Morgunblaðið - 28.12.1960, Síða 11

Miðvikudagur 28. des. 1960
MORCVISBLAÐIÐ
II
Landbúnaðiir í
bónda rekið. Skýrslum, sem fyr-
Komandi ár
1 greinum þeim, sem áður
hafa birzt í þessum flokki, hef
ég reynt að benda á ýmis atriði
í þróun landbúnaðarins í vest-
rænum löndum, reynt að skýra
með dæmum um suma fram-
leiðsluþættina, hvernig ýmiskon-
ar nýjungar í tækni og fram-
leiðsluskipulagi þjarma að
aldagömlum búnaðarháttum og
hvernig þessi framVinda krefst
árvekni og réttra viðbragða. —
Það er Ijóst, að sveitafólk verð-
ur að fara að hug^a öðru vísi
en það hefur gert um fram-
leiðslumál sín í heild, ekki síð-
ur hér á landi en í öðrum vest-
rænum löndum. Atvinnuþróun
hér hefur í stórum dráttufn ver-
ið með sama hætti síðustu 30
árin og í nágrannalöndum okk-
ar með Bandaríkin í farar-
broddi. Það, sem þar gerist, mun
að öllum líkindum gerast hér
líka, aðeins nokkru seinna. Þess-
ar fæðingarhríðir nýs tíma eru
oft sársaukafullar, en óhjá-
kvæmilegar, enda til þeirra
stuðlað og óskað eftir nýjung-
unum líkt og móðir eftir af-
kvæmi sínu. Aukin framleiðsla
hverrar vinnandi handar, minnk
andi tilkostnaður við fram-
leiðslu og meiri tómstundir er
draumur og krafa flestra. Hvern
ig svo fólkið eigi að nota tóm-
stundirnar er vandamál annara
fræðigreina, en orkan og vél-
tæknin ásamt hugviti mannsins
er að skapa þennan þráða heim.
1 síðustu grein var sagt frá
upplýsingum frá Benson land-
búnaðarráðherra Bandaríkjanna,
sem hljóta að vekja athygli
okkar og knýja til umhugsunar
og athugana um framtíð land-
búnaðarins hér. Það er sú stað-
reynd, að árið 1959 bjuggu 12%
af bandarísku þjóðinni í sveit-
um og aðeins 44% af bændun-
um framleiddu yfir 90% af
ailri búvöruframleiðslu þjóðar-
innar. Þó skapar offramleiðslan
þar mikil vandamál. Þetta segir
raunar, að um 5% af þjóðinni
getur við ríkjandi aðstæður full-
nægt búvöruþörf þjóðarinnar.
Nú býr á íslandi um 20% af
þjóðinni í sveitum og þorpum,
rr.eð færri en 300 íbúa, eða um
36,000 manns.
Ef okkur íslendingum tækist
é næstu 10 árum að ná núver-
andi þróunarstigi Bandaríkjanna
í framleiðslumálum, þá mundi
aðeins um 10,700 manns lifa í
sveitunum og framleiða mjólk
og kjöt fyrir þjóðina, en útlit
fvrir, að öll þjóðin verði þá um
215,000. Þessi tala sveitafólks er
raunar hátt áætluð miðað við
það, sem er í Bandaríkjunum í
dag, því að framleiðslan þar er
svo margfalt fjölbreyttari, en
ég hef hins vegar engar tölur
um, hversu margir Bandaríkja-
menn vinna einvörðungu að
framleiðslu kjöts og mjólkur.
Ég býst við, að það séu held-
ur fáir menn hér á landi, sem
reyna að horfast í augu við
kaldar staðreyndir þessara mála,
ekki sízt sökum þess, að það er
svo örðugt að skapa forsendur
fyrir framvindunni á næstu ár-
um. Hver verður landbúnaðar-
pólitíkin, hverjir munu ákvarða
hana og hvert verður grund-
vallarsjónarmiðið? Það er ljóst,
að við getum bundið mikið fjár-
magn og fólk við búvörufram-
leið.slu marga næstu áratugi. Við
gætum lifað að talsverðu leyti á
landbúnaði og gert hann að að-
aiatvinnuvegi okkar aftur. —
Spurningin er aðeins, hvort það
sé rétt. Ákvörðun um gildi at-
vinnugreina þjóðarinnar má
t-kki verða tilfinningamál stétt-
anna sjálfra eða kosningamál
flokka, heldur verður það að
bvggjast á athugunum og til-
lögum óháðra sérfræðinga.
Ég ætla hér á eftir að gera
mynd af þróun íslenzks búskap-
ar fram til aldamóta, næstu 40
ár. sem ekki er langur tími, með
hliðsjón af tvenns konar aðstæð-
um, annars vegar miðað við að
ræktun og fjárfesting ákvarðist
af neyzluþörf þjóðarinnar á að-
albúvörum okkar, mjólk og
kjöti, en hins vegar við óbreytta
fjárfestingu í ræktunarmálum,
en túnræktin er bezti grund-
völlurinn að byggja á, því að
taðan er undirstaða búvöru-
framleiðslunnar, og aðrar fram-
kvæmdir verða að byggjast á
og fylgja í kjölfar ræktunarinn-
ar annars verður ræktunaraukn
ingin vitleysa út í bláinn.
Forsendumar, sem ég byggi
áætlun mína á eru þessar:
1. Fólksfjölgun er áætluð 2% á
ári, en það hefur hún verið
undanfarin ár, og ég sé ekk-
ert sérstakt, sem bendir til,
að hún muni minnka.
2. Neyzla íslendinga á kinda-
kjöti er nú ca. 45 kg að með-
altali á mann á ári og mjólk-
urneyzlan er ca. 500 kg í
drykkjarmjólk og mjólkur-
vörum. Annað kjöt, sem við
neytum er um 23 kg og fisk-
ur um 97 kg. (Heimildin er
skýrsla ríkisstjórnarinnar til
OEEC). Við erum i allra
hæsta flokki með hliðsjón af
eggjahvítu í daglegri fæðu,
og er mjög líklegt, að á
næstu árum muni neyzla okk
TAFLA V.
Fjöldi kúgilda
sem getur verið of lágt strax
að 5—10 árum liðnum. Hverri
búfjáreiningu ætla ég 4,0
tonn af töðu, en læt útheyið
liggja milli hluta, þótt það
geri betur en nægja öðru
búfé'. Þetta er rífleg áætlun,
en þar sem túnbeit fer í vöxt,
tel ég þetta ekki fjarri réttu
lagi. Það þarf þá 0,8 ha af
túni fyrir hvert kúgildi í
landinu og 0,32 ha fyrir
hvern íbúa.
Á nefndum forsendum er auð-
velt að skapa sér mynd af
neyzluþörf og ræktunarþörf
þjóðarinnar á næstu árum:
TAFLA I
1. Fólksfjöldi á Islandi (þús.)
2. Þörf nautgripa (þús.) ....
3 Þörf sauðfjár (þús.) ......
4. Þörf kúgilda í heild (þús.)
5 Fjöldi kúgilda talin fram ’5!
6 Þörf túnstærðar (þús. ha) .
7 Raunveruleg túnstærð 1958:
8 Þörf árlegrar ræktunar í
hektörum til ársins 2000 ...
9. Nýrækt og túnasléttur 1957
9. Nýrækt og túnasléttur 1957:
Nú skal sýnt, hvernig dæmið
litur út miðað við, að rækt-
unarstefnan sé óbreytt, eða ár-
leg nýyrkja verði 3700 ha. Við
höfum haft efni á slíkri fjár-
festingu í ræktun, og hljótum
að geta risið undir henni fram-
býlafjölda og bændafjölda, ber á búi Tap kr. Gróði k*.
ekki vel saman. Hvað við kem- 1. fl. 3,5 275,31
ur fjölda bænda og bújarða hef 2. fl. 6,8 853,09
ég hér fyrir framan mig tvær 3. fl. 9,5 912,40
heimildir (tafla III), önnur er 4. fl. 13,7 911,8«
skýrsla ríkisstjórnarinnar til 5. fl. 17,7 2934,17
OEEC gefin út í marz 1960, en 6. fl. 21,2 12122,24
hin er á þingskjali, greinargerð 7. fl. 25,2 16129,57
með nýjum ábúðarlögum; 8. fl. 32,6 6166,5«
TAFLA III Tafla þessi er afar fróðleg.
1. Tala byggðra jarða:
Heimild ríkisstj. og Heimild
1942
1952
1957
og OEEC
5,946
5,368
alþingis
5,862
5,368
5,915
2. Fjöldi búenda:
1940 7,047
1942 6,741
1950 5,991
1952 6,619
1957 Árin: 6,818
1960 1970 1980 1990 2000
177 215 250 300 370
44 54 63 75 93
531 645 750 900 1110
71 86 100 120 148
86,7 þús.
57 69 80 96 118
66,3 þús. ha.
ca. 300 1100 1600 2200
: 3700 ha.
Fimmfa grein Gunnars
Bjarnasonar á Hvann-
eyri
ar á mjólkurvörum og fiski
minnka eitthvað, ef upplag
okkar er svipað annarra ger-
manskra þjóða hvað munn
og maga snertir. Ég ætla
þó að miða við óbreytta
neyzlu næstu áratugina.
3. Síðustu árin hefur árleg ný-
rækt í landinu verið um
3700 ha., en var árið 1950
tæpir 3000 ha. og 1940 að-
eins um 1000 ha.
4. Til þess að gera útreikning-
inn auðskildari hvað snertir
ræktun og framleiðslu kjöts
og mjólkur nota ég einingu,
sem kalla mætti kúgildi (stór
gripaeiningu), og menn eru
nýlega farnir að nota í út-
reikningum um framleiðni
og framleiðslu, en skýrgrein-
ing einingarinnar mun þó
vera nokkuð á reiki. Hér
mun ég í kúgildi miða við
framtalinn nautgrip og jafna
þar á móti 20 kindum. Þá
géri ég ráð fyrir, að fyrir
hverja framtalda kind sé
kjötframleiðslan um 15 kg af
kjöti og fyrir hvern framtal-
inn nautgrip 2000 kg af
mjólk. Hverjum íbúa þarf
því að ætla 0,15 kúgildi til
kjötframleiðslu ög 0,25 kú-
gildi til mjólkur eða samtals
0,4 kúgildi. Þetta kann að
vera of há tala, þar sem bú-
ast má við aukinni fram-
leiðni (afkastaaukningu) bú-
fjárins á næstu árum.
5. Meðaluppskera af töðu er nú
talin vera um 4,7 tonn (47
hestburðir) af hektara. Með-
aluppskeran mun vaxa á
næstu árum, þar sem við er-
um enn talsvert langt frá
hagfræðilegu kjörstigi í notk-
un áburðar samkv. „2. docu-
mentation E.P.A. & OEEC“,
1959. Ég reikna því með 5
vegis. Hins vegar dregur fjár-
festing í ræktun dilk á eftir sér
í öðrum framkvæmdum, svo sem
bústofnsaukningu, byggingu og
vélakaupum. Árið 1957 skiptist
fjárfesting í sveitum landsins
þannig:
millj. kr.
1. Landræktun ........... 53,8
2. Skepnuhús, hlöður og
vélageymslur ......... 107,0
3 íbúðarhús ............ 45,0
4. Vélar ................ 91,6
Tölur OEEC (ríkisstjórnar-
innar) sýna talsverða tilhneig-
ingu til fækkunar í bændastétt,
en heimildarmenn alþingis sýna
tilhneigingu til fjölgunar í
bændastétt allt frá 1932, á sama
tíma og fólki í sveitum fækk-
ar úr ca. 49 þúsundum í ca.
36 þúsundir.
Tölur OEEC sýna enn frem-
ur ,að launuðum vinnumönnum
í sveitum fækkar á árunum 1940
til 1950 úr 9894 í 7197.
Síðustu þrjú allsherjar mann-
töl gefa athyglisverða staðreynd
til kynna, þá, að meðalaldur
framfærenda í sveitum fer ört
hækkandi, eins og tafla IV.
sýnir:
TAFLA IV.
Hún sýnir, að 20—25 kúgildi er
hagkvæmasta bústærðin, þegar
um smábýli er að ræða. Það
kemur ekki á óvart, þótt 32,6
kúgilda bú sýni lakari afkomu,
því að bústærð er millistig milli
eins manns og tveggja manna af
kasta. Þetta kemur heim við
erlenda reynslu, þar sem bú-
skapur er rekinn með svipuðu
sniði og hér, að ætla þarf hverj-
um launuðum manni 20—25 kú-
gildi til að ná liagkvæmustum
íekstri, og þegar búin stækka
má með vinnuskipulagi ná betri
árangri, þannig að tveir starfs-
menn á býli ráða við 50 kú-
gildi, 3 starfsmenn ráða við 80
—90 og svo frv.
Einhver brotalöm I eðli ís-
lendinga hefur valdið því, að
raunverulegir stórbændur hafa
sjaldan þrifizt. Þeir hafa jafnvel
verið illa séðir. Hér verður að
taka upp nýtt viðhorf, aðeins
stórbúin geta hagnýtt sér tækni
og vinnuskipulag til fullnustu.
Búnaðarfélagið og ríkisvaldið
verða að taka upp þá stefnu
að stuðla að myndun stórbúa.
Það er hvorki hagkvæm né
skynsöm pólitík hjá því opin-
bera að vera í áratugi að bjástra
við að gera smábændur að ofur-
lítið stærri smábændum. Nýr
tími krefst nýrrar stefnu. Bænd-
ur eru að jafnaði karlmenni og
því á að taka á málum þeirra
með karlmennsku og raunsæi.
Hver er svo meðalbústærðin
í dag á íslandi? Fyrst tek ég
það meðalbú, sem mestum ör-
lögum veldur í mannfélaginu,
verðlagsbúið, sem verð matvara
er byggt á. Það er 15,31 kúgildi,
reiknað á sama hátt og í töflu I.
í ágústmánuði 1960 gefur land
námsstjóri yfirlit yfir skiptingu
íslenzkra bújarða eftir kúgildum
í grein í „Frey“. Þar segir:
1. Framfærendur sveita (karlar) 20—44 ára ca
2. Framfærendur (karlar) eldri en 44 ára ....
3. „Eldri“ framfærendur eru í hundraðhl..
1930
6600
4126
39%
1940 1950
6430 4550
4650 4382
42% 49%
Samtals 297,4
Miðað
ræktun
dæmið þannig út:
við þessa áætlun í
og fjárfestingu, lítur
Bæði hinar tilvitnuðu tölur
og almenn vitneskja segir, að
sveitafólki fari fækkandi, að með-
alaldur sveitafólks hækki meira
en annara stétta og ungt fólk
fer úr sveitunum í aðra at-
vinnuvegi í bæjum. Eg ætla
ekki að gera tilraun til að á-
ætla bændafjölda fram í tím-
ann eða hve margt fólk muni
stunda sveitastörf að 10, 20 eða
30 árum liðnum. Um það getur
hver gert sína áætlun eftir þeim
gögnum, sem hér hafa verið sett
fram.
Bústærff og framleiffni
Búreikningaskrifstofa landbún
TAFLA II Árin:
1960 1970 1980 1990 2000
1 Stærð túna, þús. ha (74) 111 148 185 222
2. Fjöldi kúgilda (þús.) (93) 139 185 231 278
3. Kúgildi umfram neyzlu-
þarfir þjóðarinnar (þús.) . 53 85 111 130
4. Samsvarar kjötútflutningi
(þús. tonn) 16 26 33 39
Þessar áætlunartölur geta aðarins birtir um það tölur ár-
ekki verið hárnákvæmar, og nú
á þessum árum, meðan ræktun-
in er i svo örum vexti, er mjög
örðugt að áætla uppskerumagn
af ha, nýræktin er misjöfn og
hún er nokkur ár að komast í
fulla rækt. Kúgildafjöldinn árið
1960 mun vera full hátt áætlað-
ur ,en það skiptir engu megin-
máli.
„Bóndi er bústólpi"
Þetta voru nú heldur óper-
sónuleg töluvísindi, og það væri
því ekki úr vegi að líta nokk-
uð á mannfræðilega hlið máls-
tonna meðaluppskeru af ha,1 ins, því að bú verður ekki án
ið 1958, hvaða áhrif bústærðin
hefur á afkomu manna. Er bú-
stærðin metin í kúgildum, sem
er „1 kýr eða 20 kindur“. Ekki
er getið um, hvernig geldneyti
eru metin. Útkoman birtist í
töflu V.
Tala jarða:
1. Jarðir með minna en
10 kúgildi ............ 1526
2. Jarðir með 10—20 kúgildi 2477
' 3. Jarðir með yfir 20 kúgildi 1075
Þetta gerir alls 5078 bújarðir
í landinu árið 1958—59, og sýn-
ir, að sérmetnum, byggðum jörð
um hefur fækkað um 290 síðan
1952.
Ef bændur eru taldir 6818
(sbr. greinargerð ábúðarlaga),
þá koma um 13,3 kúgildi á hvern
bónda aff meðaltali, en þá eru
ótaldir launaðir vinnumenn, sem
ef til vill eru jafn margir.
Að síðustu ætla ég í þessari
grein að sýna, hversu margir
menn þurfa að starfa við land-
búnað (kjöt- og mjólkurfram-
leiðslu) á næstu árum miðað
við, að 20 kúgiidi komi að með-
altali á hvern starfandi mann,
en það er sú framleiðni, sem
okkur ber að stefna að og það
sjónarmið, sem verður að setja
ofar öllu á næsta áratug, bæði
af bændum og ríkisvaldi. Mun
ég miða við hinar tvær bún-
aðarstefnur, sem áður um get-
ur. annars vegar búskap fyrir
reyzluþörf þjóðarinnar, en hins
vegar við óbreytta ræktunar-
Framh. á bls. 15
TAFLA VI. Neyzlustefnan. Þörf kúgilda 1970 1980 1990 2000
(þús.) Starfsmannaþörf (bændur og 86 100 120 148
vinnumenn Óbreytt stefna. Þörf kúgilda 4300 5000 6000 7400
(þús.) 139 185 231 278
Starfsmannaþörf 6950 9250 11550 13900