Morgunblaðið - 28.12.1969, Blaðsíða 11

MORGUNBLAEMÐ, SUNNXXDAjG-UR, 28. DESKMÐER 1068
11
Fiskverk unarbók
Bok SiigturíSaT H. Péturssonax Höfiumdrur stycSur Jxessa skoöun.
utm fiisllcvieríknm er ktotmin úit og
em það xntilkil ag góð tó ðinidl M eð
þessari bók er Fistkifeiliagið aS
hieíja úigtáfiu hamdbófea fyrir sjó
miemn og fisfciðijufallk en þörfitn
fyrir sSÆkar bætkjur er omðnn
btrýn.
Fymsti ka.Wi bókatrinnar eða inm
ganguriim, er yfirlit um heildar-
fiislkalfla í heiminum á átrunum
1966 oig 67, hvemnig hanm sfcipt-
ist milli fisks úr sjó og ferskvötn
um og síðan miIlS hafevaeða og
tegtumda. Ammar kaflimn er um
hrjós&fiska og beinfisfcia, kxabba
dýr og skeldýr; atoeom lýsimg.
Þriðji kafiinn er uxn íslemzka
nytjaÆiska sérsbákiega og þá
fyxst og fremist uim þá, siem hér
eru veiddir. Böfiumdur segir, að
af þeim 130 tegtumdiuim fisfka, aerni
hér eru þefkfctir við laindið, séu
106 beinfekar, en af þeim sœg
mýtuim við ekíki nema 30 tegiumd
ir.
Helzit tffl. srmJbbóitt fiinnst mér
lýsimgin á háttemi þessara fisfcia
héx á miðtunuim og eíkkent er
neifnt um viðQcomu eða viðhald
tegumdaxinnar.
Fjórði kafKnn er uim fiskimm
sem fæðlu og fkmmti katflimm er
uan skemimdir í og á fiski. I báð-
wm þessuim toötffaim er höfiumdur
í essinu sínu. Hamn er kom.inm
buxit frá fiskifiræðinmá og heiim tffl
sán í gexiafraeðina.
í lok þessa 5. kafla, kaiflans um
fiák skemimd ir, daprast honum flug
ið á ný, þegax hamn. tefcur til að
ræða stoemimdir vegna siœlegra
vimmuibragðia ag sjötti og sjö-
umdi katflinm um fiskveiðarnar,
skipin og fiskvinmuna uim borð
eru veikustu hiekkimir í bók-
inmi og lýti á þessari góðu bók.
Vegma vafalausmar endurúitgáfu
bókarinnar tefl. ég slkylt a@ drepa
á ýmislegt, sem umdeiiliainiegt er
eða hæpið að kenma athuga-
semdalaiuisit.
Rétt er að geta þess, að hötf-
•umdi var kumnugt um væntanlega
bók, þar sem fjallað er um fisk
vimnu um borð. Vafalaust þess
vegna £er hann svo fljótltega ytfir
sögu í þassum tveimur köflum.
I>að er þvi ekfcá ámælisvert að
kaflamir eru stuttir, heldur hitt
sem mér fionst vafasamt eða
rangt.
Veiðairfærin, sem við notúm hér
við veiðarnax segir höfúmdur að
heiti; færi, lima, net, dragnót,
hringmót, smurpumót eða botn-
varpa.
Þetta eða ex vibaS'kuM prent-
villa, en hitt senmilega hugsunar
okkar sé eitithvað ammað em
snurpumót. Þetta orðalag stafax
frá árumum fyrir strið, að hring-
nótiaveiðar voru að hefjast hér,
og menm köliuðu veiðar á nóta-
bátum, hringnótaveiðar til að-
greiningar frá veiði með trveimiur
nótaibátuim, sem hélt áifraim símu
nafni, smurpumótarveiði, en auð
vitað var hringnótim líka smurpu
nót.
Þetta var þó noitað sivona rweð
an aðtferðiraar voru tvær. Nú
orðið er ekki nema um eina veiði
aðferð að ræða, og er hún ýmist
kenmd við lögun nótarimmar otg
hvennig henmi er kastað — í
’hring — eða við aðferðina tii að
loka nótimmi — siruurpinguma.
Hringnót og snurpuinót er því
sama veiðarfærið eins og er hjá
okkux.
Höfumdurimn isetur sér nægja
að telja upp heiiti veiðarfærammia
með ofannefndum hætti, nefnir
ekkert um gerð þeirra eða hvern
ilg þau veiði heldur vindur sér í
að ræða hvernig þau fari mieð
fiiskinm sem í þau veiðist.
Handfærið og llóðina segir
hanm fiara bezt mieð veiðina og
nietin skffi einnig góðum fiski,
„ef þau liggi efcfci í sjó neimia fáax
MufcfcuiSbuindir. “
ÍJg hélt að það heyrði tffl. al-
gerrax umd,antekniinigax, að netai-
fisfciur vær jafnigóðux færa —
eða HnufiskL
óbeimJlímis viðá í bókimrá, þar sem
hamm ræðix orsakir fiskskemmda.
Neitafidkiur berst mikið um
flæfctur í mietinu í botmi. Hamm
dasast því, en það segir hötfúmd-
ur að fflýti dauðastirðmumnmni
þegar hamm hefur vieirið inmbyrt-
ur, og sá það ekki gött. Sn á
reynsiam hjá metatfóskinum get-
ur orsakað ffleira em otf þréðá
daulðastirðmun. Við miTrfa á-
reynslan hjá metalösknum geta
gerlax borizt frá þarm-
um í gegraum þormasiirnhúð
imia og útá híóðið (bis. 67). fiegar
metadxétiburjmm er þumgux vegma
straiums og dýpis, sbreiisgist vita-
sfculd á netið og fiskimum hætiár
við að bióSsprimga. og otftt kafmar
hamn í draelttinium. Affleiðimgim af
þessu ðQfliu er siú, sem sjómenm
þekkja öruggtegia, að ekfei fer
miilHi méilia, að metafiskux er
aldrei jafnaprfcgU if.amdi og færa-
eða lóðafisikur. Þetta vita þeir,
sem blóðgað batfa hvortitiveggja
fiskimin, enda er það hverjum
manmá sfiriljamfliegt að dosaður,
þreytitur eða hálfkæfður fisfcux
bióðgast ekki eims vel ag sá fisk
or, sem bemur firískur og sprikl-
andi úr ajónium,
Höifiumdd er rrneira í nöp við
dragmótina ag vörpuma en metim
og gefur hvorttveggja veíðartfær
in“ stutt og vö rputfiskimum Mkir
hamm við 2—3 nétta netafislk, sem
hamm segir þó, að sé „wemjuiega
lakari.“
Síðam kemur baflaihlurti, sem
heitir: Útbúmaður fiskiskipa,
fföfiundur heflgar lestarborð-
unum, sem hann segir, að
séu vemjuflegast úr tré, þessar
fáu Hniur um úitbúmað fisflri-
sflripa. Naest ræðir hamm vimmu-
hrögðin í lestimmi, og þessi,
eimm mikilverðasti þáltturinn í
allri meðfierð fisksins, fær eina
síðu, sem er athugasemdaflaus upp
skrift á núgildamdi úreltri reglu
gerð um vinmruibrögð og tilhögum
í lestumum. Höfundur sættir sig
við að neðsita hifllan sé 125 am
á dýpt og bildð mil’Li hifflLna á steis
(sem hamn kaHar miðflest í amda
méiiþvimigumaxmiainma) 80 cm og í
taguruan 90 cm. Það lfkar mér
ekki, að það sé kenmt umgum
mönnium að þetta eigi svoma að
vera.
í nýleigum bðkum erfliendum er
talað um hámarkisdýptina 40 cm
og við það enu til dæmis fisk-
'baissar miðaðir. Við emum með
of djúpax stiur í fiskisikipunum.
hvað siem ölflium neglugerðiurm
okfcar líður. Bók höfumdar er
skrifuð á breytingatímium. Höf-
unduximm verður vitaskuld að
segja frá þvi vimmuflagi sem er,
em hamm þyrfti jafinframt að geta
hr'eytinga, sem eru á döfinmi, til
þess að bókim úreltiat ekfci um
leið og hún er skrifiuð.
Höfiumdur ræðir ekki um inm-
réttingu llestanmia, nema þetta um
liestarborðm, ekki um einamgrun
þeirra, leiðslur, Mgur, hittastig
né lofitræstingu, nema hamn segir
að liofitraesita þurfi lestina „svo að
húm fyllist ekki af öþef“. Nú er
ekki móg og dugar sjaMam að
liofitræsta iestina tiH að eyða oþef,
til dæmis uppúr sveig, emda er
firumiskilyrði að girðá fyrir or-
sök óþefis og aesfciliegt hefiði ver-
ið að höfiumdur hefði rœtt lítil-
te-ga um lykbeyðaodi efiu, sem
farið er að nota í fiskiilestum.
Hanm ræðix hefldiur ekfcert um
sótóhreimsun lieslbanma, nema hvað
hamm segir, að tíl séu kflómtæki,
sem gefið hafi góða raum. Um
notteum þessara tæfcja eða flieiri
mögufleitea til sótthxeimsanar netfn
ir hamn ékfcL
Höfiumriur fiorðar sér smarlega
uppúr testímmi uppá defldk að gera
að og byrjar vitadkuM á þvi eð
blóðga. Hamm flemdir þar ffljót-
tega í vamdræðum. Hamn •vúflfl. láta
blóðga ævintegá þammig að skior
ið sé á Hfioddammi, hims vegar viflfl
hamn láta, fiama þammig inmiam í að
ekki sé rist finamtúr miflfli kflumbu
beámamma. Þetflta er ekki rétt að
fiarið. E£ ætlumin ex að slægja
þammig, að ekflri sé risit framúr,
þá á ekki að sflcera á lífoddamm
í bilióðgiuins, heldiux á að stímiga
fisflrimm, Mkit og Noxðimienn gera
og gömíllu togaxamiemmirmir olkfcar
gerðu, þegar þeir sigfLdu á Bret-
laind, og sllægðu þannjg að þeir
risftu ekki firamíúx.
Það haia sagt mér gamlir tog-
amasjómemn að það hafi ekki
reynait neitt seintegna að stinga
að hreimsa innan úr fiskimum
með þvi lagi að rista ekflri fr,am-
úr á mdflli klumbubeinanna og
opmia kviðinn alveg. Það þaxf að
seilast eftir imnvolsiniu inní há'ltf
lokaðam kviðinm ag þá er hætt
við að lifraxhroddur eða gotu-
slitur geti orðið eftir án þess að
mienm sjái það. Eins er þessi að-
fierð miklu erfiðarL því að hún
krefist þess helzt að hafldið sé á
fiskinium mieðam hamsi er slægð-
ur og er því nokku-r bakraum og
lýjandi fjrir vimstri hendina til
l'engdax. Þessi aðlfierð befiur ver-
ið réttlætt með því, að fisflcur-
ino bæri sig betur í meðförum,
ef ekki væri rist firamúr, og þetta
e ngóð röksemd, ef ekki er skor-
ið á Mfodd»n<n í bióðgum. Lífiodd
in.n veitir bolinum stuðming, ef
h.ann ten.gir kviðinn við hausdnn
og fiskurnn verður helfliegri og
þoli,r betur þrýsting og allak mieð
ferð.
Sem sagt: Ef ekki er ætlumán
að rista fratniúr í stLægimgumni
þá á ekki að skera á Mfioddinm í
blóðgum.
Ekki nefnir höfundur það, að
slæging um borð í tandróðra.rbát
sé umdeillt regM,gerðairiákvæði,
og miárgir telji betra að fistoriinm
sé bióðigaiðuir vel og ffljótit og hon
um, komið strax í kælingu, hedl-
ur en láta ha,nm þvælast á dekk-
inu meðan fáliðuið skipslhöfin pauf
ast við að fara innan í.
Það gerist eininig, þegar höf-
uindur ræðir uim ísuininia, að hanrn
prentar athuigasemdaliaust upp
rMgiftdainidi reglugerðarákvæði,
þess efnis að ekld þurfi. að ísa
fisk af landróðrarbáitutn á tímia-
bilinu 15. sept. til 20. miaí. Það
eru nú filestir orðnir held ég sam
m.áflia uim það, að það dugi ekki
að ednblima á almianaikð, þegar
uxn ísun fisflcs eða kælingu er að
ræða, ekki sízt í jafinibreytiliegu
tíðarfari og hér er afliln ámsins
hrimg. Lestar ifiskiíbátanmia okkar
eriu eikki það vel einamgraðár eða
kældar yfirileitt að það veiti aí
að ísa eitthvað í fisk á öflflum trm
uim áxs og vitaskuild á að isia efltir
hitastígi 1 lestumiuan, iofithita oig
stundum sjávailhita. Það á að
kenna að aðstæður eigi að ráða
um ísumina, en ekflri dagiatalið.
Höífiundur ræðir ekki um hiimiar
ýmisu isgerðir, sem befði þó ekki
verið vamþörf á, þar sem ísgerð
óktoar er mijög ábótavamt eins og
aakir stawda, reyrvdar hálflgert
vamdnæðamiáL Sjómönmum er
nauðsynlegt að kumna góð sfcil á
ís svo misjiafn, sem hamm giebur
verið að gæðum.
Höfiundiur nefinir t.d. skieilSis, em
ekki að það þurfi fjórar sfcóflur
af skeMs rnóti þremiur af muld-
um ás, oisjkjv. Og ekfci heidiur að
kaupa skuli ía efiir þymgd frenv
ux en teningsmáfli. Hann tafliar
eómnig wn þykfct lag í botni em
eklki hrvaða þyfckt
Höfundur segir, að það brjóti
í bága við lögmál um kælinigu að
hilhileggja fisk, eins og gert er
fyiriir hrezkan marfcað og hætir
við: „en það verðux í þessum til
feUum sem öðrum að fara að viija
kaupandans_“
Sérvizka Bnetans lætur ekki
að sér hæða. Þeir pína okkur til
að bcjóta lögmál með æma fyrir
höfn, því að það er seintegt að
hiHuleggja fisk og sjálfan sig að
éta lélegan fisk af einni saman
séfrvizkunni.
Ég þykist hafa tiltækar heim-
ildir fyrir því, ef með þarf, að
nýjustu rannsóknir sýni, að þessi
gamla og vamdaða aðfer ðað hiUu
leggja fiskinm, taki jafnvel fram
kössun, að því er snertir geymslu
fisksins um borð, þó að kassam-
ir vinni upp fomskotið í löndun-
inni og geymslunni.
Höfundur hverfur nú frá borði
að loktnum þessum kafla. Fisk-
veiðamar, fiskiskipkx og fisk-
vinnan um boirð entist honum
alls á réttar 10 blaðsíður (frá
bls. 73—84) af þessari rúmlega
200 blaðsíðna bók um fiskvinnu
og meðferð á fiskL
Þegar höfundur ræðir um lönd
unina síðast í sjöunda kaflanum,
gleymist honum að láta hólfa
sundur bílpailana, hinsvegar ber
að þakka honum fyrir það,
hversu snöfuirlega hann ræðst á
það fyrirkomulag, sem ríkir við
löndun almennt.
Það er miín tffiaga, að þessir
tveir kafiflar, VI ag VII kafilnm,
séu stórlega endunbættir, efbók
in á að gegna því hlUtverki að
vera kenmslutoók bæði fyrir ®jó-
menn og fiskiðjumenfn. Það er
æskilegast að fiskvinman öll,
bæðlu uim borð og í landi sé sam-
einiuð í einmi bók og þá þessaxi
bók mieð sána 14 kafla góða em
2 slæmiia. í nýriri bók eftir annan
höfiumd væri eins lítoliegt að þet-ta
snerist við.
í VTTT kaflamum fjalflar hötf-
uindiur aiHmennt um vekrum fisfcs
og rotvarnarefmi. Hann er nú
afitur kiaminm heim og hefur fund
ið fast land undir fióbum.
í þessum kaffla er eimnig rætt
um fiskvinmslusböðvax og nú er
svolítið fleiru að lýsa en um
borð í skipi. Höfiundux tínir sam-
vizteuisamfllega til fiest það sem
finmst innan veggja sltfkrar bygg
ingar, en eins ag víðar, beldru
hamn sér fiast við það sem er og
íorðast að nefina möguleika á
breytingum, sem mamni skilst að
standi þó fyrir dyruiin.
Það er sfumdum eins og hötf-
undux sé fremuir að sikrifia þjóð-
háttaflýsingu en kennslubófc, þar
sem vekja þurfi atihytgfli nem-
Sigurður Pétursson
enda á því, sem bezt og nýjast
er vitað í hverju efmL Það er til
dæmis varla rétt að kemna það
arthugasemdaflausit, þó aS þau
vinmubrögð séu emn viðhöfð, að
láfca sflauM (eða stu.rta, þó að höf
undur nefni það ekfci ésrstak-
lega) — fiskinm á gólfið í fisk-
geymisiliumum og geyma hamm þax
í 60 qiil þyfcíkri flaösL
Þeix kaflar, sem eftir eru
IX—XVI kaffli eðia allur síðari
hetmmgur bókairkmar hetfði ég
haldið að væru höfiunddnum til
sóma. Hanm gerþekfcir sig í þess
um hkjta, fisfcverfcunimmi í landL
og hefiur þrælMmnið þessa kafla.
Þarn.a er að finma ýmsar lýsing-
ar á viiiMnubrögðum, sem hvergi
eru til ammarsstaiSar bótofest-
ar og hefiur hafundur vafialaust
orðið að leggja taflsverða vinnu
í að raða þessu skipuflega uipp.
Mesta vinnan hefiur þó sermi-
lega Jegið í því, fyrir þenmain
lærða mann, að takmarka sig, en
það hefiur honum lánazt svo vel,
að allt skriif hams er iæsitegt ag
auðskilið hverjum leitemamni.
IX. kafilinn fjallar um fryisit-
inigu aHmenmt, síðan fryst fflök,
fflötoun, heilfrystinigu og fryst-
ingu á rækju og humar. X. kaffl-
inn er berzlíu og skreið'averfcun
og flcæs'ingu. XI. kafftimn um sifllöt-
un og saitfisk (Höfiundur k'enn
ir að sami maður risti fyrir og
taki hryggina. Það hélt ég
þekktist ekki lemgur. Höfuindur
talar liflca um að skera fyrir. Þaö
hef ég afldrei heyrrt. Þetta heitir
að rista fyrir).
XH. kaflfinm e r um súnsun,
XIII. kafliiui um reykingu, XIV.
kaflinn um niðursuðu og niðiw-
lagnóngu og þar renniux höfumdi
gneinilega bíóðið til skyldunruar,
því að þessi kafii er 24 bfliaðsfið-
ur og m jag ýtarlegur.
XV. kaffliinn er um hneiníæti al-
menmit í ftekvinnsluistöðvumum,
þvottinn og sótitflixeimsiuBi.
XVI. kafiKnm er um mjöl og
lýsd og XVH. kafflinm um hag-
fræði. Það er hagnýtingu sjáivar
affla landsrr»ann,a 1966, 67 og 68
og fylgja þeim kafla töMr um
heildarafla allt firá árinu 1906,
síðan eru bölfur, þar sem affli Isð
ustu ára er suindufliriðaðlur efltir
tegunduim og verkum og lóks
eru töfiMir um útfflufniing8verð-
mæti sjávar,afiurða þessi þrjú ár.
Mjög fróðleg tafla er um nýt-
ingu ýmissa fisktegunda í
vinnslu og þá tafla um afraitost-
ur hinna ýmsu verteuinaarðtferða
ag laks taffla um skipttingu mark
aðssvæða fyrir sjávarafurðir
olckar.
Ofit finmst mér einkemnilega tíl
orða tekið hjá höfundi, til dæm-
is talax hanm tvívegis um óhapp
þegar hamdvömm væri rökrétt-
ara orð, lýti þegar skemmd væri
érfctaria, og það er ekki muimur
á steinbitnum,. Etf nokteur
skepnia hefur kjaft, þá er það
sbeinbítuir. Fleira miætiti tína til
af þessu tagi, en annaxs er bók-
in ribuð á skýru, góðu og óþvimg
uðu málli. Heiti bókarimnar er
rangnefnL hún er ekki um fisk-
inn almennt heldur verkum hams
til matar, þó gæti hent sig að
höfumduT notaði þama orðið
„fiskur", í merkingumni fisk-
hold og kæmi það betur heim
við innilhald bókarimnax. Kápu-
teikningin er myndræmt góð, en
efmistega út í hött. Uppeetning á
Framhald á bls. 20
iirau þé eimfcurm, að þau faxi
„sæmileiga," með fiskimm og dr.ag
nótirn því aðeirns að hún sé „dneg
fiskinn og hanm hafi ekki blóðg-
asrt ver, enda er það sflciljamflegt.
Það er þæði seinlegt og verra
Sjómannasíðan
í umsjá Ásgeirs Jakobssonar