Morgunblaðið - 24.07.1994, Síða 8

8 SUNNUDAGUR 24. JÚLÍ 1994
MORGUNBLAÐIÐ
Byltingarkennt fiskveiðistj órnunarkerfi í Nýju Suður-Wales
B
ireska tímaritið The Ec-
onomist gerði hið nýja
kvótakerfí í Nýju Suður-
Wales að umræðuefni í
síðasta mánuði. Sagði þar m.a.:
„Hagfræðingar segja að fískimenn
eigi við vandamá! að etja. Enginn
þeirra á fískinn í sjónum og þvi of-
sækja þeir fískimiðinn. Hvert er
svarið við því? Eignaraðild. En ef
það væri auðvelt að slá eign sinni á
fískistofn hefði það þegar verið gert.
Sú er þó ekki raunin. Michael Yo-
ung, ástralskur hagfræðingur, telur
sig hafa fundið betri lausn. Frekari
eignaraðild, en af nýjum toga.“
Michael Yong, segir í samtali við
Morgunblaðið að til þessa hafi fisk-
veiðistjómun í Nýju Suður-Wales,
byggst á því að veitt voru leyfi til
að nota ákveðnar tegundir veiðar-
færa og á nokkrum tegundum, s.s.
humar voru í gildi fastir, óyfirfær-
anlegir kvótar. Þetta kerfi hafí fyr-
ir löngu verið úr sér gengið, jafnt
að mati stjómvalda sem hagsmuna-
aðila, og ekki höfðu verið gefin út
ný veiðileyfi um nokkurt skeið til
að koma í veg fyrir ofveiði. „Það
má segja að ríkt hafi hálfgert öng-
þveiti. Kerfið var ósamkvæmt
sjálfu sér og óánægja með það
mikil. Útgerðarmenn sem vildu
skipta um veiðarfæri fengu ekki
til þess leyfí, tekjur fiskveiðimanna
voru ófullnægjandi og margir fiski-
stofnar fóru minnkandi. Það var
orðið ljóst að eitthvað yrði að gera
og ráðherra sjávarútvegsmála í
Nýju Suður-Wales hafði áhuga á
að taka upp kvótakerfi og afhenda
sjómönnum eignarréttinn að
fiskimiðunum."
Enga fyrri reynslu af fiski
Young segir að þegar hér var
komið við sögu hafí þess verið farið
á leit við hann, að kanna málið.
Hann er auðlindahagfræðingur og
starfar hjá opinberri vísindastofnun.
Hann hafði aldrei komið nálægt
fiskveiðimálum áður en segir það
síður en svo hafa komið að sök.
Reynst hafí skynsamlegast að nálg-
ast stjómunarvandann út frá sömu
lögmálum og gilda um aðrar tak-
markaðar auðlindir á borð við skóg.
„Eftir að hafa skoðað málið þá
komst ég að þeirri niðurstöðu að
menn yrðu strax að viðurkenna
fjögur grundvallaratriði áður en
þeir hæfust handa við að smíða
nýtt fiskveiðikerfi. í fyrsta lagi að
enginn veit hvað það er sem ræður
stærð fiskistofna. Það eru margar
kenningar í gangi en enginn hefur
þekkingu til að spá fyrir um fram-
tíðarstærð fískistofna. í öðru lagi
þá getur enginn spáð með neinni
vissu um það, hvaða áhrif ákveðnar
ákvarðanir munu koma til með að
hafa á einhveija tiltekna atvinnu-
grein. Menn geta deilt um það og
velt fyrir sér ýmsum afleiðingum.
En þegar upp er staðið
munu fyrirtækin bregð-
ast við á ófyrirsjáanleg-
an hátt, þau munu taka
upp nýjar aðferðir, bún-
að og það munu eiga sér _
stað tæknilegar framfarir. í þriðja
lagi þá verða menn að átta sig á
því, að óháð því hvers konar kerfi
við tökum upp, þá verðum við að
geta breytt því. Og til að geta gert
það þá verða menn í fjórða lagi
að ákveða strax frá upphafí hvenær
og hvemig menn ætli að taka kerf-
ið til endurskoðunar. Það verður
að vera eitt af grundvallaratriðum
kerfisins."
Young segir að sjávarútvegur í
Nýju Suður-Wales byggi á 113
físktegundum, sem eru veiddar og
seldar í atvinnuskyni. Sumar í mjög
litlu magni og einungis hluta úr
ári en aðrar í mjög miklu magni.
„Kerfíð, sem við lögðum til er að
við afmörkum ákeðna fiskflokka.
Þeir eru skilgreindir að hluta til
sem ákveðnir fískistofnar og að
hluta til sem veiðisvæði. Við höfum
síðan veitt mönnum eignarhluta í
þessum fískflokkum en þeim er
skipt niður á svipaðan hátt og fyrir-
tæki sem byggist á ákveðnu magni
hlutabréfa. Sem dæmi má nefna
að öll fiskveiði í tilteknum firði
gæti verið skilgreind sem einn fisk-
flokkur og samanstaðið af tíu þús-
und hlutum. Þá má nefna úthafs-
Eignaraðild og
veiðigjald lausn
á vandanum
í Nýju Suður-Wales í Ástralíu er verið að
taka upp fiskveiðistjómunarkerfí sem gerir
ráð fyrir jafnt eignarrétti útgerðarmanna
á fískveiðimiðunum sem auðlindaskatti til
samfélagsins. Höfundur kerfísins er ástr-
alski auðlindahagfræðingurinn Michael
Young. Steingrímur Signrgeirsson ræddi
við hann um hugmyndafræðina á bak við
þetta kerfí og hvemig því hefði verið tekið
af hagsmunaaðilum í sjávarútvegi.
togveiðifiskfiokk og svo framvegis.
Þessir „hlutir“ veita mönnum
tvenns konar réttindi. í fyrsta lagi
ákveðinn hlut af því heildarmagni
veiðarfæra og fiskveiðiskipa sem
fær að sælq'a í ákveðinn fiskflokk.
Ef einhver vildi gera út stóran tog-
ara þyrfti hann ef til vill þúsund
hluti til að geta það en einungis
þijú hundruð ef hann léti sér nægja
lítinn bát. Ef einhver vill gera út
stærri bát en hann er með þarf
hann að útvega sér nægilegt magn
hluta til að eiga rétt á því.
Að sama skapi veita þessir hlut-
ir þér rétt til ákveðins hluta af
kvóta þeirra fisktegunda sem eru
í viðkomandi fiskflokki. Þetta er
---------- hlutfallslegt magn af
Kerfið endur- kvóta en ekki fast °e
Skoðað á 5 ákveður sjálfstæð nefnd
ára fresti
kvótana hveiju sinni.“
Einn helsta styrk
... kerfísins segir Young
vera að hægt sé að ákveða kvóta
fyrir einhveija tiltekna tegund í
þijú ár en síðan væri hægt að
hætta að gefa út kvóta á hana, ef
ástæða væri til. Atvinnugreinin
stæði þá eftir með sitt upphaflega
magn.
„Hlutimir verða gefnir út til tíu
ára í senn en á fimm ára fresti
verður hver fiskflokkur endurskoð-
aður. Leiði sú endurskoðun til þess
að gera verði breytingar eiga allir
þeir, sem, eiga hlut í viðkomandi
flokki, þess kost að fallast á nýtt
tíu ára tímabil en þá með áorðnum
breytingum. Til að mynda gæti
komið upp sú staða að auka yrði
þann fjölda hluta sem þarf til að
gera út ákveðna bátastærð. Menn
geta einnig neitað að fallast á það
og unnið áfram eftir gamla kerf-
inu, þar til hlutur þeirra fellur úr
gildi, en þá verða menn „sektaðir"
um 15% af sínum hlut.
Ástæða þess að það er gert, sem
útgerðarmenn hafa átt erfitt með
að skilja, er að þetta setur þrýsting
á stjómunaraðila kerfísins, að
tryggja að sem flestir muni sam-
þykkja að fylgja nýjum reglum.
Ef á að fara fram á fleiri hluti
fyrir bátastærð eða setja kvóta á
tegund sem áður var utan kvóta,
þá verður atvinnugreinin sam-
kvæmt kerfínu annað hvort að fall-
ast á breytinguna eða hún að koma
til framkvæmda að nokkmm ámm
liðnum."
Young segir að ekki verði stuðst
við peningasektir þar sem talið er
líklegra til árangurs að útgerðar-
menn gætu átt á hættu að missa
hlut af sínum eignarrétti ef þeir
fylgja ekki reglunum.
Eitt grundvallaratriða hins nýja
kerfis er að komið verður á auð-
lindaskatti eða „gjaldi til sam-
félagsins" (community retum) og
er tillagan sú að 2,5% af hlut hvers'
útgerðaraðila verði boðin ---------
upp árlega. Það fé sem
fæst fyrir þann hlut
verður látið renna aftur
til samfélagsins. Young
segir að nú sé verið að ””“
ræða gagntillögu frá hagsmunaað-
ilum um að helmingur fjárins eigi
að renna aftur til fyrirtækisins, sem
á hlutinn.
„Einn helsti kostur þess að hafa
gjald af þessu tagi er í fyrsta lagi
að tryggt er að samfélagið fái sinn
hlut og einnig að allir eiga með
þessu kost á því að komast inn í
kerfið og eignast hluti. Þetta er
ekki síst mikilvægt ef farið er að
bera á samþjöppun fískveiðiheim-
ilda. Samkvæmt þessu gætu menn
líka ávallt haldið sínum hlut ef
þeir byðu hæsta verð eða þá náð
honum aftur ef þeir misstu hann.“
Helsta einkenni eignarréttar-
kerfisins, sem verið er að koma
upp, er að það er tvískipt. Annars
vegar eru hlutimir, sjálfur veiði-
rétturinn og hins vegar hin árlega
kvótaúthlutun. „Þetta er tvenns
konar eign og kerfíð er þannig
hannað að hægt er að veðsetja eða
leigja veiðiréttinn á sama hátt og
um landareign væri að ræða. Á
hveiju ári fá menn á grundvelli
veiðiréttarins úthlutað ákveðnu
veiðimagni, sem gæti t.d. verið 30
þúsund tonn af þorski. Þennan
kvóta er hægt að selja en hann er
Komið í veg
fyrir að afla
sé hent
ekki hægt að veðsetja. Þetta er því
um margt áþekkt bankareikningi
og má bera saman við að ákveðin
peningaúpphæð sé lögð inn á reikn-
ing. í hvert skipti sem afla er land-
að er tekið út af reikningnum."
Framseljanlegir kvótar
Kvótann er einnig hægt að fram-
selja öðrum líkt og þegar menn
skrifa út ávísun og er kostnaði við
slík viðskipti haldið í lágmarki. Ef
útgerðarfyrirtæki myndi til dæmis
veiða of mikið af þorski og kæmi
með aflann að landi, þó að svo vildi
til að það væri búið með sinn þorsk-
kvóta, þá hefði það allt kvótatíma-
bilið til að útvega sér aukalega
aflaheimild.
Ef viðkomandi tekst ekki að út-
vega sér auknar aflaheimildir verð-
ur hann að greiða sekt. Ekki er
enn búið að ákveða endanlega
hversu háar sektirnar verða en
Young segir að að öllum líkindum
verði miðað við 75% af markaðs-
virði umframaflans, sem landað
var. „Markmið okkar er að allur
afli komi að landi til vinnslu í stað
þess að menn hendi físki í sjóinn.
Þetta er ekki síst gert vegna þess
hve aukaafli hefur verið mikið
vandamál við Ástralíu og þeirrar
tilhneigingar sjómanna að henda
smáfíski fyrir borð. Við teljum okk-
ur hafa útbúið kerfí sem kemur í
veg fyrir slíkt með því að láta það
borga sig að koma með allan afla
að landi.“
Endurskoðun kerfisins á fimm
ára fresti segir Young gera kerfið
sveigjanlegra en mörg önnur kerfí
fískveiðistjórnunar þar sem hægur
leikur sé að breyta því er nýjar
upplýsingar berast.
Sérstök ráðgjafanefnd verður
starfandi fyrir hvern fískflokk og
munu jafnt fulltrúar stjómvalda
sem hagsmunaðaila (eða öllu frek-
ar hluthafa) eiga sæti í henni. Full-
trúar úr þeim nefndum taka þátt
í endurskoðun kerfisins auk full-
trúa ríkisstjómar Nýju Suður-
Wales. Nefndin sem ákveður hinar
árlegu aflaheimildir er hins vegar
algjörlega sjálfstæð og sitja í henni
fjórir menn þar á meðal óháður
fiskifræðingur og auðlindahag-
fræðingur. „Ástæða þess að auð-
lindahagfræðingur á sæti í nefnd-
inni er að við komust að þeirri nið-
urstöðu að auk þess að nauðsynlegt
er að gætt sé vísindalegrar ná-
kvæmni verður að taka tillit til
hagfræðilegra og félagslegra
þátta. Svo dæmi sé tekið gæti ver-
ið fyrirsjáanlegt að þorskverð verði
hærra á næsta ári en þessu og því
sé æskilegt að draga úr veiði nú
en auka aflaheimildir á næsta ári
vegna markaðsaðstæðna."
Þing Nýju Suður-Wales hefur
þegar samþykkt hið nýja fískveiði-
stjómunarkerfí og er nú verið að
---------- vinna að því að koma
kerfinu á, m.a. úthluta
fiskveiðiréttindum. Er
tekið mið af aflareynslu
síðustu sjö ára og tekið
tillit til fjögurra bestu
áranna hjá útgerðaraðilum. Segir
Young líklegt að á fyrri hluta næsta
árs verði kerfið komið endanlega í
gagnið. Jafnvel fyrr.
„Það fer nokkuð eftir viðbrögðum
sjávarútvegsins hversu langan tíma
þetta mun taka. Menn þar voru
neikvæðir í upphafi en eftir því sem
á leið og þeir öðluðust betri skilning
á kerfínu féll þeim hugmyndin bet-
ur. Þeir eru jafnvel búnir að fallast
á að þeir verði að greiða gjald til
samfélagsins. Það eina sem ennþá
er deilt um er hvort að það gjald
beri að taka mið af lönduðum afla
eða verðmæti veiðiréttarins. Munur-
inn er sá að ef greitt er í samræmi
við afla er greitt af rauntekjum en
ef miðað er við veiðiréttinn er miðað
við áætlaðar tekjur. Nú eru útgerð-
armenn famir að átta sig á því, að
ef þeir greiða miðað við áætlaðar
tekjur, þ.e. verðmæti veiðiréttarins,
verða þeir mun næmari fyrir lang-
tímaástandi fískistofnana. Slíkt fyr-
irkomulag myndi stuðla að því að
gripið yrði í taumana fyrr frekar
en síðar og það er enginn hagnaður
af ofveiði. Menn eru famir að átta
sig á hvaða afleiðingar þetta kerfi
muni hafa í för með sér.“
ERU
ÞEIR AÐ
FÁ’ANN?
Sveinn Hannesson bóndi að
Galtalæk 2 með væna silunga
við eldiskerið hjá Tangavatni.
Tilbúin
vötn
laða að
ÞAÐ HEFUR átt vaxandi vinsæld-
um að fagna að bleyta færi í tilbúrí-
um veiðivötnum. Hægt er að vleja
sér bæði !ax- og silungsveiði í þeim
efnum. Af laxveiðiám má nefna
Norðlingafljót í Borgarfírði, Núpá
á Snæfellsnesj og ef til vill fleiri.
Hvammsvík og Reynisvatn með
sína regnbogasilunga skjótast upp
í hugann er staldrað er við silungs-
veiði af þessu tagi, en eitt vatn
enn er einnig í hópnum, með þjóð-
legri tegundum, urriða og bleikju.
Það er Tangavatn í Landssveit.
Gott silungsvatn
Tangavatn við Galtalæk í
Landssveit hefur gefíð vel í allt
sumar. Þetta litla vatn er reglulega
fyllt af urriða og bleikju sem
Sveinn Siguijónsson bóndi í Galta-
læk elur og sleppir. í samtali við
Morgunblaðið sagðist hann gæta
þess að aldrei væm færri en 2.000
fiskar í vatninu. Allt er þetta 1-4
punda silungur og tekur vel.
„Flestir fá eitthvað sem hingað
koma og fiskurinn tekur allt mögu-
legt, maðk, rækju, maísbaunir,
flugu og spún. Hrogn em hins
vegar bönnuð,“ sagði Sveinn.
Hér og þar...
Slök veiði hefur verið lengst af á
Snæfoksstaðaveiðum í Hvítá
eystri, eða þar til fyrir nokkrum
dögum, að það glæddist aðeins og
veiðin skrapp úr 4-5 löxum upp í
12-14 stykki á stuttum tíma. Dauft
hefur einnig verið í Langholtinu
síðustu daga, en þó komið skot af
og til.
Lax er nú farinn að veiðast i
Reykjadalsá í Borgarfírði sem er
að öllu jöfnu mjög sein til. Fyrir
nokkm voru komnir 10 laxar 4
land og menn höfðu orðið laxa
varir á nokkrum stöðum í ánni.
Reykjadalsá hefur verið í nokkurri
lægð síðustu ár. Hún hefur þolað
illa langa þurrka, en vatnsmiðlun
sem gerð hefur verið efra verður
sennilega til bóta.
Þá hefur verið dauft yfir nöfn-
unni í Suður Þingeyjarsýslu og
ekki margir laxar veiðst. Það sem
komið hefur á land hefur á hinn
bóginn veiðst síðustu viku-tíu dag-
anna og veit vonandi á gott.