Morgunblaðið - 17.09.1966, Qupperneq 17

Laugardagur 17. sept. 1966
MORGUNBLAÐIÐ
17
Kristján J. Gunnarsson, skólastjóri:
Skólinn sem vinnustaður
Umfangsmikil starfsemi.
Árið 1980 koma íslendingar til
með að eiga eitt stórfyrirtæki
á heimsmælikvarða. Þar munu
um 70 þúsund verkamanna skila
ár hvert um 14 millj. dagsverk-
um, og árlegar vinnustundir
verða liðlega 100 millj. talsins.
Kostnaður, beinn og óbeinn, við
fjárfestingu í þessu fyrirtæki og
við rekstur þess sé allt talið og
vinna alls starfsfólks reiknuð til
verðs, verður þá varla undir
4—5 milljörðum króna árlega,
reiknað á núverandi verðlagi.
Hins vegar er sá galli við þessa
útreikninga, að við vitum sára-
líti'ð um ,hvað fyrirtækið muii
gefa af sér, hvort það kemur
til með að skila verulegum arði,
eða hvort það verður rekið með
botnlausu tapi. Það fer að sjálf
sögðu eftir því, hversu til tekst
með stjórnina.
Nú dettur ykkur e. t. v. í hug,
að ég sé að tala um íslenzka
stóriðju framtíðarinnar, en svo
er ekki. Starfsemin, sem að ég á
við, er þegar fyrir hendi, a'ð
vísu allmiklu minni í sniðum nú,
en hún verður eftir hálfan ann-
an áratug, en þó ærið umfangs-
mikil á okkar mælikvarða. Þetta
fyrirtæki er íslenzka skólakerf-
ið.
Þannig eru skólarnir og skóla-
kerfin umfangsmesta starfsem-
in, sem íslenzka þjóðin stendur
að. Það er augljóst, hversu mik-
ilvægt er að tryggður sé eftir
föngum eðlilegur arður af því
mikla framlagi fjármagns og
vinnu, sem til menntunar lands-
manna er kostað.
Arðsvon þjóðfélagsins af starfi
skólanna lýtur í sjálfu sér sömu
lögmálum og gerist um hvert
venjulegt framleiðslufyrirtæki.
Spurningin um góðan eða slæm-
an árangur byggist á því, hvort
í fyrirtækinu ríkir stjórn eða
stjórnleysi, úrelt vinnubrögð eða
ný tækni, hvort framleiðslan teK
ur framförum til að uppfylla
auknar og breytilegar kröfur
markaðsins, eða hvort hún verð
ur úrelt og hættir að koma neyt-
andanum að fullum notum eða
falla í smekk hans.
Öll þessi atriði er auðvelt að
heimfæra upp á skólana og skóla
kerfið.
Ríkisvaldið, sem út frá þess-
ari samlíkingu er vinnuveitand-
inn, á vissulega þá kröfu á hend
ur þeim, er í skólunum starfa,
að þeir geri sér far um að
ávaxta vel það pund, sem þeim
er í hendur fengið. En jafnframt
hvílir á ríkisvaldinu sú skylda,
sem ekki má gleymast, að því
ber ávallt að gæta þess að skipu
.ag skólans, markmið hans og
.eiðir geri slíka ávöxtun fram-
kvæmanlega.
Starfslið skólanna, kennarar
og nemendur, eiga heimtingu á,
að skólinn sé þannig úr garði
gerður sem vinnustaður, — og
nota ég þá orðið vinnustaður _
víðtækri merkingu, — að starfs
kröftum þeirra sé ekki á glæ
kastað við tilgangslaust erfiði.
Loks á þjóðfélagsheildin kröfu
á því, að framleiðslutakmark
skólans, — uppeldis og mennta-
markmið hans, — miðist við að
uppfylla þarfir þjóðfélagsins,
fullnægja hinum fjölbreytta og
breytilega markaði nútimans
fyrir fræðilega og verklega kunn
áttu og síðast en ekki sízt fyrir
markvissa uppeldisstefnu.
Fyrir alla þessa aðila veltur
á miklu, að skólinn valdi hlut-
verki sínu. Vanmátt skólans and
spænis margvíslegum við-
fangsefnum og vandamálum nú
tímans er ekki endalaust hægt
að leiða hjá sér. Allir þeir, sem
hlut eiga að máli, verða að
taka höndum saman við það end
urreisnarstarf, sem fyrir löngu
þyrfti að vera hafið.
Ég hefi í þessu erindj valið
að ræða sérstaklega um afstöðu
kennarans til skólans sem vinnu
staðar. Það leiðir hins vegar að
sjálfu sér, að skólinn sem vinnu
staður kennarans er mjög háð-
ur viðskiptum eða afskiptaleysi
ríkisvaldsins, svo og tengslun-
um milli skóla og þjóðfélags.
Óhjákvæmilegt er því að koma
einnig inn á þá þætti málsins.
Skólinn sem vinnustaður.
f íslenzkum ævintýrum þótti
vel á því fara að skiljast svo
við söguhetjur, að þær lifðu
gæfu og gengi. Nútíminn hefur
snúið þessu vtð. Hans söguhetja,
—• maðurinn á atómöld, — á
að lifa í gengi og gæfu. Standi
hann frammi fyrir ákveðnu gilá
ismagni, metur hann að jafnaði
til verðgildis, svo sem fjár og
þæginda í trausti þess að al.t
annað muni veitast honum að
auki. Kjarabarátta hinna ýms i
stétta hefir að sjálfsögðu mót-
ast af þessu viðhorfi. Áherzla
hefir fyrst og fremst verið lögð
á beinan eða óbeinan fjárhags-
legan ávinning, svo sem hærri
laun, aukin frí'ðindi og styttn
vinnutíma. Vissulega skipta öll
þessi atriði mjög miklu máli.
Mikilvægum áföngum hefur ver
ið náð í þeirri þróun, sem 1
iramtíðinni mun» veita mönnum
þessi lífsgæði í stöðugt ríkari
mæli. En jafnvel þótt allt þetta
komi til, fer því samt fjarri, að
það út af fyrir sig sé nægilegt
til að tryggja farsæld, ánægju
og velfarnað manna í þeim störf
Fyrri grein
um, sem þeir gegna. Þar kem-
ur fleira til, sem e. t. v. er ekki
minna um vert, þótt oft sé því
síður gaumur gefinn. Á ég þar
við, að eðli, skipulag og fram
kvæmd þess starfs, sem starfs-
manni er gert að inna af hendi,
sé með þeim hætti, að starfið
veiti honum ánægju og full-
nægju, eða ætti ég e. t. v. að
segja vinnugleði, þótt það orð
hafi nú um skeið fengið niðr-
andi merkingu. Þetta á við um
alla vinnu og allar stéttir, en
e. t. v. um kennara og þeirra
starf flestum öðrum fremur.
Fyrir nokkrum árum varð til
nýyrði í íslenzkri tungu. Vinna,
sem skorti skynsamlegan og
skiljanlegan tilgang, eða ein-
kenndist af sérstaklega andhæl
islegum vinnubrögðum, var
kölluð Kleppsvinna.
Menn sætta sig ógjarnan við
að vera settir til slíkrar vinnu,
jafnvel þótt í boði væri hærri
laun, styttri vinnutími og minna
erfiði en gerist um önnur störf
Hvers vegna? Vegna þess að frá
sjónarmi'ði verkamannsins hlýt-
ur það að vera lítillækkandi að
einbeita orku sinni og vilja að
ónauðsynlegu erfiði, sem er án
sýnilegs eða skiljanlegs tilgangs
Meðvitundin um nytsemi, nauð-
syn og mikilvægi starfsins er sá
hvati, sem knýr starfsmanninn
til að leggja sig fram og veitir
honum starfsgleði. Á sama nátt
mun vitundin eða grunurinn um
hið gagnstæða kalla fram skeyt
ingarleysi, óánægju og þreytu,
í einu orði sagt: starfsleiða.
Hér hefir aðeins verið gengið
út frá viðhorfi verkamannsins
sjálfs, en ekki gert ráð fyrir,
að efniviðurinn, sem hann vinn
ur með, færi allt í einu að hafa
sjálfstæðan vilja, eins og segir
í sögunni um Gömlu konuna
og svínið í þeirri ágætu bók
Litlu gulu hænunni: „Vatnið
vildi ekki slökkva eldinn, eld-
urinn vildi ekki brenna spýt-
una, spýtan vildi ekki berja
hundinn . . . .“
Ef efniviðurinn sjálfur tæki
upp á því að neita að láta hafa
sig til kleppsvinnu, yrði afstaða
verkamannsins sannarlega ó-
bærileg.
Kennarar hafa þá sérstöða
meðal annarra stétta, a'ð starf
þeirra er fólgið í því að vinna
með lifandi efnivið, — nemend-
ur sína.
Með vísun til þess, sem hér
hefir verið drepið á, gerist ek.ri
þörf að fara mörgum orðum um
mikilvægi þess, að kennsla og
námsefni í skólum okkar sé með
þeim hætti, að nemendum finn-
ist það eiga við sig erindi, að
það höfði til áhugaefna þeirra
og svali heilbrigðri starfsþrá. Á
sama hátt er jafn nauðsynlegt.
að kennarar sjái tilgang í starfi
sínu og geti þar með gert sér
vonir um, að af þeim verði
verðmætur árangur..
Hinn almenni borgari reisir
kröfur sínar um umbætur
skólamálum á þörfum þjóðfé!
Kristján J. Gunnarsson.
agsins fyrir breytta og bætta
menntun og betri árangur af
starfj skólanna. En kröfur kenn
aranna í þessu efni eiga sér ð
auki mikilvægar forsendur:
Farsæld, áhugi, ánægja og árang
ur kennarans í starfi sínu bygg-
ist óhjákvæmilega á því, að skól
inn fylgi þjóðfélagsþróuninni á
hverjum tíma. Mörg þau vanda
mál innan skólans, sem nú baka
kennurum mest starfsálag og
starfsleiða, myndu hverfa, eða
a. m. k. verða auðveldari við-
fangs, ef skólastarfið miðaði
heiðarlega og undanbragðalaust
að því að opna nemendum dyrn-
ar til samtíðarinnar, — dyrnar
að raunverulífi og starfi full-
þroska fólks.
En nú er ekki nema eðlilegt,
að einhver spyrji: Er það ekki
einmitt þetta, sem skólarnir leit
ast við að gera, kennum við
ekki í skólum okkar gagnfræði.
þ. e. miðlum þeirri kunnáttu,
sem nemandanum verður hag-
nýt, sem honum má að gagni
koma ?
Slík spurning á fullan rétt
á sér og út frá henni skulum
við einmitt virða fyrir okkur
gagnfræðastig íslenzka skóla-
kerfisins.
Gagnfræðanám.
Með tilkomu Möðruvallaskól-
ans og Flensborgarskólans um
1880 verða gagnfræðaskólar fyrst
til sem fastar skólastofnanir.
Markmið þeirra var fyrst og
fremst að veita bóklega kunn-
áttu, sem að haldi mætti koma i
vaxandi viðskiptalífi og félags-
málastarfsemi, framkvæmdum
og umsvifum innan þjóðfélags
á miklu breytingarskeiði. Þetta
tókst þessum skólum að veru-
legu leyti, enda fengu þeir góð-
an efnivið greindra og þroskaðra
nemenda. Margir nemendur úr
þessum skólum urðu hinir nýt-
ustu menn og víða í fararbroddi
í framsókn aldamótakynslóðar-
innar. Á það ekki sízt við um
ýmsa ágæta Möðruvellinga.
Flensborgarskólinn tók fljótlega
að beita sér að sérhæfðara verk
efni, þar sem þörfin var samt
sízt minni, en það var að mennta
kennara til að takast á hendur
fræðsluna í barnaskólum, sem
um þessar mundir tók að fjölga.
Þannig kom gagnfræðanámið
um og upp úr aldamótunum með
hagnýtum hætti til móts við
nýjar þarfir sem til urðu vegna
breyttra þjóðfélagshátta.
Sí'ðan hefur margt breytzt. Þjóð
félagsbyggingin heldur stöðugt
áfram að verða flóknari, ofin
fleiri þáttum, sem gera kröfur
til fjölbreyttari og aðgreindari
menntunar starfsliðsins. Því fer
fjarri að þeim kröfum verði
mætt með .einhæfri kennslu í
nokkrum undirstöðuatriðum til-
tekinna bóklegra fræða. Mennta
þarfir liggja engu að síður á
verklegum sviðum, þar sem gera
þarf hvort tveggja a'ð veita
fræðilega þekkingu um margs-
konar ólík vinnubrögð jafnframt
verklegri leikni í þeim.
Samfara því að þarfir þjóð-
félagsins fyrir gagnfræðakennslu
einmitt á þessum sviðum verða
stöðugt brýnni, verður tilfinnan
legri hinn næstum algeri van-
máttur gagnfræðaskóla okkar
eins og þeir eru í dag til að
leysa þær.
Með breytingum á fræðslu-
lögunum 1946 var gert ráð fyr-
ir, að eitt af hlutverkum gagn-
fræðaskólans skyldi vera að búa
nemendur undir nám í mennta-
skólum. Jafnframt voru gagn-
íræðadeildir menntaskólanna
lagðar niður. f einbeitingu sinni
að þessu verkefni hefur íslenzki
gagnfræðaskólinn að ýmsu leyti
aagað uppi og losnað úr tengsl
um við samtímannn á mörgum
öðrum sviðum. Hefðir og fram
kvæmd gagnfræðanámsins hafa
skorið gagnfræðaskólanum þann
þrönga stakk að vera uppbyggð
ir og miðaðir við það eina höf-
úðmarkmið að vera undirbún-
ingur að menntaskólanámi. Inn
í þennan stakk er svo reynt að
troða öllum nemendum, og þeim
raunar troðið nauðugum viljug-
um, án alls tillits til þess, hvort
þeir eigi erindi sem erfiði inn í
svo einhæfa kennslustofnun.
Nokkrir skólamenn, se'm
blöskrað hefir þetta tillitsleysi
við mikinn hluta nemenda, hafa
sýnt áhuga á því að gera nám-
ið fjölbreyttara og mynda nýjar,
hagnýtar námsleiðir innan gagn
fræðanámsins. Hér er þó varla
um annað en tilraunastarf að
ræða, eins og við er að búast,
þar sem af hálfu fræðsluyfir
valda hefir ekki veri'ð nein for
ganga um að stefna skipulega að
þessu marki.
í fyrsta og öðrum bekk gagn-
fræðastigsins eru námskröfur
sniðnar við hæfi þeirra fyrst og
fremst, sem ætla áfram í lands-
próf og menntaskólanám. Um
þetta bera hin samræmdu próf
verkefni í íslenzku, stærðfræði
og erlendum málum glöggt vitm.
Og þessi verkefni á að leggja
fyrir alla nemendur, sem ganga
undir unglingapróf, án undan-
tekninga. Nám þeirra verður því
að miðast við að gera þá færa
um að leysa þau. Enda þótt við
þetta skipulag sé látið sitja ár
eftir ár, held ég, að allir séu i
raun og veru sammála um, að
þa'ð er ekki og hefur aldrei ver-
ið framkvæmanlegt Kennsla,
sem við þessar kröfur eru mið
aðar, hlýtur óhjákvæmilega að
fara fyrir ofan garð og neðan
hjá þeim hluta nemendanna,
sem minnsta námsgetu hafa. Ég
dreg mjög í efa, að þau 20%
nemenda, sem sízt eru fallnir
til böklegs náms, hafi bókstaf-
lega nokkurt gagn af þeirri
fræðilegu íslenzkukennslu, sem
fyrir þá eru lögð. Jafnframt te
ég það líklegt, að hvað þá snert
ir mætti ná betri árangri í að
kenna þeim meðferð málsins .
ræðu og riti eftir öðrum leið-
um. Hér er a'ð vísu aðeins um
ósannaða staðhæfingu að ræða
þar sem engar skipulegar athug-
anir hafa verið á þessu gerðar,
fremur en flestu öðru, sem snert
ir íslenzk skólamál. En ég ætla,
að margir kennarar yrðu mér
sammála um þessa skoðun. Að
þessu leyti er íslenzkan þó því
miður ekki einsdæmi. Hinir ó-
greindari nemendur í 1. og 2.
bekk unglingaskólanna eru í
svipaðri aðstöðu, hvað margt ann
að í námsefni þeirra snertir.
Að unglingaprófinu loknu tek
ur við 3. bekkur gagnfræða-
stigsins. Þótt þar sé ekki um
skyldunám að ræða, sækja hann
yfirgnæfandi meiri hluti nem-
enda, í kaupstöðum víða meira
en 90%. Landsprófið setur að
isjálfsögðu mestan hluta á 3.
bekk. Hvað sem segja má um
^andsprófið, ber þó að taka til-
lit til þess, að þar gangast nem-
endur undir okið sjálfviljugir að
kalla, gagnstætt því, sem á sér
stað í 1. og 2. bekk, þar sem
hægt er að skylda nemendur til
þess náms, sem sumir þeirra
hafa aldrei minnstu líkur til að
valda.
Að slepptu hinu ákveðna mark
mi'ði landsprófsins, er líkt sem
gagnfræðanámið í 3. og 4. bekK
einkennist af einskonar öryggis-
leysi skipulags, sem finnur sig
ekki lengur hafa trygga fótfestu
í samtíðinni. Engar opinberar
námsskrár eru til, sem kveða á
um skipan gagnfræðanámsins í
3. og 4. bekk. Kennsluhefðirnar,
sem runnar eru frá menntaskól-
anum, hafa að mestu verið ein-
ar um að varða þar veginn. Að
öðru leyti er skipulagsleysið á-
berandi og að baki gagnfræða-
prófa einstakra skóla og ein-
kunna í einstökum bekkjum í
sömu skólum er mismunandi
námsefni í námsgreinum og mjög
oft mislangur námstími. Jafnvel
skólamennirnir sjálfir vita ekki
lengur hvaða kunnáttu gagn-
fræðaprófsskírteinið er vitnis-
burður um.
Þá er enn ótali'ð það sem al-
varlegast er, að gagnfræðapróf-
ín leiða ekki með þeim hætti,
sem vera þyrfti, til endanlegs
takmarks eða afmarkaðs áfanga
á þeirri braut unglingsins að
ganga til starfs og virkrar þátt
töku í þjóðfélaginu. Þar erum
við komin að hættulegasta veik-
leikanum í íslenzka skólakerf-
inu og því atriði, sem mest skil-
ur á milli okkar og viðleitni ann
arra þjóða, sem tekið hafa sín
skólamál til endurskoðunar.
Sú viðleitni beinist nú alls
staðar að því að færa út grund-
völl gagnfræ'ðanámsins til sam-
ræmis við vaxandi starfsskipt-
ingu innan hvers þjóðfélags. Er
þá stefnt að vali um margar
námsleiðir og misjafnlega mörg
námsár eftir eðli og kröfum þess
verkefnis, sem nemandinn býr
sig undir að takast á hendur
Stundum veitir gagnfræðanámið
nemandanum fulla menntun og
kunnáttu og prófið færir honum
þá réttindi til starfsíns. f öðrum
tilvikum er gagnfræðanámið
ákveðinn áfangi til undirbúnings
að framhaldsnámi í sérskólum,
þar sem lokatakmarkinu verður
náð. En jafnframt þessu leitast
gagnfræðaskólarnir við að veita
nemendum almennan menntunar
grundvöll a'ð mismunandi leið-
um og í misríku mæli eftir því
sem námsgeta þeirra gefur færi
á og leyfir.
í umræðum um skólamál og
endurskoðun þeirra er oft vitn-
að til Svía og hins nýja sænska
skólakerfis, sem er gott dæmi
um þessa þróun.
Hinn sænski framhaldsskóli.
— Fackskolan, — hefir þessi
stefnumið:
1. Að þroska persónuleika nem
endanna.
2. Að kenna nemendum að
vinna og að kenna þeim að læra.
3. Að auka og bæta tungumála
kunnáttu nemenda og stærðfræði
kunnáttu.
4. Að auka og dýpka skilning
nemenda á samfélaginu og stöðu
menningar og trúar í því að auð
velda þeim að gera sér grein
Framhald á bls. 23