Morgunblaðið - 19.03.1970, Qupperneq 15

MOR/GTOM'BLtA.ÐIÐ, FLMMTUDAGUR 1». MARZ 1970
15
Barátta Kambódíu
fyrir tilveru sinni
SIHANOUK, þjóðhöfðingi í
Kambódíu, hefur haft vax-
andi áhyggjur af yfirgangi
Norður-Víetnama í landinu
á undanförnum þremur ár-
um. Hann hefur smátt og
smátt aukið samskipti lands
ins við vestræn ríki, og tók
hann þannig að nýju upp
stjórnmálasamband við
Bandaríkin í júlí í fyrra.
Um leið hefur aðstaða hans
til Norður-Víetnama harðn-
að, en hann hefur gætt þess
að sýna þeim þá virðingu,
sem honum þykir nauðsyn-
leg, og sést það meðal ann-
ars á því að hann var einn
fyrsti erlendi þjóðhöfðing-
inn sem viðurkenndi bráða-
hirgða-byltingarstjórn Viet
Cong, og í haust var hann
viðstaddur útför Ho Chi
Minhs. Nú, þegar honum
hefur verið steypt af stóli,
má búast við að eftirmenn
hans gangi enn lengra í and-
stöðunni gegn kommúnist-
um.
Það var álit kunnugra, að
Sihanouk fursti teldi sig senni-
lega ekki getað losað sig að
fullu og öllu við víetnamska
kommúnista, því að Kambódía
hefur nú geysimikla þýðingu
fyrir aðferðir þeirra í hernað-
inum í Suður-Víetnam. Landið
er lokaáfangi norður-víet-
namskra hermanna, sem laum-
að er til Suður-Víetnam. Þar
eru griðastaðir, sem veita
vernd gegn flugvélum og stór-
skotaliði Bandaríkjamanna.
Þetta á ekki sízt við um aðal-
stöðvar yfirherstjórnar Viet
Cong, spítala og herbúðir.
Viet Cong hefur einnig
keypt miklar birgðir af hrís-
grjónum, öðrum matvælum og
lyfjum í Kambódíu. Fyrir um
það bil einu ári gerði Kam-
bóndíustjórn viðskiptasamn-
ing við Viet Cong, bersýnilega
í þeim tilgangi að hafa eftirlit
með smygli kommúnista. Viet
Cong hefur reynt á liðnum ár-
um að beygja hermenn sína í
Kambódíu undir strangan aga.
Þeim hefur verið bannað að
verzla við einstaka Kambódíu-
menn og blanda geði við þá í
þorpum þeirra. En þar sem
hvorki meira né minna en
50.000 Viet Cong-menn eru nú
í landinu að því er yfirvöld í
höfuðborginni Phnom Penh
telja, er nærvera Viet Cong
orðin yfirþyrmandi. Þetta hef-
ur leitt til aukinnar hættu á
bandarískum hefndarárásum
yfir landamærin, en þær mundu
sennilega bitna jafn mikið á
Kambódíumönnum og Viet
Cong.
ALDAGÖMUL ÁSÆLNI
Kambódíumenn hafa um
margra alda skeið orðið að berj
ast gegn erlendri ásælni. Á mið
öldum var Kambodía miðstöð
hins mikla Khmer-stórveldis,
og eru rústir borgarinnar Ang-
or Wat leifar þess skeiðs. Frá
því á fimmtándu öld og þar til
Frakkar gerðu Kambódíu að ný
lendu árið 1863, gerðu Thai-
lendingar og Víetnamar sífelld
ar árásir inn í landið. f seinni
heimsstyrjöldinni höfðu Japan
ir herstöðvar í landinu með
leyfi frönsku nýlendustjórnar-
innar, sem fylgdi Vichy-stjórn
inni að málum. Frjálsir Frakk-
ar tóku völdin í landinu með
brezkri hernaðaraðstoð í lok
heimsstyrjaldarinnar, og árið
Kortið sýnir legu Kambódíu og
Ho Chi Minh-slóðina.
1949 varð Kambódía hluti
af franska ríkjasambandinu.
Landið hlaut fullt sjálfstæði
1953.
Árið 1954 réðst herlið Viet
Minh, sem þá barðist gegn
Frökkum í Indó-Kína, inn í
Kambódíu með aðstoð inn-
lendra kommúnista, aðallega úr
röðum víetnamska þjóðarbrota-
ins í landinu. Bardögum lauk
með Genfar-samningunum sama
ár, en þar var kveðið á um
brottflutning herliðs Frakka og
Viet Minh. Síðan hefur Noro-
dom Sihanouk fursti stuðlað að
aukinni iðnvæðingu og mennt-
un með aðstoð erlendra þjóða,
þar á meðal Rússa, Kínverja
og Frakka. Sihanouk hefur ver-
ið konungur, forsætisráðherra
og nú síðast þjóðkjörinn þjóð-
höfðingi Kambódíu síðan 1941.
Hann ér dugandi leiðtogi, sem
á vissan hátt sameinar það að
vera goðborinn konungur í aug
um þjóðarinnar og sósíalistísk-
ur búddatrúarmaður. Takmark
hans hefur lengi verið það að
reyna að varðveita „hiæin-
leika“ Kambódíu í umróti h'ög-
sjónaátaka Asíu. Hann er hald
inn djúpstæðri og hefðbund-
inni tortryggni í garð Thai-
lendinga og Víetnama eins og
aðrir Kambódíumenn, en mest
óttast hann ásælni Víetnama.
Sihanouk hefur alltaf viljað
halda Kambódíu og íbúum
landsins, sem eru sjö milljónir
talsins, utan við átökin í ná-
grannalöndunum Víetnam og
Laos, og þess vegna sleit hann
. stjórnmálasambandi við Banda
ríkin árið 1965, skömmu eftir
að bandarískt herlið steig á
land í Suður-Víetnam og féllst
á það að Viet Cong reisti her-
stöðvar á landamærum Kam-
bódíu og Suður-Víetnam við
suðurenda Ho Chi Minh-slóðar
innar. Nýlega hefur aftur kom
ið til smáuppreisna kommúnista
í Kambódíu, er kalla sig „rauðu
Khmerana“. Um leið virðast
líkurnar á því að Bandaríkja-
menn kalli heim herlið sitt frá
Víetnam og jafnvel að Víetnam
ríkin verði sameinuð hafa rýrt
traust Síhanouks á loforð Kín-
verja, Víetnama og Viet Cong
um að virða pólitískt sjálfstæði
og fullveldi Kambódíu. Til
þess að varðveita hlutleysi sitt
ákvað Sihanouk síðan í fyrra
að koma aftur á stjórnmálasam
bandi við Bandaríkin, en þá
lét hann svo um mælt, að Banda
ríkin gætu „að engu gert áhrif
hins asíska kommúnisma.“
ÞÁTTASKIL?
Mótmælaaðgerðirnar gegn
Norður-Víetnömum á dögunum
voru síðasta stig þeirrar þróun
ar, sem stöðugt hefur fært Kam
bódíumenn fjær kommúnistum,
og þær virðast nú hafa markað
þáttaskil í þeim erfiða línu-
dansi, sem Sihanouk fursti hef
ur stundað. Fáir geta efazt um,
að mótmælaaðgerðirnar hafi
verið skipulagðar á hæstu stöð
um. Sihanouk hefur hvað eftir
annað á undanförnum mánuð-
um fordæmt nærveru þeirra
50.000 norður-víetnömsku her-
manna, sem talið er að séu í
landinu. Það var Sihanouk
áhyggjuefni, að þetta fjöl-
mennt herlið yrði um kyrrt í
Kambódíu eftir brottför banda
ríska herliðsins frá Víetnam.
í nóvember 1968 sagði Sihan
ouk: „Nærvera Bandaríkja-
manna hjálpar Kambódíu
óbeint að viðhalda valdajafn-
væginu í þessum heimshluta . ..
Ef Bandaríkin flytja ábrott
herlið sitt í þessum heimshluta,
kikna öll smáríkin í Suðaust-
ur-Asíu undan kínversku byrð
inni . . . Þau kæmust öll undir
áhrif Maos.“ En þar til
efnt var til mótmælaaðgerð-
anna fyrir skemmstu, lét Sihan
ouk við það sitja að mótmæla
nærveru hermanna Norður-
Víetnam og Viet Cong í austur-
landamærahéruðunum meðfram
Ho Chi Minh-slóðinni. Mót-
mælaaðgerðirnar voru fyrsti
verulegi vottur almennrar and
stöðu gegn víetnömskum
kommúnistum í Kambódíu. Það
getur tæpast verið tilviljun, að
óeirðirnar‘brutust úr 11. marz,
réttum sex árum eftir að æst-
ur múgur réðst inn í sendiráð
Bretlands og Bandaríkjanna.
Gamall vinur Sihanouks fursta
komst svo að orði: „Ef þessar
mótmælaaðgerðir áttu sér stað
án hans vitundar og samþykk-
is, þá jafngilti það byltingu í
innanlandsmálum Kambódíu.“
Það var útbreidd skoðun í
Phnom Penh, að stjóm Sihan-
ouks hefði sett óeirðirnar á svið
til þess að leggja áherzlu á
þann ugg, sem landsmenn eru
haldnir vegna nærveru herliðs
víetnamskra kommiúnista. Síð-
ustu atburðir benda til þess að
efnt hafi verið til mótmælaað-
gerðanna vegna óánægju með
stefnu Sihanoulks. Hann virð-
ist ekki hafa gengið nógu langt
í andstöðunni gegn koonimún-
istum svo að öllum líkaði.
Hér er um þó nokkuð hættu
spil að ræða, því að stjórn Kamb
ódíu á það á hættu að sam-
eiginlegt herlið Norður-Víet-
nama, Viet Cong og Rauðu
Khmerana geri samstilltar árás
ir gegn stjómarhernum, sem
telur aðeins 35.000 manns og er
illa skipulagður og fátæk-
lega búinn vopnum. Kambódíu
menn vita líka, að ef stjórnar
herinn reyndi að hrekja Víet-
nama frá velvörðum stöðvum
sínum mundi hann gjalda mikið
Sihanouk fursti.
afhroð. Sennilega hefur Sihano
uk viljað valda Norður-Víetnöm
um svo miklum erfiðleikum að
þeir neyðist til að draga nokk-
uð úr ásælni sinni fyrir tilmæli
Sovétríkjanna og Kína og vegna
almenningsálitsins í heiminum.
Leikurinn er ójafn, og Shi-
anouk hefur fyrst og fremst
orðið að treysta stjórnmála-
hæfileikum sínum og mælsku,
en það hefur hann getað gert
með góðum árangri um langt
árabil. Ummæli hans í Frakk-
landi, þar sem hann hefur dval
izt sér til hvíldar og hressing-
ar, virtust gefa til kynna að
hann reyndi að komast und-
ir verndarvæng Bandaríkja-
manna, en tilgangur hans var
öllu fremur sá að tryggja sér
pólitískt svigrúm til þess að
komast að samkomulagi við
kommúnista. Viðræður hans
við valdamenn í Moskvu bentu
til þess, að hann reyndi að kom
Framhald á bls. 20
Júgóslavar treysta
Moskvumönnum ekki
EFTIR LAJOS LEDERER
Lonðon í marz. — Observer.
SÍÐUSTU tilraunir Títós,
Júgóslavíuforseta, til þess að
koma á eðlilegu sambandi við
Sovétríkin, hafa skyndilega
mætt erfiðleikum af alvarlegu
tagi. Þetta er í þriðja sinn frá
því að Tító sagði skilið við
Stalín 1948, að tilraun hefur
verið gerð til þess að bæta
sambúð Júgóslava og Sovét-
manna.
Uppihafið að þiasisiuim nýj-
uistu tilraunuim kom frá
Kreml eftir a@ Tító hiafði
látið í ljós harðia gagnrýni á
iinnrás Soivétrlkjiainnia í Téfakó
slóvalkíu. Sovézki uitanrikiisráð
herraimn, Andrei Gromyko,
kom í auðimýkinigaiiherferð til
Belgrad í septemiber sl. oig
leiddá hieimisóhn hams til sam-
komiuiiags uim að „gleyma
fortíðinnii“ í því slcyni áð
hafa siamvinniu „um þá hluti,
sem okkur eru samieiiginleig-
ir.“ Tíitó gefak mieira að siagja
svo lamigt, að lýsa því yfir að
hann sæi „emigiin ský á
himmii."
En þatta aamkomulag virð-
ist eklki hafa staðið lenlgi.
Hvað það er, sem úrskeiðiis
hefur farið, er eklki erun að
fullu sfcýrt, en ljóst er að
jújgóslavnieisikir leiðtagar hafa
niú orðið áhyglgjur þuingar.
Fyrsta visbenidiinigin um að
efiazit væri um fiuillyrðimigar
Gromiykois uim sjálfstæði Júigó
slavíu, birtuisit í óvenjiullegri
grein eftir aðaillhugimytnida-
fræðimg jiúigóislavnieisba komm-
únistaflofcfcsins Sava Zivamioiv.
Birtisit hún í móiniaðarriti
einiu í Zagreib. í greiin siiruni
beldiur Zivanov þvií fram, að
Stalíniataöflin í Auisltur-Evr-
ópu hafi náð þar uindirtök-
uruuim. „Þessi Stialínista-öfl“,
segir í greinimni, „hafia ekki
aðeimis viðuritoeininit að sovézka
TÍTÓ
— Treystir ekki Kreml.
kerfið stouli rílkja í lömdum
þeirra, heldiur eru iþeir oig
reiðubúnir til þess aið viður-
keinina sovézka kerffð til lanid
fræðilagrar útfærslu Sovét-
ríkjiannia."
Zivaniov telur, engu að síð-
ur, að hin ráðamdi Stalínfeta-
öfl eiigi sér emga lífsvon.
Hverniig sem því kanm að
vera háttað, er ljóst að þetta
mjat Jújgiosilava endurspaglar
ótta leiðtoga þeirra við þróum
mála í Austur-Evrópu eftir
iininrásiinia í Tékkástóvatoíu og
framsetniinigu Brezihnjev-toenn-
inigarinmar uim tatomiartoað
sjélfsitæði sóisíalistaríkjianna,
sem Sovótmienin niotúðu sem
afsötoun fyrir imnirás isiinni í
Tékkóslóvakíu 1968. Grein
Zivamovs var rituð nakkrum
vikum eftir ototóberheimsókn
Gramykos, ern þáð er fyrsit nú
niýverið að húin befiur verið
birt. Tímiaritið, sem greinina
birti var helgað efninu „Evr-
ópa í dag.“ Það befiur gjör-
siamleiga selzt upp ag ljóst er
að igreiniin hefiur elkki getað
birzt niema mieð opinberu sam
þykki.
í greimrani, siem ber hieitið
„Vandtovæði kamimúnismians
í Austur-Evrópu," sieigir Ziva-
mav m.a.: „Koimimiúnistaflokk-
ar Auisitiur-Evrópu hafia kam-
izit 'til valdia, etoki vagraa eig-
in stybkleika heldur fremur
með því, að Sovétthierinn hef-
ur hjálpað þeim til þess.“
„Aflefðinig þessia befur orð-
ið sú, að koimimiúniistastjórn-
irnar bafa orðið að reiða siig
mjög á berafla Sovétríkjanna,
sem aftur þýðir að þeir hafa
orðið að beiftia þvinguinarað-
ferðuim til þeas að halda lífi.“
Þá segir Zivaniov, að „ótti
stjórnimálaleíðltiaga í löndum
Austur-Evrópu hefur aldrei
verið jafn mikill og í dag.“
„Þetta er þversaginaikiennt,“
bætir Zivamov við, „en það er
satlt að eftir 25 eða 50 ára uipp
bygginigu kiomimúnismianis í
Sovótblokkinini, er kapí'talism
inn cihræddiari við áihrif Marx
ismanis og komimiúniistakerfis-
ins heldiur en öfuigt.“
Hreimslkilni sú, sem markar
grein þassa að því er tekur
til fyrirætlana Mosfcvu í Auist
ur-Evrópu, gerir ljóst að Júgó
slaivar hiaifa efaki útilcikiað þanra
mlöiguleiifca að Sovétimenn grípi
til frekari ráðsitafiania til und-
irotoumiar álfiuniniar, og að þeir
eru istaðráðnir í þvl aö verða
sjálfir ekki að fórnarlaimibi.