Morgunblaðið - 17.09.1966, Side 12

12
MORGUNBLAÐIÐ
Laugardagar 17. sept. 196fi
Erlendur Jónsson:
Rætt og ritaö
T ímarit
„TÍMARITIN eru hentugri en
llestar bækur aðrar til að vekja
lífið í þjóðunum og halda því
vakandi og til að efla frelsi
þeirra, heill og menntun. f úc-
löndum eru menn svo sannfærð
ir um nytsemi þeirra, að þau eru
um allan hnöttinn".
Þessi orð standa skráð í inn-
gangi Fjölnis, rituð af Tómasi
Sæmundssyni. Liðið er talsvert á
aðra öld, síðan þau vou á blað
fest. Ekki skal í efa draga, að
þau hafi verið rétt og sönn í
tíð Fjölnis. Þvert á móti má
segja, að Tómasi auðnaðist sjálf
um að staðfesta þau með útgáfu
« þess rits.
En hér verður ekki fjölyrt um
það rit. Aðeins skal minnt á, að
Fjölnir varð ekki langlífur frem
ur en þrír þeirra fjórmenninga,
sem að honum stóðu. Liðið er
stórt hundrað ára, síðan hann
hrökk upp áf klakknum.
Á þeim tíma, sem li'ðinn er frá
iokum Fjölnis, hafa mörg tíma-
rit séð dagsins ljós á íslandi.
Langfest hafa þau lognazt út af
aftur. Og sum hafa átt mjög
skámma ævi; miklu skemmri en
Fjölnir á sinni tíð.
Meginreglan hefur verið þessi:
á'hugamenn, einn eða fleiri, hafa
byrjað útgáfu tímarits, stundum
af ærnum eldmóði. Langlífi rits-
ins hefur svo farið eftir áhuga
útgefenda, sem stundum hefur
enzt lengur og stundum skem-
ur. Þegar stofnandi eða stofn-
endur ritsins hafa misst áhuga
á útgáfu þess eða fallið frá, hafa
dagar þess verið taldir, þar með.
Þessi hefur, sem sagt, verið meg
_ inreglan.
Auðvitað er hægt að benda
á fáeinar undantekningar: tíma-
rit, sem lifað hafa stofnendui
sína; og sum hafa meira að
segja tórt býsna lengi. En öriög
þeirra hafa oft orði'ð slík, að
þau hefðu betur lifað skemui.
Það er alltaf viðkunnanlegra að
falla með reisn en seyrast niður
í sljóleika og vesalmennsku, en
aú hefur einmitt orðið raunxn
um flest íslenzk tímarit, sem náð
hafa teljandi aldri.
En sagan er ekki öll sögð hér
með: ekki má ganga fram hjá
þeirri staðreynd, að oltið hefur
á ýmsu um gengi tímarita —
það er; skilyrði til að halda
þeim uppi — sí'ðan á dögum
Fjölnis.
Fram eftir nítjándu öld voru
"* samgöngur svo stopular, að dreif
ing prentaðs máls var annmörk-
um háð af þeim sökum. En svo
tók að rætast úr samgöngunum,
smám saman. Og þá hófst blóma
skeið tímaritanna á íslandi.
Virðist mér sem það skeið hefj
ist — mjög ónákvæmlega tiltekið
— með útgáfu Fjölnis (þó lítið
væri að vísu tekið að rætast úr
samgöngum þá). En endalok þess
mætti tímasetja við tilkomu út-
varpsins, því þá hófst einnig
blómaskeið dagþlaðanna, sem
uipp úr því tóku að eflast að
áhrifum, me'ðal annars vegna
vaxandi þéttbýlis á einum stað
landsins; einnig vegna hraðbatn
andi samgangna frá þeim stað
til annarra landshluta.
Útgáfa tímarita, sem í fyrst-
unni bagaðist af dræmum sam-
göngum, hlaut þá enn þyngn
búsifjar af hraðanum, og má af
því dæmi draga þá ályktun, að
meðalhófið sé bezt í hverri grein.
r ★
Fyrstu íslenzku tímaritin
gegndu hlutverki sem fréttarit
Okkur þætti ekki mikið koma til
ársgamalla frétta nú á dögum.
En sú var tíðin, að menn létu
sér það fyrirkomulag vel líka.
Þegar vikublöð komu til sög-
unnar, stóðu tímarit höllum fæti
í fréttaflutningi, og með tilkomu
útvarps og dagblaða hlaut frétta
þjónustu þeirra að vera lokið að
fullu og öllu.
Á nítjándu öld gegndu tíma-
rit veigamiklu pólitísku hlut-
verki. Þarf ekki a’ð vitna til ann
ars en ofangreindra ummæ.a
Tómasar Sæmundssonar til að
minna á þá staðreynd.
En pólitísku gildi sínu glötuðu
tímaritin með tilkomu vikutolaða
og síðar dagblaða. Hraðinn var
hagnýttur í vaxandi stjórnmála-
baráttu. Hægfara áróður hæfði
ekki nýjum tíma.
Eftir daga fréttatímarita og
pólitískra tímarita hófst blóma-
skeið hinna blönduðu tímarita,
sem birtu jöfnum höndum skáli
verk (aðallega kvæði og sma-
sögur), bókmenntagagnrým,
fræðandi ritgerðir um hagnýt og
vísindaleg efni ásamt ýmiss kon
ar smælki til skemmtunar og
fyllingar.
Ef hin blönduðu tímarit hefðu
starfað undir einkunnarorðum,
þá hefðu þau einkunnarorð mátt
hljóða á þessa leið: Eitthvað fyr
ir alla.
Blönduð timarit hentuðu í raun
•inni vel, meðan svo hagaði tit,
að margir lesendur gátu verið
um hvert eintak, t. d. fjölmenn
heimili. Og fram á þessa öld
voru fiest heimili fjölmenn.
Þegar útvarpið kom til sög-
unnar, reyndist það hinum blönd
uðu tímaritum skæður keppinaut
ur. Þau stóðu illa að vígi *
þeirri samkeppni, þar sem þau
áttu einnig við að etja harðnandi
samkeppni vaxandi dagblaða. Út
varpstæki og að minnsta kosti
eitt dagblað var talið ómissandi
á hverju heimili. En auðvelt var
að komast af án tímarits.
Á síðari árum hafa sértíma-
rit átt mestu gengi að fagna,
einkum fagtímarit, sem styrkt
eru eða beinlínis haldið uppi af
tilteknum starfshópum. Einnig
hefur mikið verið gefið út af
hreinum skemmtiritum, aðallega
sorpritum, sem svo eru kölluð
í daglegu tali. Þau sækja lífs-
magn sitt í efni, sem önnur fjöl
miðlunartæki treystast ekki til
að flytja.
Fáeinum sinnum hefur verið
reynt að gefa út tímarit, sem ein
göngu væru helguð bókmenntum
og listum. En útgáfa þeirra hef-
ur sjaldnast staðið lengi. Þau
hafa ekki átt vísan hóp áskrif-
enda eins og sérgreinatímaritin.
Og áhugamenn um bókmenntir
og listir hafa ekki reynzt svo
margir, að slík tímarit bæru sig.
nógu auðveldlega.
Fleira hefur komið til. Dag-
blöðin sinna bókmenntum og list
um í talsverðum mæli. Og tíma-
ritin standast þeim ekki snúning
á þeim vettvangi fremur en öðr-
um, af því dagblöðin flytja efni
sitt nýtt. Ef dagblað og tímant
sinna sama efninu, lítur oft svo
út, sem efni tímaritsins sé úrelt
þegar það kemur fyrir almenn-
ingssjónir, af því dagblöð eru
þá búin (jafnvel löngu búin) að
gera því einhver skil.
En það, sem í fljótu bragði
virðist úrelt, kann þó að hafa
varanlegra gildi, ef betur er að
gáð.
Fréttir af dægurmálum glata
gildi sínu, um leið og dagur
þeirra er á enda runninn. En
vandað lesefni heldur sínu gildi,
hvar og hvenær sem það birtist.
Hins vegar hefur fréttaflóð út
varps og blaða vanið okkur á að
hugsa sem svo, að allt, sem birt
ist í blöðum, sé dægurmál, og
allt blaðaefni sé fyrst og fremst
merkilegt þann dag, sem það
kemur fyrir almennings sjónir;
fátt sé svo úrelt sem dagblað
dagsins í gær.
Efni það, sem dagblöðin flytja
um bókmenntir og listir, svo
dæmi sé tekið, bæði nýtur og
geldur þess sjónarmiðs. Dagblað,
sem vandað er til, leitast við að
spanna yfir allt, sem markverð-
ast gerist á þeim vettvangi sem
öðrum, og flytur því jöfnum
höndum fréttir, gagnrýni og
fræðilegt yfirlit.
Tökum sem dæmi leikrit, sem
samið er af innlendum höfundi,
síðan fært á svið í leikhúsi. Þeg
ar bezt gegnir, flytur dagblað
fréttir af verkinu, allt frá því
ihöfundurinn lét það frá sér fara
eða gerði heyrin kunnugt um til
veru þess, þar til hætt er að
sýna það á sviði, kannski lengur:
t. d. ef það hefur vakið almenn-
ar umræður. Ef til vill birtir blað
ið viðtal um höfundinn, leikstjór
ann og einhverja leikendur. Við
*esum sérstaka umsögn blaðsins.
ritaða af sérfróðum manni, alla
jafna myndskreytta. Ef til vill
fræðir blaðið okkur einnig um
undirtektir almennings. Og okk-
ur kann að þykja forvitnilegt
að bera þær undirtektir saman
við „leikdóm" blaðsins, því skoð
un almennings gefur einnig nokk
uð til kynna.
Hér er aðeins tekið dæmi. En
á þennan hátt gerir dagblað ekki
skil einu leikriti einungis, heldur
öllum leikritum og leiksýning-
um, sem máli skipta, öllum bók-
um, sem nokkur fengur þykir
að, sömuleiðis öllum myndlistar-
sýningum, tónleikum, og öðrum
markverðum viðburðum af vett
vangi bókmennta og lista.
Ef bókmenntatímarit ætti að
eiga líf fyrir höndum og ekki
kafna undir nafni, yrði það
að minnsta kosti að gera efni
sínu jafngóð skil og meðaldag-
blað, að ekki sé meira sagt.
Að vísu stæði það höllum fæti
andspænis daglegum fréttaflutn-
ingi blaðsins. En ef til vill mætti
jafna þann halla með skýrum
og greinagóðum yfirlitsritgerð-
um.
Það háir rannsóknum á fyrri
tíma bókmenntum, hve fátt er
um-heimildir og hversu erfitt er
að hafa uppi á þeim.
En getur ekki hugsazt, að síð-
ari tíma fræðimenn, sem hyggj-
ast rannsaka bókmenntir okkar
tíma, lendi einnig í nokkrum
erfiðleikum varðandi heimilda-
söfnun? Að minnsta kosti mun 1
þeir þurfa að eltast við dreifðar
heimildir. Þeir munu t. d. verða
að blaða í mörgum ritum, ef þeir
ætla að komast að raun um
fyrstu óhrif og viðtökur tiltek-
ins verks.
Hvar ætti að leita umsagn-
anna? Yrði þær að finna í tíma-
ritum? Ef til vilL Ef til vill ekkx
Auðvitað yrði rannsakandi að
paufast í gegnum öll þau tímarit,
sem einhverja gagnrýni birta.
því aldrei er að vita hvar moi-
arnir leynast. Enn hann mundi
ekki hafa erindi sem erfiði, því
líkurnar til að hann fyndi þar
heimildir um rannsóknarefni sitt
væru hverju sinni harla litlar.
Hins vegar mundi rannsakandi
geta gengið að því nokkurn veg-
inn vísu, að bæðj fréttir og um-
sagnir væri að finna í flestum
dagblöðunum, og mundi þá ekki
skipta máli, hvort leitað væri
heimilda um ritverk, leiksýn-
ingu, myndlistarsýningu eða ann
an viðburð af vettvangi bók-
mennta og lista.
Af dagblöðunum mundi rann-
sakandinn ekki aðeins geta
fræðzt um dóma gagnrýnenda.
Hann mundi einnig fá vitneskju
um viðtökur almennings, jafnvel
sölu bókar eða aðsókn sýningar
Auðvita'ð má segja, að til lít-
ils sé að skoða málið frá þess-
ari hlið, þar sem við lesum
blöð og tímarit vegna þess, sem
gerist á líðandi stund, fyrst og
fremst, en ekki vegna hugsan-
»egs framtíðargildis.
En samtíðargildi og framtíð-
argildi kann að fara saman. Að
minnsta kosti hefur sú oft orð-
ið raunin varðandi bókmenntir
og listir. ALhliða bókmenntatíma
rit mundi því verða eins kon-
ar samtímabókmenntasaga.
Hugsum okkur nú, að gefið
væri út bókmenntatímarit, sem
sinnti efni sínu rækilega ekki
síður en dagblað. — Það mundi
samt standa illa að vígi í sam-
keppni við dagblaðið, af því það
næði aðeins til áhugamanna. En
dagblaðið nær til allra. Þa'ð flyt
ur almennt efni — eitthvað fyrir
alla — eins og blönduðu tima-
ritin leituðust við að gera á sinni
tíð.
Sum erlend stórblöð gefa út
sérstök bókmenntaleg fylgirit:
literary supplements. Islenzk dag
blöð gefa einnig út fylgirit. En
þau eru öll almenns eðlis eins
og blöðin sjálf. Ekkert íslenzkt
dagblað hefur enn sem kormð
er treystst til að gefa út literary
supplement, og er þó víst, að
slíkt fylgirit yrði vel þegið .f
öllum, sem áhuga hafa á bóx-
menntum og listum. Þess konar
fylgirit yrði líka til mikils hag-
ræðis fyrir þá, sem rannsaka bók
menntir. Þá gætu þeir gengið
beint að fylgiritunum í stað þess
að fletta háum blaðastöflum i
leit að heimildum um eina bók
eða eina leiksýningu, svo dæmi
séu tekin.
★
íslendingar voru einu sinni
bókmenntaþjóð. Og síðar urðu
þeir einnig bókaþjóð.
En hvað skal segja um okkur
nú? Mér er nær að halda, að við
eigum skilið hvorugan þann tit-
il. Merkur útgefandi tjáði mér
að fólk keypti ekki lengur ís-
xenzkar bækur handa sjálfu sér.
ef undan væru skildar bækur
eins — ég segi og skrifa: ein-
ungis eins höfundar. Flestar aðr-
ar bækur væru keyptar til gjafa,
einkum jólagjafa.
Slíkur er bókmenntaáhuginn.
Islenzk bókaútgáfa hangir á bla-
þræ’ði. Og sá bláþráður er gjafa
tízka duttlungafullra útgefenda.
Hvað mundi gerast, ef tízkan
breyttist, að það yrði nú allt í
einu móðins að gefa eitthvað
annað en bækur á jólunum?
Hvað yrði þá um íslenzka bóka-
útgáfu? Hún stæði uppi með
einn einasta höfund, sem nú er
kominn á efri ár. Að þeim höf-
undi gengnum mættu útgefend-
ur leggja árar í bát. fslenzk bóka
útgáfa hefði þá endanlega sætt
þeim örlögum, sem yfir henni
vofa.
Eins og kunnugt er, skiptir út-
lit gjafabóka ekki minna máli
en innihald þeirra. Er því ekki
að furða, þó engan fýsi að hefja
útgáfu bókmenntatímarits með
þjóð, sem lítur ekki vi'ð bókum,
yfirleitt, nema þær séu bundn-
ar í skrautband og sendar á
markaðinn allar á sama tíma.
Þó er ég viss um, að áhuga-
menn um bókmenntir og menn-
ingarmál, svo fáir sem þeir eru,
mundu einskis fremur óska sér
en vandaðs og rækilegs bóx-
menntatímarits, þar sem einhver
skil væru gerð öllu því, se.n
markverðast gerist á sviði ís-
xenzkra bókménnta — að sjálf-
sögðu með einhverrj hliðsjón af
því, sem á hverri tíð gerist a
vettvangi heimsibókmenntanna.
En, eins og nú standa sakir, er
ekki einu sinni hægt að láta sig
dreyma um þess konar tímarxt.
Því miður.
Erlendur Jónsson
í STUTTU MALI
Aþenu, 15. september AP.
Tillaga þess efnis að þess
verði faeið á leit við Constan-
tine Caramanlis fyrrverandi
forsætisx áðherra Grikklands,
að hann snúi aftur heim og
taki að sér forystu hreyfingar,
sem nefnist „Frelsun þjóðar-
innar“ var samþykkt í dag af
framkvæmdastjórum 30 verka
lýðsfélaga í Aþenu. Var það
fulltrúi þessara verkalýðsfé-
laga, sem skýrði frá þess'u.
Caramanlis er stofnandi Þjóð-
lega róttæka tlokksins, sem
er næst stærsti stjórnmála-
flokkur landsins Hann var
forsætisráðherra frá 1956—
1963, en tapaði í kosningum
það ár og fór síðan til París-
ar, þar sem hann hefur dval-
ið síðau.