guðmundur Bjamason, heilbrigðisráð- herra, efndi til síðastliðinn föstudag. Þar var fjallað um íslenzka heilbrigðisáætlun og nefndaálit vinnuhópa um efnis- atriði hennar. Áætlunin verður nú endurskoðuð, í ljósi ábend- inga frá vinnuhópum og full- trúum á heilbrigðisþingi, og hún síðan lögð fyrir Álþingi til ályktunar, væntanlega síðar í vetur. íslendingar hafa um margt náð langt í heilbrigðisþjónustu. Guðmundur Bjamason, heil- brigðisráðherra, sagði meðal annars á heilbrigðisþinginu: „Mjög margir og miklu fleiri en nokkum tíma áður fá lækn- ingu meina sinna, enn fleiri fá líkn í þrautum sínum, sem kannski er mest um vert. Við vitum það öll, að þjónustan er fyrir hendi ef eitthvað ber snögglega út af, bráður sjúk- dómur eða slys. Við vitum líka, að þessi þjónusta fer ekki í manngreinarálit og við vitum það, að við þurfum nánast ekk- ert að greiða fyrir þjónustuna þegar við þurftim á henni að halda. Allt em þetta kostir, sem íslenzka velferðarríkið býður upp á. Fáar þjóðir heims hafa byggt upp betra heilbrigð- iskerfí fyrir þegna sína en við höfum gert.“ í heilþrigðisáætlun fram til ársins 2000 verður væntanlega lögð ríkari áherzla á hverskon- ar forvamarstarf. „Taka þarf tillit til þess,“ eins og segir í einu nefndaráliti á þinginu, „að margvísleg þekking hefur komið fram utan læknisfræð- innar, sem nýtist vel að þessu leyti: sálarfræði, uppeldis- fræði, íþróttafræði, fjölskyldu- fræði, félagsfræði, siðfræði, næringarfræði, samfélags- fræði og kennslufræði ..." Samhliða auknum forvöm- um, ekki sízt heilbrigðari lífsmáta fólks, verður að efla almenna og sérhæfða læknis- og sjúkraþjónustu, ekki sízt á sviði svonefndrar hátækni. Sjúkdómar og slys heyra til morgundegi, ekkert síður en gærdegi, þó hamlað verði gegn vaxandi tíðni þeirra. Breytt aldursskipting þjóðarinnar ger- ir og kröfur til stórefldrar öld- runarþjónustu. Tímabært er að leggja meginlínur í heilsuvöm- um og heilbrigðisþjónustu til næstu framtíðar. Þess vegna ber að fagna frumkvæði fyrr- verandi og núverandi heilbrigð- isráðherra að gerð íslenzkrar heilbrigðisáætlunar. Um skatta og skatt- kerfisbreytingar eftir Indriða H. Þorláksson Það hefur varla farið fram hjá mörgum að á síðustu vikum og mánuðum hafa verið gerðar um- fangsmiklar og víðtækar breytingar í skattamálum. Breytingar þessar hafa verið tilefni þess að fjölmiðlar hafa fjallað um skattamál dögum og vikum saman og virðast skattar að ólíkindum vinsælir, a.m.k. sem fréttaefni. Þrátt fyrir þessa miklu umfjöllun fjölmiðla læðist að manni sá grunur að hinn alménni borgari, fjölmiðla- neytandinn, sé lítið betur settur eftir en áður og að upplýsingagildi fjölmiðlunarinnar hafi verið tak- markað. Það kemur reyndar ekki á óvart þegar litið er til þess að mestur hluti fjölmiðlunarinnar hefur verið byggður á æsifregnagrunni. Ein- stökum atriðum, stundum misskild- um, slitnum úr samhengi og án heildaryfirsýnar, er slegið upp með risafyrirsögnum sem reynast svo vera í hróplegu ósamræmi við efn- isrýra frétt. Frá fréttaflutningi og fjölmiðlun af þessu tagi eru sem betur fer til undantekningar, þar sem fjölmiðlar hafa leitast við að fíalla um skatta- mál í víðara samhengi og draga fram meginatriði málanna. Slík málsmeðferð ijölmiðla hefur því miður verið alltof sjaldgæf. Skortur á sæmilegri umfíöllun í fjölmiðlun er ekki bundinn skatta- málum éinum. Hann er þó athyglis- verður í ljósi þess að nær öll fjöl- miðlun hér á landi er niðurgreidd eða nýtur ívilnana með einum eða öðrum hætti. Hún er að hluta kost- uð af almannafé og má því spyija hvort hinn almenni borgari og skattgreiðandi eigi ekki rétt á betri þjónustu í þessu efni en verið hefur. Ekki er þó með öllu hægt að firra yfírvöld nokkurri ábyrgð í þessum efnum. Segja má, að þegar um er að ræða jafn flókin og veigamikil mál og skattamál sé nauðsynlegt að viðkomandi yfirvöld leggi nokk- uð af mörkum til almennrar kynn- ingar og kappkosti ekki hvað síst að koma upplýsingum í aðgengilegu formi í hendur fjölmiðla. Ekki er hægt að reikna með því að þeir búi yfir þeirri sérhæfíngu, sem nauð- synleg er til faglegrar umfjöllunar á öllum þeim sviðum sem þeir sinna. Með kynningarstarfsemi stjóm- valda og því að fíölmiðlar ráði eftir atvikum til sín sérfræðinga til þess að ijalla um einstök meiriháttar málefni sem efst er á baugi hveiju sinni fengi almenningur þá þjónustu í þessu efni frá stjómvöldum og fjölmiðlum sem hann á skilið. Með grein þessari er ætlun mín að reyna að gera skattamálum nokkur skil og þá einkum þeim breytingum sem gerðar hafa verið hér á landi í þeim efnum nýverið. Rétt er að taka fram, að greininni er ekki ætlað að bæta úr því sem á kann að vanta að stjómvöld hafi kynnt þau mál svo sem vera ber. Grein þessi er að öllu leyti skrifuð á ábyrgð undirritaðs. Allar upplýs- ingar og eins ef rangar reynast ber að setja á minn reikning. Þær skoð- anir, sem í greininni koma fram, eru mínar skoðanir sem geta eftir atvikum verið samhljóða eða and- stæðar þeirri afstöðu sem mótuð hefur verið af stjómvöldum í þess- um málum. Þar sem grein þessi er skrifuð í kjölfar mikillar umræðu um skatta- mál er e.t.v. gagnlegt fyrir lesand- ann að rifja upp þá umræðu að nokkru leyti þar sem hún mótar óhjákvæmilega efnistökin og leiðir mig til að taka afstöðu til ýmissa fullyrðinga sem fram hafa komið og svara spumingum sem tæpt hefur verið á. Aður en vikið verður að einstök- um atriðum, sem mjög svo hafa einkennt nýafstaðna skattaum- ræðu, og í þeim tilgangi að geta lagt mat á þau, skýrt þau og tekið afstöðu til þeirra, er óhjákvæmilegt að fjalla fýrst nokkuð almennt um skattkerfíð, tilgang þess, nokkur meginhugtök og einkenni. Án lág- marksjrfírsýnar yfir þessi atriði er ógerlegt að leggja mat á margt af því, sem á góma hefur borið í þess- um málum á síðustu vikum. Skattkerfi, markmið og tilgangur Með skattkerfi í grein þessari er átt við þann hluta af tekjuöflunar- kerfi ríkisins, sem byggist á því að þjóðfélagsþegnunum og fyrirtækj- um er gert að standa ríkissjóði skil á fjármunum án þess að um sé að ræða endurgjald fyrir tiltekna þjón- ustu eða vöru. Helstu þættir skattkerfisins sam- kvæmt þessari skilgreiningu eru tekju- og eignaskattar, sem einnig eru nefndir beinir skattar, sölu- skattur, tollar og vörugjöld, sem einnig eru nefndir óbeinir skattar svo og sérskattar af ýmsum toga eins og launaskattur, bensíngjald o.fl. Auk þessara skatta hefur ríkið nokkrar tekjur af því að taka gjald fyrir ýmsa þjónustu og ábyrgðir og af einokunarsölu. í klassískum ríkisfjármálafræð- um er tilgangur skattheimtu skil- greindur sá að afla fé til samneyslu og markmið skattkerfísins sett frarn með eftirgreindum hætti. í fyrsta lagi á skattkerfíð að færa ráðstöfun á ijármunum úr höndum einstaklinga í hendur opin- berra aðila, sem gert er að sinna sameiginlegum þörfum þegnanna. í öðru lagi á skattkerfíð að dreifa kostnaði af opinberri starfsemi á viðunandi hátt milli tekjuhópa og innan þeirra, m.a. þannig, að fólk við svipaðar efnahagslegar aðstæð- ur hljóti einnig svipaða skattalega meðferð. í þriðja lagi ber skatt- kerfínu að stuðla að hagvexti, stöð- ugleika og skilvirkni efnahagslífs- ins. Á síðari árum og áratugum hefur fjórða markmiðinu verið bætt við, þ.e. því að skattkerfið breyti tekjudreifíngu umfram það sem felst í markmiði númer tvö hér að framan. Ljóst er að þessi markmið eru ekki fyllilega samrýmanleg inn- byrðis og að velja verður og hafna hversu langt skuli gengið í átt að einu marki á kostnað annars. Ekki verður hér farið út í frekari útlistun á markmiðum skattkerfís- ins, þó um það efni mætti rita langt mál. Verður látin nægja sú lýsing sem fram kemur í upptalningu markmiðanna auk þess sem þau munu skýrast við umfjöllun um tengsl þeirra við einstök atriði í skattkerfínu. Höfuðtilgangur með skilgreiningu markmiðánna og upp- talningu þeirra er að mögulegt verði að leggja mat á og dæma einstaka þætti skattkerfísins en slíkt verður ekki gert nema með hliðsjón af þeim tilgangi og þeim markmiðum sem það á að þjóna. í fræðilegri umræðu verður ekki hjá því komist að nota hugtök, sem sum hver eru sértæk en önnur al- mennari og stundum margræð, þ.e. tákna ekki ætíð það sama hjá öllum sem þau nota eða það sama við allar aðstæður. Ekki eru tök á að gera einstökum hugtökum skil sem vert væri en þau skýrast eftir því sem á þau reynir í grein þessari. Eitt þessara hugtaka hefur þó verið svo mikið notað og misnotað í skattamálaumræðu síðustu vikna að ekki verður hjá því komist að vekja athygli á því til þess að forð- ast misskilning. Það er hugtakið skattbyrði. Við notkun þessa hugtaks verð- um við að gera okkur grein fyrir þýðingu þess í því samhengi sem það er notað hveiju sinni. Við verð- um í fyrsta lagi að vita, hvort verið er að mæla byrði af einum til- teknum skatti eða fleiri eða jafnvel öllum sköttum. í öðru lagi hvort verið er að tala um skatta einstakl- ings, tiltekins hóps einstaklinga eða skatta sem allir bera sameiginlega. í þriðja lagi þarf að vera ljóst hvort verið er að ræða um byrði af verg- um sköttum, þ.e. ekki aðeins þeim hluta skatta sem fer til samneyslu heldur einnig þeim hluta sem fer til þess að standa undir millifærsl- um, sem eru tekjur hjá öðrum ein- staklingum en þeim sem skattana greiddu. Að lokum verðum við að vita við hvað skattbyrðin miðast, hvort það eru tilteknar tekjur ein- staklingsins, heildartekjur hans, til- teknar tekjur heildarinnar, heildar- tekjur hennar landsframleiðsla, þjóðarframleiðsla o.s.frv. Með þá fjölbreyttu notkunar- möguleika þessa hugtaks í huga er ekki undarlegt að lítið samræmi hefur verið í notkun þess í al- mennri skattamálaumræðu og eng- in leið er fyrir almennan borgara að gera sér grein fyrir raunverulegu innihaldi þeirra mismunandi full- yrðinga um skattbyrði sem settar hafa verið fram. Á grundvelli þessara almennu hugleiðinga um skattkerfí mun ég freista þess að draga fram meginat- riði í þeim breytingum sém gerðar hafa verið á skattkerfinu og meta þær með tilliti til þeirra markmiða sem lýst ér að framan. Breytingar á skattkerf inu Þær breytingar á tekjuöflunar- kerfí ríkissjóðs, sem komu til fram- kvæmda í upphafi þessa árs eru í fyrsta lagi breyting á tekjilskatti einstaklinga og félaga. í öðru lagi breyting á söluskatti og í þriðja lagi breyting á tollum og vörugjöld- um. Allar eru þessar breytingar stórfelldar hver á sínu sviði í þeim skilningi, að gerðar eru grundvall- arbreytingar á þeim reglum sem gilda í þessum efnum og þær færð- ar til samræmis við meginsjónarmið sem talin eru eiga að gilda um skattheimtu. Auk þess leggja þess- ar breytingar grundvöll að einfald- ari og betri skattaframkvæmd. Helstu breytingar í hveiju þessara tilvika skulu nú raktar. Tekjuskattur einstaklinga. Breyting á tekjuskatti einstaklinga og álagningu hans tengist upptöku á staðgreiðslu opinberra gjalda. Ákvörðun um að taka upp stað- greiðslu opinberra gjalda hér á landi leiddi til þess að teknar voru til alvarlegrar íhugunar leiðir til þess að einfalda tekjuskattkerfíð og gera það þannig úr garði að staðgreiðsla skatta yrði einföld. Ennfremur settu menn sér að ná öðrum tilteknum markmiðum og voru þau helst að hækka skattleysismörk verulega án þess að breyta dreifíngu skatta að öðru leyti og að afnema sem flestar undanþágur og frávik í skattlagn- ingu en slíkt hefur jaftian reynst dijúgt skattaskjól. Breytingum á tekjuskattslögun- um sem snerta einstaklinga verður best lýst með því að telja upp helstu atriði í álágningarkerfínu eins og það var og eins og það er orðið. Einnig eru taldar upp þær breyting- ar á álagningu útsvars, sóknar- gjalda og kirkjugarðsgjalda, sem felldar voru inn í eina heild með telquskattinum. Skatttekjur. Tekjuskattur. Sjúkratryggingá- gjald. Framlag í framkvæmdasjóð aldraðra. Útsvar. Sóknargjöld. Kirkjugarðsgjald. Einn stað- greiðsluskattur sem deilist til ríkis, sveitarfélaga, sókna og kirkju- garða. Skattstofn. Til útsvars: Vergar tekjur ársins á undan með óverulegum frávikum. Til tekjuskatts: Vergar tekjur ársins á undan með fjölmörgum frádráttarliðum eða 10% fastan frá- drátt í stað hluta þeirra. Frá dróst og sérstakur sjómanna- og fiski- mannafrádráttur. Vergar tekjur. Skattahlutföll. Tekjuskattur: 18% að 412.200 kr. 28,5% frá 412.200 kr. að 824.400 kr. 38,5% frá 824.200. Útsvar 10—11%. Sjúkratrygginga- gjald 2% á tekjur umfram 544.000 kr. Framlag í framkvæmdasjóð aldraðra 1.500 krónur. Sóknargjöld 0,4% af útsvari. Kirkjugarðsgjald 1,5% af útsvarsstofni. 28,5% tekju- skattur að viðbættu 6,7% útsvari eða samtals 35,2%. Skattaafslættir. Persónuafsláttur 58.370 kr. Út- svarsafsláttur 4.131 kr. + vegna bams 826 kr. Persónuafsláttur 152.000. Barnabætur. Hjón og fólk í sambúð: Með fyrsta bami 12.625 kr. Með barni umfram eitt 18.910 kr. Með barni yngra en 7 ára 12.625. Einstæðir foreldrar: Með hveiju bami 25.250 kr. og að auki 12.625 með bami innan 7 ára. Hjón og fólk í sambúð: Með fyrsta bami 15.312. Með barni umfram eitt 22.968. Með barni yngra en 7 ára 15.312. Einstæðir foreldrar: Með hveiju bami 43.936. Með bami umfram eittef þaðer7 áreðayngra 15.312. Bamabótaauki 25.250 með hveiju bami hjá hjónum með allt að 505.000 kr. í tekjur á árinu 1986 og einstæðu foreldri með allt að 344.250 kr. tekjur en fallandi um 7,5% af tekjum umfram þau mörk fyrir hvert barn. Bamabótaauki 38.000 fyrir hjón með tekjur allt að 600 þús. kr. á árinu 1987 og einstæðu foreldri með allt að 400 þús. kr. Barnabóta- auki skerðist vegna tekna umfram mörkin þannig: Vegna fyrsta bams um 7% tekna. Vegna 2 bama um 6% tekna. Vegna 3 barna um 5% tekna. Vegna bama umfram 3 um 4%. Áhrif fjölskyldustöðu. Ónýttur persónuáfsláttur og út- svarsafsláttur millifæranlegur til maka. Ónýttur hluti neðsta skatt- þreps, mest 212.100 kr. færðist til maka. 80% af ónýttum persónuaf- slætti millifæranlegur til maka. Eins og á þessari upptalningu má sjá felur breyting tekjuskatts- kerfisins í sér róttæka einföldun. Þrátt fyrir það veldur hún ekki verulegri breytingu í dreifíngu skatta umfram það sem beinlínis var stefnt að, annars vegar með því að hækka skattleysismörkin og hins vegar með hæk;kun bamabóta og bamabótaauka, sem ákveðnar vom í lok síðasta árs og tengdust öðrum breytingum í skattkerfinu sem komið verður að síðar. Sú staðreynd að hægt var að koma á svo mikilli einföldun án þess að þurfa að breyta heildarnið- urstöðum fyrra skattkerfís sýnir, að þær fjölmörgu og breytilegu reglur, sem áður giltu, voru óþarf- ar. Reyndar verra en það, þær gerðu það að verkum að menn höfðu ekki yfirsýn yfir hvemig kerf- ið var í heild og hvemig það virkaði. Tekjuskattur félaga. Á tekju- skatti félaga em gerðar nokkrar breytingar sem fyrsta skref í stærri endurskoðun. Sá áfangi, sem tekinn er, hefur auknar skatttekjur að markmiði auk þess sem sett em í lögin ákvæði um skattameðferð á því þegar fyrirtæki festa kaup á fólksbifreiðum með fjármagnsleigu. Breytingar á skattlagningu fyrir- tækja em þessar helstar: Heimild til þess að færa niður verðmæti vömbirgða í árslok um 10% og telja það til gjalda miðast við 5% vegna ársins 1987 og fellur síðan alveg niður. Heimild til skattfijálsra framlaga í fjárfestingarsjóði lækkar úr 40% af skattskyldum tekjum í 25% af þeim og heimild til skattfijálsra framlaga í varasjóð fellur alveg nið- ur. Fyming fólksbifreiða, annarra en leigubifreiða, í eigu fyrirtækja lækkar úr 20% í 10%. Afli fyrirtæki sér fólksbifreiðar með fjármagnsleigusamningi verð- ur einungis heimilt að reikna fyrn- ingu og eðlilega vexti til frádráttar sem rekstrarkostnað. Söluskattur. Meginbreytingar á söluskatti vom annars vegar þær að veigamiklar undanþágur í vöm- sölu vom afnumdar. Þar skipti mestu afnám á undanþágu mat- vöm, sem verið hafði í gildi frá árinu 1978. Hins vegar var gerð sú breyting að margvísleg þjónusta var gerð söluskattsskyld, þó með lægra hlutfalli sé. Tollar og vörugjöld. Fram til síðustu áramóta var hér í gildi toll- skrá sem var að ýmsu leyti úr sér gengin. Mikið ósamræmi var í allri tollfokkkun og tolltaxtar mjög mis- jafnir jafnvel þótt um hliðstæða vöm væri að ræða. Samhliða því, að tekin var í notk- un ný og stöðluð tollnúmeraskrá, vom tolltaxtar samræmdir og þeim fækkað vemlega. Með þessu náðist meira samræmi en áður var í tolla- legri meðferð á varningi. Aðflutningsgjaldakerfíð er sam- kvæmt þessum lagabreytingum byggt á tveimur tekjustofnum, þ.e. tolli og vömgjaldi. Með lögunum um vömgjald vom felldar niður fjór- ar tegundir vömgjalda af innflutn- ingi og innlendri framleiðslu, 7, 17, 24 og 30% gjöld en í stað þeirra kom eitt 14% gjald. Jafnframt vom byggingariðnarsjóðsgjald og tolla- afgreiðslugjald felld niður. Hæstu tollar vom lækkaðir úr 80% í 30%, að bensíni og tóbaki undanskildu. Tollar af matvælum vom almennt felldir niður, þó með nokkmm und- antekningum m.a. til vemdar íslenskum iðnaði. Þá var stigið loka- skref í átt til samræmingar í álagn- ingu aðflutningsgjalda á atvinnu- rekstur með því að fella niður tolla og vömgjöld af ýmsum vélum og tækjum til framleiðslu- og þjónustu- greina og landbúnaðar. Það má ljóst vera, að jafn miklar og margþættar breytingar á skatt- kerfínu verða ekki metnar með ein- földum hætti og á eina stiku. Menn hafa freistast til að draga fram einn og einn þátt, dæma þá eða for- dæma. Slíkt em að sjálfsögðu óhæf vinnubrögð og varla ætluð til ann- ars en blekkingar og lýðskmms. Ég mun hér á eftir gera tilraun til að meta skattbreytingamar með því að spyija þeirrar spumingar hvemig þær koma út í heild þegar þær em bomar saman við þau markmið sem skattakerfínu em sett og drepið var á hér að framan þ.e. a) tekjuöflun og heildarskatt- byrði d) dreifíng skattbyrði d) áhrif á þróun og stjórn efna- hagsmála d) endurdreifingu tekna Vegna þess hve markmið b) og d) em tengd verða áhrif breytingar- innar á þau metin sameiginlega. Um áhrif á þróun og stjórn efna- hagsmála verður ekki fjallað að þessu sinni. Tekjuöflun og heildarskatt- byrði. Auk þess að bæta tekjuöflunar- kerfið var tilgangur breytinganna sá að efla fjárhag ríkissjóðs og binda endi á skuldasöfnun hans, en Indriöi H. Þorláksson „Það má ljóst vera, að jafn miklar og marg- þættar breytingar á skattkerf inu verða ekki metnar með einf öldum hætti og á eina stiku. Menn hafa freistast til að draga fram einn og einn þátt, dæma þá eða fordæma. Slíkt eru að sjálfsögðu óhæf vinnu- brögð og- varla ætluð til annars en blekkingar og lýðskrums.“ hún hefur verið viðvarandi í nokkur ár. í fjárlögum fyrir árið 1988 er gert ráð fyrir hallalausum ríkis- rekstri í stað 2,5—3 milljarða króna halla síðustu ára á núgildandi verð- lagi. Þar sem raunvemleg ríkisút- gjöld, þ.e. annað en millifærslur, breytast í heild óvemlega milli ára, að frátöldum verðlagsbreytingum, getur breyting heildarskattbyrði í eiginlegri merkingu ekki verið önn- ur en þessir ca. 3 milljarðar króna, eða sem nemur 2—3% af heildar- tekjum einstaklinga. Því hefur verið haldið fram að breyting skattbyrði samfara breyttu skattakerfi sé miklu meiri og hafa tölur allt að eða yfir tug- milljarða verið nefndar. Eins og glöggir menn sjá fær það ekki stað- ist, enda fæst sú niðurstaða ekki nema með því að telja hækkun vegna verðlagsbreytinga til raun- verulegrar tekjuhækkunar og að telja tekjuöflun vegna millifærslu sem skattbyrði, sem er í gmndvall- atriðum rangt. Millifærslur em til- flutningur á tekjum frá einum hópi til annars, t.d. frá tekjuháum til tekjulægri, frá þeim sem aflað geta tekna til þeirra sem geta það ekki vegna aldurs, sjúkleika, fötlunar o.s.frv. Á móti skatttöku hjá einum kemur tekjumyndun hjá öðmm. Áhrlfín á heildarskattbyrði em á hinn bóginn engin. Ástæðan til þess að millifærslur em fyrir hendi og að þær em í reynd auknar er sú, að verið er í vaxandi mæli að nota skattkerfið til þess að breyta tekjudreifingunni með beinum hætti eins og nánar verður vikið að síðar. Sú aukning skattbyrði, sem eftir stendur og er raunvemleg, þ.e. um 3 milljarðar króna, er bæði eðlileg og forsvaranleg. Þær raddir hafa heyrst, að ekki hafi verið rétt að auka skattbyrðina og afnema halla- rekstur í einu skrefi. Því er til að svara, að þegar til lengri tíma er litið verður skattbyrði ekki lækkuð með hallarekstri ríkissjóðs. Heildar- útgjöld ríkisjóðs ráða hinni raun- vemlegu skattbyrði, þ.e. þí hve stór- um hluta þjóðarframleiðslu er varið til sameiginlegra verkefna. Við get- um slegið lán og þar með beint því tímabundið til annarra að leggja fram það fé sem til þarf, en að lok- um verður líka að borga skuldim- ar. í árferði eins og nú er, með þenslu í 'efnahagslífi, með meiri framleiðslu og þjóðartekjur en þekkst hefur og meiri kaupmátt en nokkm sinni fyrr, em engin rök fyrir hallarekstri, engin rök fyrir því að slá lán til þess að greiða síðar í óvissri framtíð. Um dreifingu skattbyrði og endurdreifingu tekna. Um fáar afleiðingar af breyttu skattkerfi hefur verið meira sagt og skrifað en um áhrif þess á dreif- ingu skattbyrði og dreifingu tekna m.t.t. útgjalda. Segja má að vísi- tölufjölskyldan sé orðin fastagestur á hveijum bæ og góðkunningi flestra. Vegna þess hve skattabreyting- arnar em fjölþættar er mjög auð- velt að taka einn og einn þátt og flíka honum. Hins vegar er erfiðara að gera heildaráhrifunum skil. Ég ætla þó að freista þess hér á eftir að draga upp heildarmynd af áhrif- um breytinganna. í þeim tilgangi mun ég fyrst gera grein fyrir áhrifum af breyttu kerfi beinna skatta á ráðstöfunar- tekjur og síðan því hvernig nýting þeirra til vömkaupa breytist vegna breyttra óbeinna skatta þ.e. sölu- skatts, tolla og vömgjalds. Ég mun styðjast við stílfærða vísitölufjöl- skyldu, hjón með tvö börn, annað yngra en 7 ára og hitt milli 7 og 16 ára. Miðað er við, að bæði hjóna afli tekna með vinnu utan heimilis. Áhrif beinna skatta á ráðstöfunartekjur Við áætlun ráðstöfunartekna miða ég við að verðlag og kauplag hafi breyst um 20% milli tekjuöflun- arsárs og skattgreiðsluárs í gamla skattakerfinu. Sú breyting svarar til þess að gamla kerfið gefi af sér sömu skatttekjur og það nýja þó að teknu tilliti til þeirrar lækkunar á nettótekjum af tekjuskatti sem ákveðin var með sérstakri hækkun bamabótaauka og bamabóta sl. sumar og nú um áramót. Ég ætla ennfremur að greina niðurstöður eftir því hveijar tekjur fjölskyldunnar em. Ég miða við mánaðartekjur að fjárhæð 50 þús., 75 þús., 100 þús. og 150 þús. kr. sem meðaltal á árinu 1987, en reikna með 10% hækkun verðlags og launa frá því til ársbyijunar 1988. Bókstafurinn G er notaður til að auðkenna gamla skattkerfið en N hið nýja. Eftirfarandi tafla sýnir breytingu á beinum sköttum og á ráðstöfunartekjum, þ.e. heild- artekjur Qölskyldunnar þegar beinir tekjutengdir skattar hafa verið á nýja skattkerfíð að gefa 450-500 millj.kr. minni tekjur en gamla kerf- ið með 20% verðbreytingu milli ára. Hins vegar er hér í nýja kerfínu ekki reiknað með breytingu vegna breiðari skattstofns, sem haft hefði í för með sér hærri skatta en dæ- mið sýnir hjá þeim sem hingað til hafa notið skattfijálsra tekna. Breyting á dreifingu ráðstöfun- artekna er mjög glögg. Tekjur und- ir meðaltali hækka í krónum og prósentum vemlega umfram hækk- un ráðstöfunartekna í efri hluta skalans. Breiðari skattstofn vegna niðurfellingar frádráttarliða hefur mun meiri áhrif í efri hluta skalans en hinum neðri af þeirri einföldu ástæðu, að þar vom skattfijáls hlunnindi algengari og meiri en neðar. Þetta eykur því enn á tekju- jafnandi áhrif af breytingu tekju- skattkerfisins. < Framangreint dæmi er eins og áður er nefnt miðað við 20% hækk- un verðlags og launa milli ára. Þær forsendur em valdar vegna þess að hið nýja skattakerfí var upphaflega mótað með tilliti til þess að gefa sömu tekjur og hið gamla gaf við slíkar aðstæður. Síðar vom teknar ákvarðanir, sem lækkuðu nettótekj- ur um 450-500 millj.kr. Einhveijir munu benda á, að þessi samanburður sé ekki alls kost- ar réttur, þar sem verðbreytingar milli ára hafi að jafnaði verið meiri en 20%, og verðbólga hafi létt skatt- byrði í gamla kerfínu. Rétt er það, en segir þó ekki alla söguna um gamla kerfíð og skattbyrðina. I fyrsta lagi var skattakerfi óða- verðbólguáranna með hærri skatt- hlutföllum en giltu á árinu 1987 og gáfu þess vegna á þeim árum tekjur sem vom á mælikvarða heild- arskattbyrði jafnháar eða hærri en miðað er við í dæminu. Álagsstuðl- ar ársins 1987 vom hins vegar lægri og beinlínis miðaðir við um 20% verðbólgu. í öðm lagi verður að gæta þess, að meiri verðbreyting milli ára hefði ^ þýtt að skatttekjur skv. gamla kerf- inu hefðu orðið minni en miðað var við í dæminu og því hefði þurft að gera hliðstæða breytingu á nýja kerfínu þ.e. lækkun álagningar til að samanburðurinn gæti talist eðli- legur. 1 þriðja lagi er auðvelt að sýna fram á að aukin verðbólga leiddi til þess að dreifing ráðstöfunar- tekna breytist hinum tekjuhærri í hag. Sé dæmið hér að framan reikn- að miðað við 30% verðbreytingar í stað 20% fást þessar niðuretöður úr gamla kerfinu. Fjárhæðir í þús.kr. Nettó skattar Meðal á ári mán.Iaun Ráðstöfunartekjur á mán. i árslok 1987 mismunur 20% 30% 20% 30% kr. % 55 -91 -101 62,6 63,4 0,8 1,3 82,5 23' -3 80,6 82,8 2,1 2,7 110 122 91 99,6 102,4 2,6 2,6 165 331 283 137,4 141,4 4,0 2,9 220 560 480 173,4 180,0 6,6 3,8 dregnir frá, sem verða við skatt- kerfísbreytinguna. Ekki er gert ráð fyrir, að íjolskyldan hafi haft nein óskattlögð hlunnindi eða notið sér- stakra frádráttarliða og því miðað- við að hún hafi notað 10% frádrátt- arregluna eins og í reynd átti við um 70-80% framteljenda. Fjárhæðir í þús.kr. Meðal Nettó skattar áári Hlutf. akatta af tekjum, % mán.Iaun G N G N 55 -91 -143 -14 -22 82,5 23 -78 2 -9 110 122 79 9 5 165 331 304 ' 17 15 220 560 536 21 20 Eins og tafla þessi sýnir hefur breytt skattkerfí vemleg áhrif á ráðstöfunartekjur og dreifíngu þeirra. Lágar og upp í miðlungsráð- stöfunartekjur hækka um 4000 til 9000 kr. á mánuði eða um 4% til rúmlega 11%. Tekjur yfir meðaltali hækka minna eða um nálægt 2000 kr. á mánuði, um 1-2%. Hækkun ráðstöfunartekna al- mennt eins og fram kemur í dæm- inu skýrist af tvennu. Annars vegar Ráðstöfunartekjumar hækka al- mennt við þessar breyttu verðlags- forsendur. Heildarskatttekjur lækka samsvarandi og hefði það annað hvort leitt til annarrar tekju- öflunar eða skuldasöfnunar. Athyglisvert er einkum að breytt- ar verðlagsforsendur hefðu í gamla Ráðstöfunartekjur á mán. í árslok 1987 G N mismunur kr. % 62,6 66,9 4,3 6,8 80,6 89,7 9,1 11,3 99,8 104,2 4,4 4,4 137,4 139,7 2,3 1,7 173,4 175,4 2,0 1,2 kerfínu fremur komið hátekjufólki til góða þar sem breyting ráðstöfun- artekna er á þann veg að lágar tekjur og miðlungstekjur liefðu hækkað um 1000 til 3000 kr. á mánuði en hærri ráðstöfunartekjur um tvöfalt meira. Vilji menn gera sér grein fyrir áhrifum breyt- ingar úr gamla kerf- inu í hið nýja við 30% verðbólgu í Sjá síðu 40. _L

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.