Morgunblaðið - 14.06.1992, Page 17

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 14. JÚNÍ 1992 C 17
KAUPMANNAHAFNARBRÉF
Þjóðarvitund: Sam-
vitund eða sérvitund
í upptaktinum að nýafstaðinni þjóðar-
atkvæðagreiðslu Dana um Maastricht-
samkomulagið kvörtuðu meðmæltir
stjórnmálamenn stundum yfir því að það
væri þreytandi að standa í umræðum,
þegar mótmælendur samkomulagsins
héldu sig við forsendur, sem voru í að-
dragandanum að þjóðaratkvæðagreiðslu
um inngönguna í Efnahagsbandalagið
1972. Það væri tímaskekkja að ræða
málin nú, eins og tíminn hefði staðið í
stað síðan þá. En það er þó eitt atriði,
sem mikið var rætt þá af bæði kvíða,
ótta og alvöruþunga, en sem nú heyrðist
varla rætt í neinu sérstöku samhengi
við atkvæðagreiðsluna. Það var hræðsl-
an við hvort dönsk menning og þjóðar-
vitund yrði kollsigld, þegar Danir nudd-
uðu öxlum við aðrar Evrópuþjóðir.
Ekki svo að skilja að Danir séu hættir
að velta fyrir sér hversu styrk þjóðarvitúnd
þeirra og menning sé. Öðru nær. Þetta er
þeim stöðugt umræðu- og ritefni, eins og
sjónvarps- og útvarpsdagskráin vitnar um,
auk allra blaða- og tímaritsgreinanna, að
ógleymdum bókum um efnið. Munurinn er
bara sá að meðan margir voru með svarta-
gallsraus fyrir tuttugu árum um að Evrópu-
samstarfið myndi breyta Dönum úr Dönum
í menningarrótlausa og þjóðarvitundarlausa
Evrópubúa, þá sjá flestir að þetta hefur
öldungis ekki gengið eftir. Danir eru ekk-
ert ódanskari en áður og ekkert síður upp-
teknir af menningu sinni en áður, kannski
heldur þvert á móti. Eins og bóndakona
nokkur sagði í sjónvarpinu um daginn:
„Einu sinni vorum við Suður-Jótar, Fjónbú-
ar, Kaupmannahafnarbúar og fleira. Nú
erum við allt í einu öll orðin Danir.“
Þó Evrópa hafi landfræðilega ekki skrið-
ið nær Danmörku, þá hefur hún skroppið
nær í huga Dana og þessi andlega nánd
við meginlandið hefur þjappað þeim saman.
Og hún hefur ótvírætt hrint þeim út í nafla-
skoðun um hveijir þeir væru, hvað þeir
ættu sameiginlegt, hvað skildi þá frá öðr-
um, hver skepna dönsk menning væri og
fleira í þeim dúr. Nú er fjarri því að allar
þessar vangaveltur hafi verið merkilegar
eða innblásnar, en lággróðurinn hlúir að
hágróðrinum og ekkert nema gott um þetta
að segja.
Mikilvægur þáttur þjóðarvitundarinnar
er að sjálfsögðu menningin. Hættan sem
margir Danir sáu í hendi sér fyrir tuttugu
árum um að menning þeirra yrði á ein-
hvern undir, hefur ekki gengið eftir, alla
vega ekki enn sem komið er. En það er
ekki þar með sagt að dönsk menning sé
endilega mjög föst fyrir, en ef henni er
ógnað, kemur sú ógnun ekki að utan, held-
ur innan frá. Ógnunin felst í þekkingar-
leysi Dana sjálfra á eigin menningu. Eða
eins og -ungur kjallararagreinarhöfundur
skrifaði um daginn: „Hvemig eigum við að
vemda danska menningu, ef við höfum
ekki lært neitt um hana í skólanum?"
í þau tuttugu ár, sem „evrópska hættan“
hefur verið rædd sem mest í Danmörku,
hefur kennsla í bókmenntum skroppið
hraksmánarlega saman í grannskólanum.
Gamlar bókmenntir hafa verið þurrkaðar
út, eftir því sem ég fæ best séð, fátt eldra
heldur en frá síðustu áratugum. Engar
heilar bækur, til dæmis skáldsögur eru lesn-
ar í dönskukennslunni og reyndar sjást
vart bækur, aðeins ljósrit. En Danir eiga
fleira en bókmenntir, svosem tónlist, mynd-
list og hönnun, en sá sem kemur úr þessu
skólakerfí, veit vart nokkurn skapaðan hlut
um afrek landa sinna á þeim sviðum. Samt
eiga Danir sér yndisleg almenningsbóka-
söfn, að ógleymdum söfnunum, sem gætu
stutt vel við slíka kennslu.
Menningarblaður er síst skemmtilegra
en annað blaður, en það er hreinlega grát-
legt að horfa upp á blaðrarana geysa, með-
an áhrifamesta menningarlífæðin, skóla-
kerfið, er látið drabbast niður af óskiljan-
legu stjórnleysi. Fyrir skömmu fóru dansk-
ir sjónvarpsmenn í heimsókn í dæmigerðan
bekk í dæmigerðum dönskum grunnskóla,
einn dæmigerðan danskan skóladag. í dön-
skutímanum var upplestur, sem krakkarnir
áttu að skifa eftir, sumsé stafsetningaræf-
ing. Til að auðvelda þeim að einbeita sér
að löngu og erfiðu orðunum, skrifuðu þau
á blað, þar sem venjulegu og auðveldu orð-
in stóðu prentuð, með tilbúnum eyðum á
milli, þar sem þau áttu að færa inn þau
erfiðu. Þetta voru ekki smábörn, þau voru
fjórtán og fimmtán ára. Daginn eftir sat
ég við hliðana á nokkmm menntaskóla-
strákum í bíó. Þeir voru að tala um þessa
útsendingu og máttu vart mæla fyrir hlátri
yfir stafsetningaræfingunni.
í þættinum var rætt við skólaglaðan og
skólaleiðan nemanda, sem voru báðir sam-
mála um að það væri gott að hafa próf,
því þau ýttu við nemendum. Sömu fréttir
færir táningurinn í fjölskyldunni mér úr
sínum skóla. í dönskum skólum má ekki
prófa börn, fyrr en þau em á næst síðasta
ári grunnskólans. Formælendur danskra
kennarasamtaka era nýbúnir að staðfesta
fyrri yfirlýsingar um að þeir séu gjörsam-
lega á móti því að taka upp próf í yngri
bekkjum grunnskólans. Af því er virtist var
það helst á af-því-bara-forsendum.
Kynslóðin sem hefur haft mestar áhyggj-
ur af danskri þjóðarvitund og menningu,
hefur umbylt skólakerfínu með þá hugsjón
að leiðarljósi að innan þess ætti að þroska
börn til að skilja og skapa. En einnig leiðin
til helvítis er vörðuð góðum ásetningi. Það
má ekki þrengja að börnunum á neinn hátt,
heldur fá þau til að tjá sig óþvingað, því
fyrri kynslóðir hefðu aðeins fengið ítroðslu.
Það gleymdist bara að til þess að geta tjáð
sig, þarf að hafa eitthvað að tjá sig um.
Þetta lítilvæga „um“ hefur orðið umfram
og ef eitthvað gæti vegið að rótum danskr-
ar menningar, þá verður það kannski þessi
smávægilega vöntun í skólakerfið.
En kannski hjálpar evrópskt samstarf
dönsku skólafólki til að sjá að agi og inni-
hald í skólalífinu, breytir börnum ekki í litl-
ar vélar, heldur gefur þeim eitthvað að
standa á, þegar þau vilja segja hvað þeim
býr í bijósti.
Naflaskoðunin undanfarin ár hefur fært
mörgum Dönum heim sanninn fyrir því að
þjóðarvitund getur verið samvitund, vitund
um að eiga eitthvað sameiginlegt, en hún
þarf ekki að vera sérvitund í þeim skilningi
að hún ræktist best í sérsinni, án sambands
við aðra. íslendigar hafa nærtæk dæmi um
þeta úr gildasta þætti sinnar menningar,
bókmenntunum. íslendingasögurnar era
dæmi um bókmenntir, sem urðu til úr penna
þeirra, sem höfðu erlendar bókmenntir á
takteinunum. Útkoman hefur í huga síðari
tíma manna orðið svo rammíslensk að þeg-
ar forfeður okkar fyrir um einni og hálfri
öld síðan leituðu sér að málfarslegri og sið-
ferðilegri ímynd, urðu þessar bókmenntir
þeim viðmiðun. ’Halldór Laxness hefði örug-
lega ekki skrifað eins og hann gerði, ef
hann hefði haldið sig í túninu heima í Lax-
nesi alla sína löngu starfsæfí.
Einangrað og vanrækt menning verður
kannski ekki skyndilega bráðkvödd af van-
þekkingunni, en hún verður smám saman
einkaeign og viðfangsefni fárra og þá verð-
ur hún vart hluti samvitundarinnar, heldur
sérvitundarinnar.
Sigrún
Davíðsdóttir
SNERTUMIG
OG LITURINN
BREYTIST
Fást á eftirtöldum stöðum:
Aldan, Sandgerði
Amaró, Akureyri
5 stræti, Kringlunni, Rvk.
Höfn, Selfossi
B.B. Fáskrúðsfirði
Kf. A-Skaftfellinga, Hornafirði
Kf. Borgfirðinga, Borgarnesi
Kf. Skagfirðinga, Sauðárkrók
. Samkaup, Keflavík
Kf. V-Húnvetninga, Hvammstanga
Kf. Þingeyinga, Húsavík
Kf. Fram, Neskaupstað
Versl. Mozart, Vestmannaeyjum
Versl. Jón og Gunna, ísafirði
Versl. Ósk, Akranesi
Versl. Últíma, Reykjavík
Verslunarf. Austurlands, Egilsstöðum
AGUST ARMANN hf
UMBOÐS-OG HEILDVERSLUN
SUNDABORG 24 - REYKJAVÍK
Sími686677.

M920613