Morgunblaðið - 24.07.1994, Page 6

6 SUNNUDAGUR 24. JÚLÍ 1994
MORGUNBLAÐIÐ
ERLENT
BAKSVIÐ
að austurhluti Þýskalands og jafn-
vel önnur lönd í mið- og austur-
hluta álfunnar þyrftu að vera
undir jámhæl kommúnista næstu
50 árin.
„Skilyrðislaus uppgjöf“
Franklin D. Roosevelt Banda-
ríkjaforseti lagði grunninn að
þeirri stefnu á leiðtogafundi
bandamanna í Casablanca árið
1943 að krafist skyldi „skilyrðis-
lausrar uppgjafar" Þýskalands.
Þetta mun hafa verið rökstutt
með því að ekki mætti neinn vafi
leika á því að landið væri búið
að tapa styrjöldinni, vopnahlé eins
og gert var 1918 myndi ekki duga.
Þá væri hætta á að upp risi á ný
flokkur á borð við nasistaflokkinn
sem fullyrti að huglausir stjóm-
málamenn og undirróðursöfl
hefðu rekið rýting í bakið á þýska
hernum á örlagastundu með því
að semja um vopnahlé.
Hvað sem líður þessum bolla-
leggingum er ljóst að yfirlýsing
Casablanca-fundarins hentaði vel
áróðursmeistara Þýskalands, Jo-
sef Goebbels. Hann gat með réttu
staðhæft að Þjóðverjar berðust
nú örvæntingarbaráttu og ósigur
myndi þýða hrun landsins. Áhrif
Bandaríkjaforseta vom mikil og
hann hafði sitt í gegn þótt þeir
Winston Churchill, forsætisráð-
herra Breta og bandarísku hers-
höfingjarnir Dwight Eisenhower
og George Marshall hefðu efa-
semdir um þessa stefnu. Árið
1947 gekk Churchill lengra í þing-
ræðu. Hann lýsti þá Stauffenberg
og Canaris sem mönnum er til-
heyrt hefðu „einhverri bestu og
göfugustu andspyrnuhreyfingu
sem nokkum tíma hefur starfað".
Andúð á öllum Þjóðverjum
Að sögn Flemings voru það
ekki eingöngu málefnaleg rök sem
réðu ferðinni hjá Roosevelt. For-
setinn hefði einfaidlega ekki trúað
því að til væm Þjóðveijar sem
virða bæri viðlits. Á fundum hans
með ráðgjöfum hefði hann marg-
sinnis fordæmt alla þýsku þjóðina.
Fleming telur líklegt að hefðu
þeir Roosevelt og Churchill veitt
andspyrnuhópnum einhvern
stuðning og látið í það skína að
tekið yrði vægar á Þjóðveijum ef
þeir losuðu sig við nasistastjórn-
ina myndu hershöfðingjamir sem
stjórnuðu þýska herliðinu i Frakk-
landi hafa samþykkt einhliða upp-
gjöf, þótt Hitler hefði lifað tilræð-
ið af. En Roosevelt tjáði sig ekk-
ert um tilræðið og Churchill sagði
þá að þetta hefði aðeins verið
„hiksti í þýsku stríðsvélinni".
Rússar studdu tilræðið
Þeir einu sem studdu tilræðis-
mennina voru Rússar. „Hershöfð-
ingjar, liðsforingjar, hermenn!"
sagði í hvatningu útvarpsins í
Moskvu. „Hættið þegar að beijast
og snúið vopnum ykkar gegn Hitl-
er. Bregðist ekki þessum hug-
rökku mönnum!“
Bandarískur stríðsfréttamaður,
Louis Lochner, hafði þekkt marga
af tilræðismönnunum þegar hann
hafði bækistöðvar í Berlín fyrir
stríð. Hann reyndi eftir tilræðið
að senda frétt um andspyrnuhóp-
inn frá París en ritskoðun land-
hersins bandaríska tjáði honum
að það væri bannað „samkvæmt
sérstökum fyrirmælum forset-
ans“.
Byggt að mestu á International
Herald Tribune
Hefðu bandamenn
getað stytt stríðið?
GERÐAR vom margar
misheppnaðar tilraun-
ir til að ráða nasista-
foringjann Adolf Hitl-
er af dögum en sú sem var næst
því að takast var sprengjutilræð-
ið 20. júlí 1944. Að baki því stóð
hópur nokkur hundrað háttsettra
her- og embættismanna sem
margir höfðu uppranalega verið
dyggir stuðningsmenn Hitlers en
snerust síðar gegn honum. í
Þýskalandi hefur m.a. verið deilt
um það hvort hermenn sem svar-
ið höfðu Hitler hollustueiða fyrir
stríð en snerust síðan gegn hon-
um þegar halla tók undan fæti
geti með réttu kallast hetjur. En
Helmut Kohl kanslari var ekki í
vafa og sagði tilræðismennina
og aðra andstöðuhópa lýðræðis-
sinna hafa bjargað æra Þjóð-
veija. Rithöfundurinn Thomas
Fleming ritaði nýlega grein um
málið í dagblaðið Intemational
Herald Tribune og segir hann
að örlög andspyrnuhópsins hafi
verið harmleikur fyrir Þýska-
land, Evrópu alla og Bandaríkin
og Vesturveldin hafi bragðist
mönnunum hrapallega.
3000 létu lífið
Klaus Schenk von Stauffenberg
greifi, sem kom sprengjunni fyrir
í úlfagreni Hitlers hinn 20. júlí
1944, var ofursti og herráðsfor-
ingi 600.000 manna Hðs sem ann-
aðist varnir heimalandsins. Hann
var stríðshetja af austurvígstöðv-
unum, hafði misst þar bæði auga
og handlegg. Uppranalega var
hann gallharður stuðningsmaður
Hitlers en er líða tók á stríðið
áttaði hann sig á því að foringinn
myndi steypa landinu í glötun.
Þótt sprengja ofurstans væri
öflug slapp Hitler með skrámur
og sprengdar hljóðhimnur en tveir
menn létust og nokkrir slösuðust.
Einræðisherrann lét skjóta Stauf-
fenberg daginn eftir og næstu
daga og vikur létu nær 3.000
manns lífið í hreinsunum, í sumum
tilvikum var látið nægja ef menn
vora grunaðir um svik.
Vitað er að Wilhelm Canaris
aðmíráll, yfirmaður leyniþjónustu
þýska hersins (Abwehr), hélt hlí-
fiskildi yfir andspyrnuhópnum og
veitti honum upplýsingar en óljóst
er hvort hann var beinlínis í for-
ystunni. Nasistar granuðu hann
um græsku en gekk illa að finna
sannanir, þó fór svo að hann var
skotinn nokkram dögum fyrir
uppgjöfina 1945. Flestir félagar
í hópnum féllu í áðumefndum
hreinsunum.
Harmleikur
Vesturveldin, þ.e. Bandaríkin
og Bretland, neituðu staðfastlega
að svíkja Jósef Stalín og Sovétrík-
in með því að þreifa fyrir sér um
sérfrið á vesturvígstöðvunum. Það
er því kaldhæðnislegt að fyrir
Því er nú haldið fram að hefðu bandamenn
stutt við bakið á andstæðingum Foringjans í
þýska hemum hefði tilræðið og valdarán and-
spymumanna getað heppnast og hægt hefði
verið að semja um frið þegarárið 1944
Hitler
nokkru fundust skjöl í Moskvu
sem sanna að fulltrúar Stalíns
áttu leynilegan fund með sendi-
mönnum nasistastjómarinnar árið
1943 en ekki tókust samningar
um vopnahlé á austurvígstöðvun-
um.
Er tilræðinu var hrint í fram-
kvæmd höfðu bresk og bandarísk
stjórnvöld, að sögn Thomas Flem-
ings, í þijú ár hundsað andspyrnu-
hópjnn, látið sem hann væri ekki
til. ítrekaðar tilraunir sem fulltrú-
ar hópsins gerðu í höfuðborgum
hlutlausra ríkja, Stokkhólmi,
Madrid og víðar, til að ná sam-
bandi við bandamenn báru engan
árangur. Bretar tortryggðu upp-
lýsingar um fyrirhugað leiftur-
stríð Þýskalands gegn Frakklandi
og Niðurlöndum sem bárust þeim
þegar árið 1940 og útsendari
Canaris hafði lekið í þá. Þegar
ljóst var orðið að ekki var um
bleKkingar að ræða ákvað yfir-
maður bresku leyniþjónustunnar
að hafa framvegis óbeint samband
við Canaris en gat ekkert notfært
sér það vegna andstöðu utanríkis-
ráðuneytisins.
Fleming bendir á að semja hefði
mátt um frið við nýja stjórn í
Þýskalandi sem tekið hefði við ef
tilræðið og valdarán hópsins hefði
Stalín Stauffenberg
heppnast. Megi gera ráð fyrir að
tvær milljónir hermanna og þijár
milljónir gyðinga, fólk sem féll þá
mánuði sem eftir voru af stríðinu
í Evrópu, hefðu haldið lífi. Hægt
hefði verið að koma í veg fyrir
ROMAN Herzog, forseti Þýskalands, leggur blómsveig við húsið þar sem þátttakendur í sprengju-
tilræðinu gegn nasistaleiðtoganum Ádolf Hitler voru teknir af lífi árið 1944. Er þess var minnst
að hálf öld var liðin frá hættulegasta tilræðinu gegn Adolf Hitler var deilt um það hvort heiðra
ætti minningu allra þeirra sem stóðu fyrir andspyrnu gegn nasistum, einnig kommúnista sem
síðar komu á svæsnu einræði í austurhluta Þýskalands.
Fyrír skömmu var rifj að upp að 50 ár voru
liðin frá frægasta tilræðinu gegn Adolf Hitler.
Roosevelt
Churchill