Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 2014, Síða 66

Náttúrufræðingurinn - 2014, Síða 66
Náttúrufræðingurinn 66 bændur á bökkum vatnanna sem stóðu í eldlínunni, og unnu að lokum sigur 1973. Veturinn 1969–1970 tóku andstæður að skerpast milli Guðmundar Páls og Steindórs, og bar þar einkum tvennt til. Í fyrsta lagi fannst Steindóri hann of nýjungagjarn í kennsluháttum, en út yfir tók þó þegar Guðmundur fór opinberlega að veita Þingeyingum lið í baráttu þeirra gegn Gljúfurversvirkjun Laxár, sem stigmagnaðist þennan vetur. Steindór var í stjórn Laxárvirkjunar og taldi sér skylt að verja hagsmuni fyrirtækisins, sem var í eigu Akureyringa. Stofnað var Landeigendafélag Mývatns og Laxár, undir forystu Hermóðs Guðmundssonar í Árnesi, Aðaldal. Taldi Steindór að þar væri um hagsmunabaráttu að ræða, er ekkert ætti skylt við náttúruvernd, og voru margir Akureyringar á sömu skoðun. Guðmundur ritaði grein um Laxármálið í Tímann 23. apríl 1970: Hvað getur réttlætt Gljúfurversvirkjun? Hann benti þar á gallaðan undirbúning, m.a. vöntun líffræði- rannsókna. Þetta var frumraun hans á ritvellinum, en síðar áttu greinar hans eftir að skipta hundruðum. Hann hafði nú fengið nóg af deilum við Steindór og sagði upp starfi sínu um vorið. Í ævisögunni segist Steindór hafa orðið „harla feginn, er hann sagði upp störfum, eftir tvö ár“ (Ævisaga I, 313). Þann 25. ágúst 1970 sprengdu Þingey- ingar upp stífluna í Miðkvísl Laxár, sem frægt varð. Ekki er Guðmundar getið við þá aðgerð, en hann var þá líklega farinn úr landi. Framhaldsnám í Stokkhólmi Sumarið 1970 fór Guðmundur til Stokkhólms, og inn- ritaðist í ljósmyndanám í Stockholms fotografiska skola og kynnti sér m.a. gerð fræðslukvikmynda. Týli – Tímarit um náttúrufræði og náttúruvernd var stofnað á Akureyri 1971. Aðalritstjóri var höfundur þessa pistils, en Guðmundur var í ritnefnd, og sama ár birtist þar grein hans: Vakna þyrnirós. Um stöðu líffræðinnar í íslenskum skólum, skelegg ádrepa um nýja kennsluhætti. Guðmundur vann þá að samningu námsefnis fyrir unglinga, er hann kallaði Líf Hann var þá 66 ára, og stýrði skólanum til 1972. Steindór hafði verið helsti náttúrufræðikennari skólans frá 1930, og stundað rannsóknir í grasafræði á sumrin en ritstörf á vetrum. Gekk á ýmsu í stjórnartíð hans, enda voru þá við- sjárverðir tímar. Vorið 1968 hófust uppþot stúdenta í grannlöndum, sem náðu hámarki í París, en teygðu anga sína um allan hinn vestræna heim, jafnvel hingað til lands. Þau beindust í fyrstu einkum gegn skólastjórnum, en síðan gegn hvers- konar yfirvöldum og jafnvel siðum og hefðum. Ríkti um tíma uppreisnarástand í mörgum borgum Evrópu. Margt ungt fólk tók upp nýja lífshætti, nýjan klæðnað og tónlist. Það var hin svokallaða „68-kynslóð“ eða „hippar“. Ungi kennarinn var ekki ósnortinn af þeim byltingaranda sem gekk yfir heiminn þetta ár. Katla og SUNN Ég hafði frá 1964 stýrt Náttúrugripasafninu á Akureyri og leitast við að gera það að fræðilegri stofnun, og var líka að koma á fót náttúrurannsóknastöð á Árskógsströnd, þar sem ég var búsettur frá vori 1966. Þar eru þrjú smábýli og hús í sama túni, er hétu Víkurbakki, Sólbakki og Ytri-Vík. Guðmundur Páll hreifst strax af þessari áætlun, og varð annar helsti samstarfsmaður við stofnun stöðvarinnar og uppbyggingu, en hinn var Sveinn Jónsson, bóndi og smiður í Kálfskinni. Við Sveinn höfðum í sameiningu keypt Ytri-Vík og lagt stöðinni til. Nú bættist Guðmundur í hópinn og keypti Sólbakka, sem hann átti til æviloka, og kallaði „Höll sumarlandsins“. Árið 1971 var stöðin form- lega opnuð og nefnd Katla; hún starfaði í tæpan áratug. Við fengum strax nokkur viðbrögð í grannlöndum, m.a. frá háskólum í Bretlandi, er sendu okkur stúdentahópa næstu sumur (Sveinn Jónsson. Rannsóknastöðin Katla. Í bókinni Á sprekamó, 2005). Markmið okkar með Kötlu var að kanna lífríkið í hinum ýmsu vistum, og kynna það fyrir skólanemum og almenningi. Það var í anda fræðigreinar, sem þá var að ryðja sér til rúms, og nefndist ökología, en fékk um 1970 heitið vistfræði á íslensku. Byrjað var á rannsóknum á jarðvegslífi 1969. Guðmundur smíðaði tæki til að flæma jarðvegsdýrin úr sýnunum. Þess háttar rannsóknir höfðu ekki fyrr verið gerðar hérlendis. Niðurstöður birtust í Ársriti Ræktunarfélags Norðurlands. Auk þess skoð- uðum við fjörulífið og söfnuðum dýrum og jurtum úr fjörum og sjó, en það varð síðar helsta viðfangsefni Guð- mundar. Enn fremur fórum við að kynna okkur vatnalíf, sem leiddi til bókar minnar, Veröldin í vatninu (1979). Um þessar mundir voru augu manna á Vesturlöndum að opnast fyrir spillingu náttúrunnar af manna völdum og bylgja náttúruverndar að flæða yfir heiminn. Að sjálfsögðu hrifumst við með henni. Boðað var til ráðstefnu um náttúruvernd á Laugum í Reykjadal, dagana 28.–29. júní 1969. Ráðstefnan samþykkti einróma að stofna Sam- tök um náttúruvernd á Norðurlandi (SUNN). Um haustið sendi stjórnin frá sér ýtarlega greinargerð um Laxármálið, er varð stefnumarkandi fyrir framgang þess. Verndun Laxár og Mývatns var þar með orðin helsta baráttumál náttúruverndar á Íslandi, og gekk fjöldi manna fram fyrir skjöldu með ræðum og greinaskrifum. Það voru þó Guðmundur Páll ungur að árum við B.Sc.-útskrift í Ohio, sem skólastjóri á Blönduósi og við ljósmyndanám í Svíþjóð.

x

Náttúrufræðingurinn

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.