Morgunblaðið - 26.06.1946, Page 2

2

MORGUNBLAÐIÐ
Miðvikudagur 26. júní 1946
— Ræða Ólafs
Framh. af 1 aíða.
venjur“ gagnvart Dönum, og
einkum þó konungi þeirra,
- en. hitt, að hætta engu að ó-
þörfu um endurheimt fulls
þjcðfrelsis íslendinga.
Síjórnarmyndunin.
Vík ég þá að myndun
ríkisstjórnarinnar. Ríkis-
stjórnin á að sönnu afarmikl-
um og vaxandi vinsældum að
fagna. Þó er enn haldið uppi
áróðri gegn myndun hennar
og eigi síður gegn stefnu
hennar og störfum.
Er þeim áróðri best svarað
með því að rekja höfuðdrætti
málsins.
'Síðast þegar kosið var fór
Sjálfstæðisflokkurinn einn
með stjórn. Var flokkurinn
að vísu þá sem nú, þeirrar
skoðunar, að þjóðin þarfnað-
ist sterkrar stjórnar, sem
þeirrar er nú situr að völd-
um. en ekki veikrar flokks-
stjórnar, en tók þó á sig
þunga og erfiðleika ábyrgð-
arinnar þegar aðrir skutu sér
undan skyldunni.
Stjóm Sjálfstæðisflokksins
leiddi kjördæmamálið til
lykta og kom jafnframt
sjálfstæðismálinu svo vel á-
leiðis sem auðið var, eins og
ég þegar hefi skýrt frá. En
enda þótt Sjálfstæðisflokk-
urinn sigraði við kosningarn-
ar 1942, og v fjölgaði þing-
•mönnum sínum úr 17 upp í
20, samtímis því sem þing-
mönnum Framsóknarflokks-
ins fækkaði úr 20 niður í 15,
þá hafði Sjálfstæðisflokkur-
inn þó eigi meirhluta þing-
fylgi. Hann sagði því af sér
strax að afloknum kosning-
um,- og lagði til að mynduð
yrði stjórn allra þingflokk-
anna.
Var það reynt, en tókst
ekki. Eftir það hófust hinar
víðfrægu tilraunir Fram-
sóknarflokksins, Sósíalista og
Alþýðuflokksins til myndun-
ar samstjórnar þeirra flokka.
Brast þá forustuhæfni Fram-
sóknar. Endaði sú friðarráð-
stefna, svo sem kunnugt er,
með skelfingu eftir 6 mán-
aða strit. Er vel að þess sé
nú minnst, að ekki skorti
Framsóknarflokkinn þá,
fremur en endranær, viljann
til þess að sitja í stjóm með
Sósíalistum, enda gaf flokk-
urinn út, þegar samningar
voru brostnir, varnarrit eitt
mikið. er sanna átti, að ekki
væri það honum að kenna
að þær ástir tókust ekki.
Meðan þessu vatt fram var
mynduð hin svonefnda utan-
þingsstjóm. Hún átti ekki
rætur í þinginu og reyndist
því ómegnug þess að veita
þjóðinni nauðsynlega forustu
á hinum örlagaríkustu tím-
nm. Seig því jafnt og þótt
á ógæfuhliðina. Þvarr þá að
verðleikum virðing þjóðar-
innar fyrir Alþingi jafnt sem
álit umheimsins á íslending-
um.
Þegar draga tók að endur-
reisn lýðveldisins, gerði
Sjálfstæðisflokkurinn sér
vonir um að innan Alþingis
væri vakinn sá skilningur á
að eigi mætti við svo búið
standa, er nægja mætti til
þess, að sameina þingið um
myndun þingræðisstjórnar.
Kvaddi því Sjálfstæðis-
flokkurinn saman forystu-
menn allra flokka í maí-
mánuði 1944, í því skyni að
ræða myndun þingræðis-
stjórnar. Þær tilraunir mis-
tókust. Tók Sjálfstæðisflokk-
urinn þær upp að nýju í
júlí-mánuði það ár. Var nú
setið að samningum þar til
3. október, að formaður
þingsflokks Framsóknar-
• flokksins tilkynnti, að hann
tæki ekki lengur þátt í þeim
umleitunum. Fól þá forseti
íslands mér að mynda
stjórn. Snéri ég mér fyrst til
Framsóknarflokksins. Hann
gerði þá, og þá einu upp-
ástungu. er. hann vissi að
tveim dögum áður hafði ver-
ið felld í Sjálfstæðisflokkn-
um með atkvæðum allra 20
þingmanna flokksins, að
mynduð yrði stjórn undir
forsæti dr. Björns Þórðar-
sonar. Skyldi sú stjórn sem
allra minnst aðhafast. Hefir
síðar sannast að fyrir Fram-
sóknarflokknum vakti að
halda glundroðanum við,
ganga síðan til kosninga vor-
ið 1945 og kenna Sjálfstæðis-
flokknum um óreiðuna, með
þeim rökum, að meðan að
Framsóknarflokkurinn hefði
verið stærsti flokkurinn á
þinginu hefði landinu verið
stjórnað, en eftir að Sjálf-
stæðisflokkurinn var orðjnn
forystuflokkurinn, hefði allt
gengið úr reipunum. Sá Sjálf-
stæðisflokkurinn við þessu
bragði, og má það vera öll-
um Sjálfstæðismönnum
gleðiefni. Er og fullvíst, að
því fer fjarri að samstjórn
Sjálfstæðisflokksinsog Fram-
sóknarflokksins, þótt mynd-
uð hefði verið, hefði reynst
þess megnug að gera það
sem nú er orðið, enda þótt
tekist hefði að vekja til lífs
einhverja framfaralöngun í
hugum Framsóknarmanna.
Ég snéri mér því til Sósíal-
ista og Alþýðuflokksins.
Sósíklistar gengu strax að
tilboði mínu, enda var það
samið með hliðsjón af því
er áður hafði verið rætt milli
allra fjögurra þingflokkanna.
Alþýðuflokkurinn setti nokk-
ur skilyrði, en gekk síðan til
samstarfs eftir að ég hafði
fallist á þau þeirra, er mér
þóttu aðgengileg.
Þetta er saga stjómar-
myndunarinnar.
Hún sýnir, að ekki varð
með nokkru móti lengur
unað við að Alþingi léíi þjóð-
ina forustulausa.
Hún sýnir að Sjálfstæðis-
flokkurinn hafði forustu um
úrbæturnar.
Thors forsætisráðherrá
Hún sýnir að Framsókn-
arflokkurinn skarst úr leik
jafnt um þátttöku í allra
flokka stjórn, sem um sam-
starf við Sjálfstæðisflokkinn
einan.
Og loks sýnr hún, að áður
en núverand stjórn var
mynduð, höfðu allar aðrar
leiðir verið reyndar.
Af þessu leiðir, að eigi
verður með neinum rökum
ráðist á stjórnarmyndunina
útaf fyrir sig.
Steína stjórnarinnar.
Kem ég þá að stefnu
stjórnarinnar.
Stjórnin tók við völdum 21.
október 1944. Höfuð stefn-
umið hennar er, að leitast
við að tryggja öllum íslend-
ingum atvinnu við sem arð-
bærastan atvinnurekstur.
Þjoðin tók stjórninni . með
miklum fögnuði, svo slíks
munu vart dæmi hérlendis.
Forkólfar Framsóknarflokks-
ins eru þar þó undantekning.
Þeir hentust af þinginu út
um allar byggðir landsins til
að ófrægja stjórnina, áður
en hún tók við völdúm. Þeir
sögðu nýsköpunarfyrirætlan-
ir> stjórnarinnar aðeins inn-
antóm orð, blekkingu, nýju
fötin keisarans. St’jórninni
dytti aldrei í hug að fram-
kvæma loforðin. Aldrei hefði
jafn veik og sjálfri sér sund-
urþykk stjórn setið að völd-
um á íslandi. Stjómin væri
bráðfeig og myndi löngu
dauð og grafin áður en fyrsta
fleytan snéri trjónunni að
ströndum Islands.
Þess hefur nokkuð gætt,
eftir því sem vinsældir
stjórnarinnar hafa vaxið, að
stjórnarflokkarnir hver um
sig, hafi viljað eigna sér sem
stærstan þátt í myndun og
starfi stjómarinnar. Skal ég
um það fátt eitt segja. Sæti
illa á mér að gera tilraunir
til að draga úr verðskulduð-
um heiðri samstarfsmann-
anna, jafn ágætt sem sam-
starfið hefur verið innan
ríkisstjórnarinnar og svo
mjög sem samstarfsmenn
mínir hafa lagt sig í fram-
króka til að létta mér hlut-
verk mitt í ríkisstjórninni.
Skiftir það og minnstu máli
hver mestan á heiðurinn, en
hitt öllu að samstarfið hefir
orðið stjórnarliðum til sóma,
en þjóðinni til gagns og
blessunar. En ekki þykist
ég halla réttu máli, þótt ég
telji líklegt að flest þau
skilyrði sem Alþýðuflokk-
urinn setti fyrir samstarfi
myndi hann hafa fengið upp-
fyllt án fyrirfram samninga.
Bendi ég í því sambandi á
að engir fyrirfram samning-
ar voru gerðir um. flesta þá
míklu lagabálka er nú hafa
verið samþykktir.
Þá þykir mér og sem nokk-
uð vandist málið, ef færa
skal sannir á, hverjum fyrst
datt í hug að hagnýta skjót-
fenginn auð þjóðarinnar til
kaupa á nýjum tækjum,
jafnmargir framsýnir menn
sem lengi hafa hugsað þá
hugsun og orðað hana. Hitt
er staðreynd sem engum er
ljúfara en mér að játa, að
formaður Sósíalistaflokksins,
hr. Einar Olgeirsson, er með-
al þeirra er með allra mestri
atorku hefur gengið að því
að hrinda þeirri djörfu hug-
sjón í frámkvæmd. Læt ég
svo útrætt um það mál.
Efndirnar.
Stjórnin tók strax til ó-
spiltra málanna.
Aðkoman var óvenju örð-
ug. Óleyst vandmeðfarin
verkefni biðu á hverjum
hjalla. Snéri stjórnin sér
fyrst að þeim vinnudeilum, er
um alllangt skeið höfðu log-
að og stöðugt breiddust út.
Stjórninni tókst að setja þær
niður. Frá þeirri stundu öðl-
aðist þjóðin hinn ómetan-
lega vinnufrið með fáum og
hlutfallslega smáum afvik-
um,
Þá snéri stjómin sér að
afurðasölunni. Það voru fleiri
en Framsóknarmenn sem um
þær mundir boðuðu verkfall.
Bretar, sem keypt höfðu
næstum allar afurðir lands-
manna, kröfðust nú 20 %
verðlækkunnar á aðalútflutt-
ningsvörunurn. Skal þeim
síst lagt það til lasta, jafn
miklar fórnir sem þeir höfðu
lagt á altari ófriðarins. Rek
,ég ekki þá sögu, en segi að-
eins frá því, að stjórnin lét
ekki hugfallast. Hún neitaði
að ganga að verðlækkunnar-
kröfunni. Hún einsetti sér að
berjast til þrautar fyrir hags-
munum sjómanna og útvegs-
manna. Henni tókst að fá
frystihúsin til að greiða sama
verð og árið áður, þrátt fyrir
óvissuna, óbjörgulegar söíu-
horfur og verðfallshættuna.
Ofan á þetta bætti stjórnin
því, að í staðinn fyrir verð-
fallið fyrirskipaði hún 15 %
verðhækkun á nýjum fiski
til útfluttnings. Þegar þessu
var lokið, hóf stjórnin samn-
inga við Breta. Þeim lyktaði
þannig að bað tókst að fá 20-
30 miljónir meira fyrir út-
fluttningsvörurn^r en á horfð
ist og með því að bjarga af-
komu sjómanna og útvegs-
manna og í rauninni alls al-
mennings í landinu. Skipti
það án efa miklu máli. að
með völdin fór stjóm, er því
hafði heitið að bæta kjör al-
mennings, o;g átti þessvegna
lífið undir að verjast verð-
falli, en ekki ríkisstjórn sem,
eins og Framsóknarflokkur-
inn, sífellt var að stagast á
of háu verðlagi, og láta í það
skína að þjóðinni væri því
betur borgið sem verðfallið
kæmi fyrr.
Samfara þessu tók stjórn-
arliðið forustuna á Alþingi.
Samkomulag náðist um milli
10 og 20 milj. kr. nýja skatta
álagningu. Sýndi það sam-»
starfsviljann. Tillögur mið-
stjórnar Framsóknarflokks-
ins um framlag til landbún-
aðar voru hækkaðar úr II
upp í 13 miljónir. En til sam
gangna úr 18 milj. kr. upþ
í 22 Vz milj. króna. Myndar-<
lega var á málefnum útvegs-
ins tekið. Deildi Framsóknar-i
flokkurinn sérstaklega á ríkia
ábyrgðir til bátakaupa og
nýrra síldarverksmiðja.Munu
þær árásir nú þykja minna'
virði en banabiti þeirra, þ. e.
a. s. þrjátíu og einnar kr. verð
lagið á síldarmálinu,erstjórrí
inni hefir tekist að tryggja
útvegnum.
En mestu varðar þó á þvf
þingi, lagasetningin um Nýn
byggingaráðið og nýsköpun-<
ina. Dirfist nú enginn lengug
að dylgja um nýju fötin keis-
arans, er að því líður að
fiskiskipaflotinn tvöfaldast>:
en kaupskipaflotinn fjórfald-
ast. Jafnframt verður á þessú
sumri afköst síldarverksmiðj-*
anna nær tvöföld frá árinu
1944, en framfarir á mörgum
öðrum sviðum við sjó og í
sveitum hlutfallslega svipað-
ar. Standa vonir til að and-
virði útfluttningsvöru lands-
manna verði að ári 5—600’ ~
milj. kr., eða 10—-12 sinnurri
það er var fyrir ófriðinn.
Þá hefur stjórnin og engú
minni áherzlu lagt á öflurí
nýrra markaða en tækja. Er
nú búið að semja við Breta,
Svía, Rússa, Frakka, Finna
og Tékka, en í undirbúningf
samningar við 5 aðrar þjóðir,
og með þessum hætti búið að
selja alla útflutn.vöru lands
manna fyrir hærra verð en
bjartsýnustu vonir stóðu til.:
Væri að sjálfsögðu jafn óvit-
urlegt af stjórnarliðum að
eigna sér allan heiðurinn af
þessu, sem hitt, ef stjórnar-
andstæðingar dirfðust að'
neita. því, að hér sem ella,
veldur miklu hver á heldur.
Ég skal fúslega viðurkenna
að stjórnarliðið hefur ofii
þurft að horfast í augu við
erfiðleika, er lítt sýndust
viðráðanlegir. Þannig horfði!
ekki bjögulega' á síðastliðnu
hausti, er stjórninni bárust
skilaboð frá stjórn Bretlands,
þess efnis, að Bretar, sem
fram að þesu höfðu keypf
nærri allan hraðfrysta fisk-
inn, myndu nú alls engari
slíkan fisk kaupa, hvorki ríkí
né einstaklingar. Verri tíð-
inda var vart von á sviðí
verzlunar og viðskipta. Erí
enn sem fyrr ásetti stjómin
sér að berjast til hins ítrasta
fyrir hagsmunum útvegsins.
Hún boðaði ekki verðfall á
nýjum fiski. Nei, í þess stað
fékk hún enn frystihúsin í
lið með sér. Að þessu sinni
lét stjórnin eigi nægja að
hindra verðfall á nýjum fiski'
til frystingar. Hún fyrirskip-
aði yfir 10 % verðhækkun og
tók ábyrgð á afleiðingum
Framh. á bls. 6.
\
V