Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 2014, Síða 57

Náttúrufræðingurinn - 2014, Síða 57
57 Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags á þeirri einföldustu. Boðefni, oft kölluð formvakar eða frumuvakar, eru litlar sameindir sem ákveðnar frumur framleiða og dæla út í um- hverfi sitt. Boðefnin eru flest skamm- dræg, og eru numin af nærliggjandi frumum sem bera sértæka viðtaka (oftast á ytra byrði sínu). Lykill- inn er að einungis þær nágranna- frumur sem bera viðtaka fyrir þetta tiltekna boðefni geta skynjað það og brugðist við. Aðrar frumur sem ekki eru með viðtakann eru ónæmar fyrir þessu tiltekna boðefni. Þegar frumur komast á tiltekið þroskastig, kveikja þær oft á ákveðnum genum og fram- leiða viss boðefni. Aðrar frumur í umhverfinu skynja þetta boðefni, og fá þannig upplýsingar um þroskabraut sína og annarra fruma í nágrenninu. Við skynjun boða verða breytingar í þeim frumum og svo koll af kolli. Atburðarás sem þessi er mjög algeng í þroskun. Þetta er í grunninn einfalt en stað- reyndin er sú að lífverur nýta sér hundruðir mismunandi boðefna og viðtaka. Á hverri mínútu þroskunar ganga hundruðir boða frumna og vefja á milli, hér og þar um fóstrið. Þannig tala frumurnar saman í þroskun lífvera, hvort sem um er að ræða snemmþroskun ormsins eða myndun hjarta mannsins. Sameindirnar sem stjórna þessum samskiptum, prótínboðefni og við- takar þeirra, eru margar af sama þróunarlega meiði. Til að mynda urðu EGF (e. epidermal growth fac- tor) boðsameindir og viðtakar þeirra til snemma í þróun fjölfrum- adýra. Þessi prótín eru notuð við myndun augna, vængja og eggja ávaxtaflugunnar, gotraufar ormsins, þroskun ónæmiskerfis, nýrna og blóðflaga mannsins svo örfá dæmi séu tekin. Sömu kerfin eru notuð í ólíkum lífverum og margoft við þroskun hvers einstaklings. Rannsóknir sýna að þróun hefur notað þroskunargenin sem nokkurs- konar verkfærasett.18 Hún getur nýtt sér margskonar breytileika í genatjáningu. 1) Ef gen er tjáð meira eða minna, kann það að breyta þroskun og þar með byggingu líf- verunnar. 2) Ef gen er tjáð fyrr eða síðar í þroskun, getur það einnig breytt þroskaferlum og þar með svipfarinu. 3) Einnig er mögulegt að genið sé tjáð á nýjum stað (eða á breiðara svæði) og þannig leitt til frábrugðinna eiginleika sem gagnast lífverunni. Könnum seinasta mögu- leikann aðeins betur. Þróunarlegar breytingar geta orðið þegar gömul gen öðlast ný hlutverk, t.d. þegar kirtill þroskast undir húðinni sem getur seytt næringarríkum vökva til afkvæmis sem liggur utan á móður. Samanburður á lífverum hefur sýnt að nýir eiginleikar verða margoft til þegar eldri einingum er raðað saman á nýjan hátt.14 Þróun nýtir sér genin dálítið eins og óviti legókubba. Ef stökkbreyting leiðir til þess að kveikt er á geni á nýjum tíma, og ef þessi nýja tjáning gensins nýtist líf- verunni, þá eykst tíðni þeirrar stökk- breytingar og eiginleikinn festist í sessi. Það er kappnógur breytileiki í tjáningu gena, og náttúrlegt val grípur stökkbreytingar og tilbrigði sem auka hæfni lífvera. Örlagakort frumna og vefja Eins og við sáum í dæminu um orminn, taka frumur og frumuhópar ákvarðanir og fara inn á ákveðnar þroskabrautir. Með því að kortleggja slíkar þroskabrautir er hægt að teikna svokölluð örlagakort, t.d. hvaða frumur verða að starfandi taugum eða húð. Slík örlagakort eru þekkt úr mörgum lífverum, í spendýrum eru þekktar tvær megin gerðir stofnfruma í ættartré blóðsins, sem gefa af sér rauðar blóðfrumur og blóðflögur eða átfrumur og korn- frumur. Ormurinn er einnig dæmi um annan mikilvægan eiginleika þroskunar. Þroskun er í sumum tilfellum mjög ákvörðuð. Fruma P1 mun geta af sér frumurnar P2 og EMS (4. mynd). P2 gefur af sér P3, sem er stofnfruma kynfrum- anna og C sem myndar vöðva og munnparta. Ormurinn nýttist fyrst í rannsóknum á örlögum fruma, en hann sýnir líka hvernig örlagakortin geta þróast. Samanburður á ólíkum tegundum orma sýna að örlaga- kortin eru mismunandi.19 Innan sumra stofna er einnig breyti- leiki í örlagakortum, sérstaklega í síðustu frumuskiptingunum. Þarna sjáum við dæmi um þróunarmun á milli tegunda og breytileika innan tegundar. Jafnvel ormurinn, kennslu- bókardæmi um skilvirkni þroskunar, lýtur lögmálum þróunar. Hryggdýr þroskast með allt öðru lagi en ormar. Hjá músum og mönnum er kímblaðra á 7. degi þroskunar um 120 frumur, og inni í henni að meðaltali 45 jafn- gildar fósturstofnfrumur.20 Aðeins 4. mynd. Þráðormurinn Caenorhabditis elegans (t.v.), mynd af vefnum Wikimedia commons. Fyrstu skiptingar og örlagakort frumna í þráðorminum C. elegans (t.h.). (Teiknað upp úr Gilbert útg. 9 2010).24 – Picture of C. elegans (left) from Wikimedia commons. First divisions and fate map in Caenorhabditis elegans (right), redrawn from Gilbert 2010. $% DO0XQQSDUWDUK~èRJWDXJDU $% D $% DU0XQQSDUWDUK~èWDXJDU $% $% SO+~èRJWDXJDU $% S $% SU+~èRJWDXJDU 2NIUXPD ( 0HOWLQJDUYHJXU (06 06 0XQQSDUWDURJY|èYDU  & 9|èYDURJK~è 3 3 9|èYDURJNtPOtQD N\QIUXPXU

x

Náttúrufræðingurinn

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.