Morgunblaðið - 28.12.1969, Qupperneq 15

M'ORGUNÍBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 2«. DBSEMflBER 1960
Hinn mikli
háskólarektor
Andvari fyrir árið 1969 er ný
lega kominn út og virðist að
þessu einni einungis eiga að vera
eitt 'heft'i. Eklki er nemnia gott um
það að siegja, vegna þess að
betra er að fá eitt hefti á rétt-
um tíma, vandað og viðamifkið,
en fleiri síðbúin og bersýnilega
kastað höndum til þeirra. And-
vari hefst nú með ítarlegri grein
um Alexander heitinn Jóhanin
esson eftir prófessor Halildór
Halldónsson. Halldór lýkur að
maklegleikum milklu lofsorði á
Alexander. Að vonuim ræðir
mátfræðinguriinn Halldór Hall-
dórsson ítarlegast um málfræði-
rannisóiknir Alexanders og sýnir
fram á, að með þeim hafi Alex-
ander unnið grundvEillarstarÆ, er
getið hafi honuim góðan orðstír
mieð fræðimönnum víðisvegar um
heim. Dómur Halldórs er því
frekar sanmfærandi sem hann
færir fyrir honum rækileg rök,
metur stönf Alexanders og veg-
ur af sanngimi, en segir hiklaust
að sumt það, sem hann eyddi
mestum tíma til á seinini ánum,
riBái naumast staðist. Engu að síð
ur sýnir Halldór fram á, að Alex
ander vann stórviriki í Éræðum
sínum. Á stundum var Alexand-
er e/kki af íslenrikri háifu unnt
sannmæ'l'ifl erlendiis, þó að Hall-
dór minniist etkiki á það. Áistæðu-
iaiust er að láta slífat gleymast
með öllu, því að það er vitni for
dæmanlegs fræðimannairígs, sem
enn er engan veginn úr siögunni.
Þrátt fyrir fulla viðurkenningu
á fræðirraenniriku Alexandens tel
ur Haildór, að AlexanderB muni
fyrst og ífrenrast verða minnzt sem
hins milkla háskólarektors.
Fjársýslu- og
athafnamaður
Afrek Alexanders sem stjóm-
anda Háskólaras verða seint of-
metin. Þar um dkiptir engu máli
hver haifi átt hugmyndina að því
að stoflna til Happdrættis Háskól
ains, sem Halldór vikur noklkiuð
að. Hugmyndmni um islenzkt
happdrætti hafði otft verið hreyft
og ólífcar tillögur koonið fram um
það á Alþingi, og fleiri en ein
þeirra náð þar samþylkfci. Úr
framkvæmdum varð efcki fyrr
en Alexander tók málið upp og
tengdi það við fjáröfllun Háskól
anum til handa. Hann vairð að
beita mikilli lægni til að koma
málinu fraim, enda var honum
að visisu leyti unun að þvi að
standa 1 flóknu saiminingaþófi.
Sunrara þótti hann þá öðru
hvoru otf saminingalipur, einkum
uim stofnun hinnar svokölluðu
Atvinnudeildar Hásfcólatnis. Eftir
stendur, að Alexander kom mál
um Háðkólans fram við mjög örð
ugar aðstæður. Hann lét efcki
sitja við löggjöifina eina, heldur
réðst í hverja stórbyggimguna á
fætur annarri. í öllu þessu lýsti
sér, að svo mikill fræðiimaður
sem Alexander var, — og Hall-
dór Halldórsson sannar að þar
var hann í fremstu röð, — þá
var hann í eðli sínu e.t.v. enn
meiri framkvæmdaimaðwr. Um
þennan þátt í eðM Alexanders
hefði Halldór mátt fara fleiæi orð
um. T.d. með hverjum hætti A1
exander vann fyrir sér h. u. b.
heilan áratug, á rneðan hainn var
einfcakennari við Háskólann,
þangaíð til hann var sfcipalður þar
fastur dósent. Á þessurn árum
græddist Alexander þó svo fé,
að hanin gat haldið sig betur en
flestir saimikennairar hans, m.a.
búið öðruim veglegar í aigin húsa
kynnum. Sannleilkurinn er sá,
að Alexander var, einis og sum-
iir niáfirændur hans, óvenjumik-
ill fjártsýslu- og athafnamaður.
Það var íslenzlkri menningu mik
ið lán, að þessir frábæru hætfi-
leikar sfcyldu nýtast Hásfcólan-
uim á þann veg, seim raun ber
vitni.
Svartsýni Arnórs
Síðasta greinin í þessu And-
varahefti er einnig mjög læsileg.
Hún er „einskonar ritdómur" eft
ir Arnór Sigurjónsson „um Gró-
andi þjóðlíf Þoristeins Thoraren
sens“. Arnór er maður vel ritfær,
efcki við eina fjöl felldur, sér-
vitur, svartsýnn en átthagatrygg
ur svo að af ber. Allt þetta lýsir
sér í þessari grein hans um bók
Þorsteins Thorarensens. Amór
hetfur verið allreikuli í ráði í
stjónmmálum, komið við í mörg
um floklkum en hvergi unað sér
til lengdar. Engin ástæða er til
menmingarsókn finnst mér hann
meta mjög á sama hátt og ég hef
metið hana, og hann lýsir henni
af mieira hispursllJeysi en ég hefði
þorað og verið maður til. E.t.v.
mun einhverjum finnast, að í
sumum lýsingum hans kemmi róm
antísíkis ævintýraljóma, en svo
hefur farið fyrir fleirum, siem
komið hafa til að kynmast henni
með alvöru í huga, t.d. prófessor
Sigurði Nordal 1920. Þessi menn
ingaxisókn var áreiðanlega mjög
merfcilegt fyrirhæri, e.t.v. hið
merfcilegasta í þjóðliifi ofcfcar á
síðustu öldum og jafnvel mjög
einstakt meðal bændaalþýðu í
bæri í þjóðlífi okkar á síðustu
öldum og jafnvel mjög einstakt
meðal bændaalþýðu í Evrópu*.
Um slikan sjálfbirgingsskap og
yflirlæti þanf eklki að fara mörg
um orðum.
„Á reiðskapnum
kennist”
Aftur á móti er mjög dkiljam-
legt, að Amóri Sigurjónssyni
gremjist dómur Þonsteins Thorar
ensens um Pétur Jónsson á Gaut
löndum. Arnór hefur ungur tek
j Reykjavíkurbréf
í------ Laugardagur 27. des. -
að ætla annað en hann hafi ætíð
látið sannfærmgu sína ráða, enda
er atf þessari ritsmíð svo að sjá
sem honum, 76 ára gömluim, þyki
flest hafa farið úrtskeiðis á iandi
hér það, sam af er þessari öld.
Hann segir:
„Allt þetta milkla rit Þorsteins,
Gróandi þjóðlíf, er vitnisburður
um, hve mjög hann metur menn
eftir áróðunshætfileikum þeirra,
málisinilli í ræ-ðlu og riti, sérhverri
snilli til að beita brögðum við
að hlunntfara menn til þess að fá
vilja sínuim framgengt, og að
hann 1/eitar eftir því sjáltfur að ná
árangri, að fá viðurfcenningu sem
gáfiaður og gegn sagntfræðingur
með ýmsum áróðuirsbrögðum
svo sem lítt rökstuddum tfullyrð
inguim, óvæntum hugmyndum,
ýkjiuim í frásögnum, skemimtileg
um orðalieppum o.fl., o.fl. Þetta
er því miður eigi aðeins ein-
■kenrai hans sem einstafcis mamns,
heldur einkenni þorra manna í
kynslóð hans, og þesa hefur einn
ig gætt með þjóð okkar undan-
farnar kynslóðir, svo mjög, að
florystumenn olklkar í stjórmmál-
um síðan um aldaimót hatfa und
antekningarlítið fynst og fremst
verið áróðurismenin, en hins veg
ar — og einmitt þess vegna, —
litlir hamingjuimenn í margvís-
legum úrræðum fyrir þjóð sína.
Því er svo komið, að ö*II siðmenn
ing olklkar ,og þar með þjóð-
menning Oklkar, er mjög illa
stödd og þjóð ofcfcar í alvarlegri
hættu að tortíma sjálfri sér sem
þjóð“.
„Merkilegasta
fyrirbærið”
Sem betur fer er þá eklki allt
jafnt svart fyrir hugdkotssjón-
um Arnórs. Fyrr í grein sinni
segir hann:
„En fyrst og fremst er ég Þox
steini þakklátur fyrir skilning
hans á menniingarisólkn Þingey-
inga á „ríkiastjórnarárum Pét-
urs á Gautlöndum“, þ.e. á síð-
asta fjórðungi 19. aldar og fram
til lolka fyrri heimsstyrjaldar. Þá
Evrópu. Ég er honum lika þakk
látur fyrir það, hve lýsingar hans
á þessari menningartsólkn eru
lausar við vanalega flordóma og
þann ómaklega títuprjónavopna-
burð á Þingeyinga um sjáltfbirg-
ingssfcap og yfinlæti fyrir það
eitt, að þeim hetfur verið ógjarnt
að herma eftir þeiim og ganga í
spor þeinra, sem á eftir þeim
hafa verið".
„Sjálfbirgings-
skapur og
yfirlæti”
Ekfci er sá, sam svo Skrifar al-
veg lauis við „sjálfbirgingsisfcap og
yfirlæti“. Auðvitað hatfa forystu
rnenn okikar í stjómmálum síð-
an um aldamót, þ.e. ftrá því að
þjóðin fékfc innlenda stjóm, ver
ið misvitrir eins og önnur mann
anna böm. Einn hinn vitrasti
þeirra. Einar Amórtslsoin, brýndi
það iðulega fyrir nemendum siín
um, að alhr þeir, sem eitthvað
aðhetfðuist væru ætíð að gera ein
hverjar vitleysur, en þeir mættu
elkfci þar fyrir láta hendur fall-
ast og gera eklki neitt heldur
halda stöðugt áfram að leita hins
rétta. Fullkominn sleggjudómur
er að siegja, að þessir menn hafi
„undantefcmiingarlítið" verið „litl
ir hamingjumenn í margvísfleg-
um úrræðum fyrir þjóð sína“.
Alger fásinna er og að lýsa mesta
vebnegunarislkeiði ísliendinga,
þegar almenn manntun og æðri
menning hafa blómgazt svo, að
með ólílkindum er með elkfci f jöl-
mennari þjóð, á þann hátt sem
Arnór gerir:
„Því er svo kiomdð að öll sið-
menniimg olklkar og þar með þjóð
menning cilakar, er mjög illa
stödd og þjóð ofclkar í alvarlegri
hættu að tortírma sjáltfri sér sem
þjóð“.
Sá, sem þannig lítur á samtíð-
ina er meira en lítið rangsýnn,
svo sem hann flegrar um of
bernsfcuumhvertfi sitt, etf hann í
alvöru heldur að þar hafi þá
gerzt e.t.v. „merikilegasta fyrir-
ið ástfóstri við Pétur, og þolir
nú ektoi, að honum sé hallmælt.
Þær tilfi'nmimgar Amórs eru efcki
einungis virðingarverðar heldur
í sjáltfu sér vitnisburður um vin
sældir Péturs í héraði, sem eng-
inn hefur raunar etfaist um. Enda
Sker þar úr yfirgnæfamdi kjör-
fylgi Péturs til Alþingis uim 30
ára skeið, hver siem mótfram-
bjóðandi var og hverjar bylting-
ar, sem urðu í afstöðu manna og
mália á þessu langa tímiabili. En
þær voru ærið margar, efcflri sízt
í sjálflstæðismálinu, sem a.m.k.
utan Suður-Þingeyjaimýslu sfcipti
mönnum þá helzt í flloíkltoa. Am
' ór færir einnig mörg dæmd þess
með or'ðum saimtíðamarania Pét-
uns, hvert traust þeir hötfðu
á honum, jalfnt andistæðingar
sem meðhaldsimenn. Þeir vitnis
burðir segja ótvírætt síraa sögu.
Hitt verður broslegt þegar
Amór refcur endahnút á rök-
færslu stfna, með því að segja
sögu af því, að hann haifi sjáltf-
ur sem stráklingur riðtfð vegar-
spotta á hesti Péturs, og hafi hest
urinn reynzt sér, drengnuim, svo
vel, að hairrn ætlar mönnum að
meta manngildi eigandans etftir
því. Slikt hjal hæfir ettriki minn-
ingu Péturs á Garutiöndum. í
þjóðairisögunni ber ýrnisa sam-
tíimamenn hanis hærra. En hann
var tvíimælalaust höfðingi hér-
aðs síns í heilan mannsaldur,
honum voru fengin mörg trún-
aðarstörtf í þágu alþjóðar og
kvaddur til ráðherradóms á sín-
um eflstu árum. Hainn á það því
skilið, að ævi hans og stönf séu
slkoðuð af alvöru og metin með
réttum rökum.
„Vaflaust” eða
„að líkum lét”?
Sagnfræði getur bæði verið til
ifróðloliks og stoemmtunar. En
hún er hvorugt, ef hún styðst
við staðleysur eða brotið er á
móti réttum rökregluim í mati
á mönnum og málefnum. Þó að
Arnóri bregðist í þessu mjög
bogaliistin þá eru aðfinnslur hans

við dóm Þorsteins Thorarensena
um Pétur Jónsson frá Gautlönd-
um réttmætar. Amór hefur þetta
m.a. eftir Þorsteini:
„Pétur var lægri vexti en fað
ir haras og fyrirferðarlítill. Haran
var að vísu ör í lund eins og
faðir hans, og virðist jafnvel
hafa verið ennþá ráðríkari, en
á hinn bóginn kunni hann betur
að still'a Skap sitt. Honum lét
það bezt að vinna bak við tjöld-
in, var stilltur og prúðmannleg-
ur, en sagður langrækinn og
hefnigjarn, og í flestu þessu ólík
ur föður sínum. Hann var algjör
reglumaður á vín, og hatfði milkil
ábrif á sveitarbrag til batnaðar
með stfðtferðistyrk siínum og
stjórnsemi. Það er sagt, að hann
hafi mestan þátt átt í því að af-
nema úr sveit sinni að uppnefna
fólfc.---------
Með sama hæglætinu réð hann
öllu, er ’hann vildi innan Huldu-
félagsiinis. Hann hefur sjálfsagt
rætt við félaga sína um landsins
gagn og nauðsynjax í lýðræðis-
legum rahbtóni. En etf um ein-
hver áhugamál hans var að ræða,
hefur hann vafalaust, ef að lík-
um lét, verið búinn að undirbúa
jarðveginn og tryggja sér, að
hans vilji yrði ofan á. Það var
hans venjulega alðlferð bak við
tjöidin, lilka þegar hanm fór að
stanfa á Alþingi. Þannig hefur
hann sennilega verið í eðli s'nu
undirförull, en því var aldrei
gefið það nafin, því að hann var
kurteis í framgöngu og talL —
-----Hann var ekki talinn neitt
afburðagreindur og tfremur óá-
heyrilegur ræðumaður, ákatflega
nákvæmur í öllu og samvizflcu-
samur og noklkuð langorður“.
Amór hefur strikað undir það,
sam hainn telur varhugavert í
tfrtásögn Þorsteins, og verður
að játa, að sllkar órölkstuddar
fullyriðingar eru harla lítils virði
sem sagnfiræði. Enda er hæpið
samræmi í því að segja fynst,
að eitthvað sé „vafalaust", en
síðan í næsta oriði að röfcstyðja
það með því einu, að „það láti
að lífcum“. Þá fer því og fjarri,
að þótt með sanni megi segja um
einhvern, að haran kjósi tfremiur
að vinna á bák við tjöldin en á
opnuim fundum, þá leiði þar afl,
að hann sé undirförull. Hver hetf
ur sína vinnuafðerð og getur
margt annað komið til en beinir
Skapgerðarbrestir. Af hverju að
ætla mönnum illt, þegar aðrar
sfcýringar eru til?
Nú á að ómerkja
Ara fróða
Sagnfiræðirit Þorsteins Thorar
ensens enu bersýnilega milkið les
in af almenningi. Enda er Þor-
steinn margfróður, afkaistaimilkill
og þaulvanur blaðamaður. En
sagntfræði krefst meiri kunnáttu
í rnati á heimilduim og varúðar
í dómuim en blaðamenn geta beitt
í dagsins önn. Þess vegna er þeim
e.t.v. sérstakur vandi á höndum,
þagar þeir breyta um starflsgrein.
Svo hefur t.d. reynzt um himm
heimsifræga bandaríska blaða-
manns, Shirer, sem sfcrifaði atf-
bragðsbók um dvöl sína í Berlín
á stríðsárunum, en mjög gallaða
sögu Þriðja riikisins, er þó hetfur
orðið m'etsolubók í mörgum lönd
um. Hann hefur nú geifi® út sögu
um falil Frakíklandis 1940 og hetf-
ur hún hlotið harða dóma sagn-
fræðinga. En það eru fleiri en
blaðamenn, sem stundum verð-
ur fótasikortur í sagnfræðinnii.
í nýútfcoiminum Skírni sfcrifar sá
íslenzkur lögfræðingur, sem nú
er talinn bezt að sér í íslenztori
réttarsögu, grein sem ætlað er
að sýna fram á, að Ari fróði hafi
mjög miissagt í fræðutm sínum
um upphaif byggðar og allsherj-
arríkis á íslandi. Grein þessi er
skrifuð alf miklum lærdómi en
svo óvissum rökurn, að getgátur
blaðaimannanna blikna hjá
henni.