Morgunblaðið - 24.07.1994, Side 24

. 24 SUNNUDAGUR 24. JÚLÍ 1994
SKOÐUIM
MORGUNBLAÐIÐ
SJÁLFSKAPARVÍTI
Harmleikurínn í Færeyjum er víti til vamaðar og á
erindi við alla hugsandi Evrópumenn. Við enga Evrópu-
þjóð á þessi hörmungarsaga þó brýnna erindi en við
okkur íslendinga, því að frændum svipar saman, skrif-
ar Þorvaldur Gylfason og bætir við að á efnahags-
ástandinu þar og hér sé að vísu vemlegur stigsmunur,
en enginn eðlismunur að ýmsu leyti.
HRUN færeysks efnahagslífs , er
trúlega einn mesti harmleikur í
Vestur-Evrópu á síðari helmingi
þessarar aldar. Sjálfstæð þjóð
með eigin menningu, sögu og
^ tungu hefur farið svo herfilega að ráði sínu,
áð við henni virðist nú blasa annaðhvort sjálf-
stæðissvipting ellegar mun meiri fólksflótti úr
eyjunum en orðinn er og skuldabasl langt fram
á næstu öld, jafnvel almenn fátækt. Þess eru
engin önnur dæmi úr Evrópusögu síðustu ára-
tuga, að fijáls og næstum fullvalda þjóð hafí
kallað þvílíka niðurlægingu yfir sjálfa sig.
Landsframleiðsla Færeyinga hefur fallið um
meira en þriðjung síðan 1989. Á þennan kvarða
er efnahagshrun Færeyja svipað umfangs og
hrun Sovétríkjanna sálugu á sama tíma. Er-
lendar skuldir hafa hrannazt upp í hærra hlut-
fall af landsframleiðslu en þekkist nokkurs
staðar í heiminum nema í fáeinum örvasa
Afríkulöndum.
Hvernig gat þetta gerzt - og það á næsta
bæ við ísland? Eðvarð T. Jónsson hefur skrifað
aldeilis ágæta bók um það (Hlutskipti Fær-
^yja, Mál og menning, Reykjavík, 1994). Bók
hans bregður upp glöggri og ljós-
lifandi mynd af færeysku efna-
hags- og stjómmálalífi í sam-
hengi við sögu lands og þjóðar.
Bókin er kunnáttusamlega, vel
og skynsamlega skrifuð. Höfund-
ur hennar bjó í Færeyjum um
tólf ára skeið og gerþekkir því
ástandið og þjóðlífið þar á eyjun-
um átján, þar af eru 17 í byggð,
en hann getur þó engu að síður
fjallað um landið úr fjarlægð.
Efnahagshnignun lýðræðis-
landa eins og til dæmis Argent-
ínu, írlands og Úrúgvæ er sjald-
gæft og að sama skapi verðugt
athugunarefni handa fræðimönn-
um, fréttamönnum og rithöfund-
um, og styður þá hver annan, ef
vel á að vera. Eðvarð T. Jónsson
nálgast viðfangsefni sitt af sjónarhóli frétta-
manns, enda hefur hann flutt okkur íslending-
um afar fróðlegar fréttir frá Færeyjum í út-
varpi og sjónvarpi um alllangt skeið. Bók hans
vitnar um næman skilning og skarpskyggni,
prýðilegt vald á viðfangsefninu og -vandað
verklag af því tagi, sem heimsblöð á borð við
New York Times heimta af fréttariturum sínum
án refja. Ég hygg, að bók Eðvarðs sé fyrsta
bókin, sem birzt hefur um fjárhagshrun Fær-
eyja. Þessa bók þyrfti að þýða á dönsku og
-helzt einnig á ensku, svo að lesendur í öðrum
löndum eigi kost á að kynnast efni hennar.
Harmleikurinn í Færeyjum er víti til vamaðar
og á erindi við alla hugsandi Evrópumenn.
Við enga Evrópuþjóð á þessi hörmungarsaga
þó biýnna erindi en við okkur íslendinga, því
að frændum svipar saman. Á efnahagsástand-
inu þar og hér er að vísu verulegur stigsmun-
ur, en enginn eðlismunur að ýmsu leyti.
I. Forsaga
Færeyingar voru bændaþjóð fram á þessa
öld eins og flestar aðrar Evrópuþjóðir.
Þjóðfélag þeirra var frumstætt á marg-
an hátt. Um margar aldir í sögu þjóðarinnar
eru engar skráðar heimildir til. Eðvarð T. Jóns-
son dregur upp mynd af stöðnuðu landi og
' lokuðu, steingerðu og undarlega ófijóu. Fólk
fluttist ógjaman stað úr stað mann fram af
manni, og þangað virðist mega rekja mikinn
■ mállýzkumun á milli staða. Einangrun landsins
og einstakra landshluta innbyrðis olli því, að
Færeyjar voru ekki eiginlegt samfélag öldum
saman. Færeyingar leystu nánast engin verk-
efni í sameiningu. Danir sáu um landsstjórn-
ina. Þannig stendur að nokkru leyti á þeirri
sundurþykkju, sem hefur einkennt færeyskt
stjómmálalíf fram á þennan dag.
Verzlunareinokun var loksins rofin um miðja
síðustu öld eftir mikið hik af hálfu Færeyinga
sjálfra. Eftir það urðu aldahvörf á eyjunum:
þær breyttust smám saman úr bændaþjóðfé-
lagi í þjóðfélag fískimanna. Fólkinu fjölgaði
úr 5.000 um aldamótin 1800 upp í 46.000 nú.
Það jafngildir rösklega 1% mannfjölgun á ári
allan þennan tíma líkt og víða annars staðar
í Evrópu. Síðari helmingur síðustu aldar var
tími uppgangs og framfara. Færeyjar urðu til
að mynda ekki fyrir neinum fólksmissi vestur
um haf í lok aldarinnar, þótt tíundi hver Islend-
Jngur og fjórði hver Svíi flýðu heimahaga sína
undan hungri og hallæri.
II. Samband eða sjálfsstjórn?
Eðvarð T. Jónsson færir rök að því, að
samstöðuleysi fyrri alda hafi staðið
samfélagsþroska Færeyinga fyrir þrif-
um og grafið þannig undan efnahagslífi lands-
ins smám saman á þessari öld.
Alla þessa öld hafa Færeyingar skipzt í tvær
höfuðfylkingar í stjómmálum.
Sumir vilja varðveita og treysta
sambandið við Dani og telja Fær-
eyinga ófæra um að ráða málum
sínum sjálfir; sambandsmenn vitn-
uðu iðulega til ófamaðar íslend-
inga máli sínu til stuðnings allt
fram á síðustu ár. Aðrir vildu
sjálfsstjóm líkt og íslendingar.
Sambandsmenn höfðu betur og
beittu ýmsum brögðum (sjá hólf
1). Þeim tókst að gera Færeyjar
að útgjaldalið á fjárlögum Dan-
merkur, eins og bókarhöfundur
kemst að orði, og draga svo úr
sjálfsábyrgðartilfinningu Færey-
inga, að fjárhagslegt skipbrot
hlaut að koma í kjölfarið. Þetta
er höfuðkenning Eðvarðs T. Jóns-
sonar. Mér fínnst þessi kenning
að mörgu leyti sennileg, þótt ekki sé hægt að
færa óyggjandi sönnur á hana. Við fáum aldr-
ei að vita, hvemig Færeyingum hefði vegnað
á eigin vegum.
Hólf 1. Svipmynd af stærsta
stjórnmálaflokknum
„Stóreignamennirnir sem stofnuðu Sam-
bandsfiokkinn notuðu röksemdir um smæð
og fátækt þjóðarinnar til að teija þeim hug-
hvarf sem álitu að Færeyingar ættu að
vera Dönum óháðir um alla hluti. Ljóst var
hvað vakti fyrir eignamönnum. Sjálfstæði
þjóðar fylgir óhjákvæmilega sú kvöð að
þeir sem hafa af einhvetju að taka leggi
sitt af mörkum í þágu þjóðarheiidar. Það
er til marks um pólitíska seiglu og harð-
fylgi sambandsmanna að þeim tókst ekki
aðeins að forða því í marga áratugi að
færeyskir eignamenn borguðu skatt - þeir
fengu því til leiðar komið að danskur aI-
menningur greiddi þessa skatta í staðinn í
formi beinna og óbeinna styrkja til eyj-
anna.“ (bls. 7)
„Þeim tókst (ásamt jafnaðarmönnum,
innskot höf.( að fá dönsk stjómvöld til að
ógilda úrslit þjóðaratkvæðis (árið 1946, inn-
skot höf.( þar sem meirihluti Færeyinga
hafði tjáð sig fúsan til þess að slíta sam-
bandinu við Danmörku." (bls. 7)
„Sambandsflokkurinn er ekki aðeins elsti
stjómmálaflokkur Færeyinga - sjónarmið
hans nutu í marga áratugi einskonar lög-
gildingar með því að Dimmalætting var
hvortveggja í senn amtstíðindi og lögbirt-
ingur Færeyinga. Blaðið kom því inn á
nærfellt hvert heimili í landinu og studdi
stefnu flokksins. Þessi stefna hefur réttilega
verið nefnd pólitík hins óbreytta ástands. “
(bls 32-3)
„ Williaip. Heinesen ... segir í ritdómi ...
að Sambandsflokkurinn sé “nánast fullkom-
lega siðlaus". “ (bls. 33)
Sambandsflokkurinn er nú stærsti þing-
flokkurinn í Þórshöfn að nýloknum kosning-
um og hefur fjórðung þingsæta. Hann er
eini flokkurinn, sem vill, að Færeyingar
gangi í Evrópusambandið.
III. Leikreglur og lög
Efnahagshrun Færeyja þarf að skoða
ekki aðeins í sögulegu samhengi, held-
ur einnig í samhengi við eðli og inn-
viði þjóðfélagsins. Eðvarð T. Jónsson segir
ýmsar sögur af undirferli, spillingu og græðgi
ýmissa helztu “máttarstólpa" þjóðfélagsins,
manna, sem virtust hegða sér í samræmi við
leikreglur samfélagsins, þótt lög væru bersýni-
lega brotin, en fáir virtust gera sér rellu út
af því (sjá hólf 2 og 3). Allir vissu allt um alla
í svo litlu landi. Enginn getur þótzt ekki hafa
vitað, hvernig ástandið var í raun og veru.
Hólf 2. Svipmynd úr lögmannstíð
Atla Dam
„Aflaskipstjórinn gekk á fund flokksbróð-
ur síns og góðvinar, Atla Dam, sem samdi
fyrir hönd landsstjómar og bað um leyfí til
að kaupa umrædidan togara. í Ijós kom að
Atli vildi ekki gefa leyfí til að kaupa lítinn
frystitogara sem kostaði 400 milljónir (ís-
lenzkra króna, innskot höf.(. Hinsvegar var
hann reiðubúinn til að útvega leyfí til kaupa
á stórum kolmunnatogara sem kostaði 800
milljónir. Pólitískur vilji væri til að aðstoða
við slík kaup að því tilskildu að skipið yrði
smíðað í Færeyjum. Við réttarhöld og um-
fjöllun í blöðum kom í Ijós að Atli ætlaði
hér eins og oft áður að slá margar flugur
( einu höggi. Hefja átti nýjan iðnað, skapa
atvinnutækifæri í landi og nýja útfíutnings-
möguleika og bjarga skipasmíðastöðinni í
Skálafírði frá yfirvofandi gjaldþroti. Finn-
bogi (skipstjóri, innskot höf.( og félagar
urðu að reiða fram 80 milljónir í eigin fé
en það áttu þeir ekki til. Fjárins var að
endingu aflað þannig að verktakar og skipa-
smíðastöð lánuðu þeim féð í tvo daga. Það
var Iagt inn á reikning í tveimur viðskipta-
bönkum og bankarnir lögðu síðan fram
vottorð um að útgerðin ætti þessa peninga
inni á bók. Á grundvelli þessara vottorða
veitti landsstjórnin veð og á grundvelli veðs-
ins veittu danskir bankar og Skipalánasjóð-
ur Dana ýmiss konar lán og fyrirgreiðslu.
Svipaðar aðferðir danskra útgerðarmanna
og skipasmíðastöðvar í Svendborg kostuðu
hlutaðeigandi margra mánaða fangelsi og
háar fjársektir. Ekki er lengur til umræðu
hvort eigið fé hafí verið til eða ekki þegar
togarar voru keyptir til Færeyja. Það var
það yfírleitt ekki. ...
Málið var fyrst rekið fyrir Færeyjarétti.
Hann komst að þeirri niðurstöðu að ráðherr-
um og embættismönnum hefði verið full-
kunnugt um málavexti. ... í dómnum er
vitnað til fíeygra orða færeysks embættis-
manns ... : “Færeyjar eru ekki stærri en
svo að við vitum allt sem við viljum vita
hver um annan.““ (bls 94-5)
Atli Dam hefur verið einn áhrifamesti
stjómmálamaður í Færeyjum síðast liðin
20 ár. Hann er verkfræðingur að mennt
og sonur fyrrverandi lögmanns á eyjunum.
Orð hans og embættisgerðir vitna glöggt
um það, að hann ber ekkert skynbragð á
efnahagsmál. Færeyingar mega trúlega
þakka sínum sæla fyrir að eiga ekki full-
burða seðlabankastofnun, eina með öllu, því
að ætli Atli Dam hefði þá ekki verið skipað-
ur seðlabankastjóri?
Hólf 3. Svipmynd af þinginu í
Þórshöfn
„í mars 1993 lagði færeyskur þingmað-
ur, séra Niels Pauii Danielsen frá Khiksvík,
fram gögn sem sýndu að forseti lögþings-
ins, Anfinn Kallsberg, hafði dregið sér níu
milljónir króna tíu árum áður þegar hann
gegndi hvorutveggja í senn, embætti sjávar-
útvegsráðherra í landsstjórninni og stöðu
bókhaldara í litlu frystihúsi á Austurey. ...
Þegar eigendur frystihússins komust á
snoðir um þetta var gerður samningur við
Kallsberg í viðurvist ... löggilts endurskoð-
anda í Þórshöfn. Samkvæmt samningnum
átti Kallsberg að endurgreiða féð með Iaxi
sem bátar hans veiddu norður af Færeyjum.
Kallsberg játaði að samkomulagið hefði
verið gert en taldi það fyllilega lögmætt og
neitaði að segja af sér. Þingmaðurinn sem
lagði fram gögnin hafði sjálfur orðið uppvís
að ítrekaðri misnotkun opinberra sjóða
meðan hann gegndi embætti félagsmálaráð-
herra 1985-1989. Hafí verið erfítt að sækja
Kallsberg til saka var ennþá erfiðara að
koma lögum yfír prestinn frá Klaksvík -
samkvæmt stjómskipaninni bar hann ekki
persónulega ábyrgð á gerðum sínum.
Landsstjórnin í heild bar ábyrgðina en hana
var ekki hægt að sækja til saka. Hún hafði
sprungið nokkrum árum áður á andstöðu
séra Nielsar og flokksbræðra hans við frum-
varp sem veita átti samkynhneigðu fólki
sama rétt og öðrum á færeyskum vinnu-
markaði. “ (bls. 44)
Ein dýpsta sprungan í innviðum færeysks
efnahagslífs er kjördæmaskipan eyjanna. Skipt-
ing svo lítils lands í mörg lítil kjördæmi hefur
reynzt vera gróðrarstía hrepparígs á háu stigi.
í þeirri stíu var ófijósemi aldeilis ekkert vanda-
mál. Samsteypustjórnir voru iðulega myndaðar
um málefnasamninga, þar sem hvergi örlaði á
skynsamlegri efnahagsstefnu eða sjávarútvegs-
stefnu, heldur snerist stjórnarsamstarf yfírleitt
ekki um annað en togstreitu á milli byggðar-
laga um verklegar framkvæmdir og fjármagn,
aðallega frá Danmörku (sjá hólf 4).
Hólf 4. Byggðastefna björt og hrein
„Sandeyingar stóðu líka saman sem einn
maður þegar um var að ræða samgöngur
að og frá eynni. Þeir litu hinsvegar svo á
að þeir byggju í a.m.k. 4 aðskildum byggð-
arlögum. Hið stærsta þeirra er bærinn
Sandur. Þegar byggja átti elliheimili á eynni
vildu hin byggðarlögin á eynni einnig fá
sinn hlut í þeim atvinnumöguleikum sem
elliheimilið skapaði. Málið var leyst með því
að heimilið var re.ist á Sandi, maturinn
handa gamla fólkinu var eldaður í næst-
stærsta byggðarlaginu, Skopun, og fötin
af því þvegin í Skálavík. Þetta var þó að-
eins bráðabirgðalausn á ágreiningi sem
skipti Sandeyingum í margar herbúðir.
Vandamálið var að endingu leyst með því
að byggja tvö elliheimili til viðbótar á eyju
sem telur 1700 manns.
Svipaður ágreiningur varð um hafnargerð
á Sandey og hann var leystur með því að
byggja þrjár hafnir. ... Það að eyjan þurfti
tvö frystihús útskýrðu sumir Sandeyingar
þannig að þótt stutt væri að aka frá Skop-
un til Sands hugsuðu Sandeyingar enn í
þeim tíma þegar menn þurftu að fara fót-
gangandi milli landshluta og átta kílómetrar
eru löng vegalengd ef menn eiga að ganga
hana.
Fáir hugsuðu um eyjarnar 18 sem eina
efnahagslega eða pólitíska heild. Stjórn-
málamenn sögðu í einkaviðræðum að til-
hugsunin ein samanjafngilti pólitísku sjálfs-
morði.“ (bls. 103-4)
IV. Ofurvald útgerðarinnar
ið þetta allt bættist svo afar náið sam-
band á milli útgerðarinnar, banka og
sjóða, framkvæmdavalds og þings.
Aðgreining valds til að firra almenning afleið-
ingum hagsmunaárekstra virðist hafa verið
framandi hugsun í Færeyjum. “Þeir sem slóg-
ust um síðustu tittina í sjónum voru útgerðar-
menn á löggjafarþingi þjóðarinnar," segir Eð-
varð T. Jónsson (bls. 102). Bókarhöfundur
hefði mátt bæta því við, hveijir stjómuðu bönk-
unum og hveijir sátu í bankaráðum og sjóðs-
stjórnum, til að bregða enn skýrara ljósi á
orsakir og skelfilegar afleiðingar óstjórnarinn-
ar í bankamálum. Hvað um það, útgerðin réði
lögum og iofum í landinu, skammtaði sjálfri
sér lán eftir vild að mestu og mótaði sjávarút-
vegsstefnu, ef stefnu skyldi kalla, í beinu
umboði stjórnmálamanna. Árangurinn blasir
við (sjá hólf 5).
Hólf 5. Svipmyndir úr sjávarútvegi
„... væri kreppan fyrst ogfremst pólitísks
og siðferðilegs eðlis. ... frá því færeyska
útgerðin tók við stjórn sjávarútvegsmála
hefði þjóðin ekki lifað á sjávarútvegi - sjáv-
arútvegurinn hefði í vissum skilningi lifað
Þorvaldur Gylfason