Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.04.1940, Page 54

Tímarit Máls og menningar - 01.04.1940, Page 54
■48 TÍMARIT MÁLS OG MENNINGAR borgarastéttin sig úr lögum við liið gamla stjórnarfar, andlega, siðferðislega og heimsskoðunarlega. Þótt hin franska heimspeki 18. aldar sé mjög sund- urleit í einstökuin atriðum og i lienni kenni margra grasa, þá er þó eitt sameiginlegt með öllum greinum liennar: mannúðin, virðingin fyrir manninum sem kyn- bornum einstaklingi, hvort sem liann er karls sonur eða jarls. í pólitiskum efnum var lieimspekin konungs- sinnuð um langt skeið, en konungshugsjón hennar var hið upplýsta einveldi, er staðfesti tilverurétt sinn með móðurlegri umönnun fyrir lieill hvers einasta þegns. Voltaire er glæsilegasti fulltrúi þessarar stefnu, unnandi ln'nnar skíru, skjmsamlegu hugsunar og álirifaríkur andmælandi hindurvitna í trú og ruddaskapar í rétt- arfari. En heimspekin var ekki eingöngu formælandi endurbætts einveldis. Rousseau flytur í þjóðfélagssátt- málanum kenningar, sem siðar verða uppistaðan í lýð- ræðis- og lýðveldishreyfingu byltingarinnar. Heimspek- ingurinn Condorcet skrifar í persónulegum raunum og ofsóknum á hátindi byltingarinnar Um framþróun mannsandans, og er sannfærður um, að þeir iímar komi, er sólin skíni eingöngu á frjálsa menn, en harðstjórar og þrælar, prestarnir og hin heimsku og glæpsamlegu þý þeirra lifi eingöngu í annálum sögunnar og á sviði leikhúsanna. Franska Alfræðiorðabókin, sem kom út á árunum 1751—1776 undir ritstjórn þeirra d’Alemberts og Dide- rots, er hinn mikli minnisvarði, er hin borgaralega lieimspeki Frakklands hefur reist sér og sinni öld. Hún átti að bera mannsandanum vitni um það, hve langt hafði verið náð á þroskabraut mannanna og hvers mátti vænta, ef frelsið og skynsemin mættu ráða og náttúru- réttindi mannanna fengi að njóta sin. Trúin á ótak- markaða framþróun mannkynsins hefur aldrei verið túlkuð með svo innfjálgu ofstæki, sem í ritum frönsku heimspekinnar. Efahyggin öld hins borgaralega þjóð-

x

Tímarit Máls og menningar

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.