Náttúrufræðingurinn

Årgang

Náttúrufræðingurinn - 2014, Side 33

Náttúrufræðingurinn - 2014, Side 33
33 Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags orðið áður en gosið hófst með grjót- flugi, skriðum og gný í fjallahlíðum. 2. vísa – Hinn dökkleiti eldur brýst um drynjandi, áður en hann rýfur harð- virkur dyngjur fjallgarðanna; gnýr er í kring um hinn dökka mann; ég segi dimma eimyrju þeytast skjótlega upp, það verður hávaðasamt við klettana er glóðirnar fjúka. Lýst er hvernig jörð nötraði áður en eldurinn braust út í óbyggðunum en þegar það gerðist fylgdu því miklir og dökkir kvikustrókar og gosdrunur. Hér er sagt beinum orðum að jarðskjálftar hafi verið for- boðar eldsuppkomunnar. 3. vísa – Fólk laugast eftir það þar í lindalækjum; vötn streyma heldur heit yfir menn; menn vita að þau spretta upp í jötnabyggðum; eldurinn er ekki sárheitur þar sem menn una sér glaðir. Vísan virðist eiga betur heima aftar í kvæðinu t.d. á eftir 4. eða 5. erindi. Sagt er frá því að menn baði sig í heitu vatni sem komi úr djúpum jarðar (jötnaheimi) og hafi unun að. Miklar vatnslindir koma undan Hallmundarhrauni. Má þar nefna Hraunfossa og fleiri lindasvæði. Þótt vatnið sé ískalt í dag má ljóst vera að fyrstu árin og áratugina eftir gos hafa þessar lindir verið snarpheitar og þar hefur fólk gengið til lauga. 4. vísa – Stór björg og stinnar berg- bungur springa; og hin dynjandi fjalla- borg skelfur; þá farast margir menn; þytur fer um árgljúfrin; ég þrammaði eftir ánni fyrir skömmu, en fleiri menn magna ókyrrðina með öllum hætti. Hraunið flæðir fram og storknar en brotnar upp á nýjan leik með miklum brestum. Mannskaði verður. Í seinni hluta vísunnar er vikið að rennsli vatnsfalla. Fljót virðist hafa þornað. Í stað árniðarins fór þytur vindsins um árgljúfrin og ganga mátti eftir vatnsfarveginum þurrum fótum. Hér er sennilega átt við Norðlingafljót sem hefur örugglega þornað og horfið úr farvegi sínum um tíma meðan á umbrotunum stóð en síðar hefur það birst á ný. Athyglisvert er að Hallmundur segist hafa gengið eftir ánni fyrir skömmu, sem er vísbending um að kviðan sé ort skömmu eftir um- brotin. Þys magnast meðal manna, hugsanlega vegna þess að hraun rann niður í byggðina. Í því sam- bandi má minna á sagnir um byggð í Geitlandi eða þar í grennd sem hvarf í hraun á fyrri öldum og vikið verður að síðar. Ljóst er að Norð- lingafljót hraktist úr farvegi sínum við gosið og raunar fylltist hann af hrauni allt ofan frá Langjökli og niður fyrir Gilsbakka. 5. vísa – Þýtur í þungu grjóti, þrír öskustrókar þyrlast upp, menn telja það enn undur er jöklar brenna; þó mun maður fyrr hafa kynnst stórum meira undri á Íslandi, því sem æ mun standa. Hér er farið eftir skilningi Páls Berg þórs sonar á vísunni, en hann er sá eini sem sett hefur fram viðun- andi skýringu á henni. Handrita- fræðingar hafa lesið aðra hendingu sem „þrír eskvinar svíra“ og þannig er hún prentuð í fornritaútgáfum en merking setningarinnar hefur mjög vafist fyrir mönnum. Páll bendir á að eðlilegra sé að lesa orðið sem eskingar þ.e. öskustrókar. Orðið eskingur kemur fyrir í Bárðar sögu Snæfellsáss og þýðir þar stórviðri eða öskubylur en hefur líklega upp- haf lega átt við öskufok.17 Sögnin að svíra þýðir að þyrlast eða hring- snúast sbr. danska orðið svire. Þrír eskingar svíra þýðir þá einfaldlega þrír öskustrókar þyrlast upp. Það kemur allvel heim við staðhætti í upptökum Hallmundarhrauns en það kom úr þremur samföstum gígum undir Jökulstöllum norð- austan Eiríksjökuls. Ekki er talið að mikil gjóska hafi myndast í gosinu18 en kvikustrókar og gosgufur hafa vafalítið stigið upp af eldvörpunum mánuðum og jafnvel árum saman. 6. vísa – Svartir kletta springa (eða falla fram); eldurinn færist í aukana, undar- legur aur tekur að flæða úr jörðu; margir jötnar munu lifna, þá rifnar himininn, steypiregn gerir, það rökkvar af regni, áður en heimurinn ferst. Skáldinu finnst engu líkara en ragnarökkur sé í nánd. Hraunið byltist fram og gosið færist í aukana. Hinn undarlegi aur er hugsanlega þunnur hraunstraumur sem flæðir úr hellisgöngum. Þursar virðast lifna eða verða til (líklega sem klettamyndir í hrauninu sbr. 6. mynd). Himnarnir opnast og steypiregn verður. Í lokalínunum teflir skáldið saman orðunum regn og rökkur til að minna á ragnarökkur (eða ragnarök), endalokin þegar allt líf slokknar. Hér birtist skyldleiki við heimsendissýn Völuspár þar sem segir: Sól tér sortna, sígr fold í mar, hverfa af himni heiðar stjörnur; geisar eimi ok aldrnari, leikr hár hiti við himin sjalfan. Gaman er að minnast þess að Sigurður Nordal og Sigurður Þórarinsson töldu hugsanlegt að höfundur Völuspár hefði upplifað eldgos og áhrifa þess gætti í þess- ari vísu.19 Fleira minnir á texta Völu- spár. Lokaorð vísunnar. „… áður heimurinn slökkvisk“ kallast á við ljóðlínu í 45. vísu Völuspár: „… áður veröld steypisk“. Það má velta fyrir sér hvort Hallmundarkviða sé undir áhrifum frá Völuspá eða hvort Völu- 6. mynd. Höfundur ræðir við Hraunkarl í Hallmundarhrauni. – The author discuss- ing with Hallmundur himself in Hall- mund's lava. The picture is taken near Surtshellir Cave in Hallmundarhraun Lava. Ljósm./Photo: Hrund Ólafsdóttir.

x

Náttúrufræðingurinn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.