Morgunblaðið - 24.07.1994, Síða 25

MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 24. JÚLÍ 1994 25
SKOÐUN
Morgunblaðið/RAX
á þjóðinni. Þjóðin hafði notað danska ríkis-
styrki til að mæta þörfum þjóðfélagsins og
tekið erlend lán til að verða við kröfum fisk-
vinnslu og útgerðar. Engar umræður höfðu
verið á þingi eða í Ijölmiðlum um þessar
staðreyndir lífsins í Færeyjum. Fjölmiðlar
voru líka á styrkjum og áttu í staðinn að
miðla almenningi “pólitískri upplýsingu",
en þeir höfðu brugðist hlutverki sínu. Þegar
styrki bar á góma í blöðum var yfirleitt
talað um að hækka þá. Blöðin endurspegl-
uðu hér aðeins skoðanir þingmanna, sem
voru daglegir gestir á ritstjómarskrifstofum
þeirra. “ (bls. 124)
„(Þingmenn(gátu yfírleitt ekki komið sér
saman um eitt eða neitt, en um leið og
minnst var á styrki til sjávarútvegs ruku
þeir upp til handa og fóta, féllust í faðma
og hrópuðu: Auðvitað er nauðsynlegt að
styrkja sjávarútveg! Hann er undirstöðuat-
vinnuvegur þjóðarinnar!" (úr grein eftir
John Smith, bls. 124)
„... færeysku frystihúsin hefðu getað
unnið nær allan sjávarafla Evrópubanda-
lagsþjóðanna. ... tvö frystihús (af 21, inn-
skot höf.(... gátu unnið allan afla sem barst
á land í Færeyjum. Samanlögð vinnslugeta
frystihúsanna var 563.000 tonn á ári miðað
við átta stunda vinnudag. Ársaflinn var þá
kominn niður í 70.000 tonn. ... í bestu veið-
iárum hefur heildarsjávarafli Færeyinga
aldrei farið yfír 130.000 tonn. “ (bls. 109-10)
„Flest skipanna sem fengu úreldingar-
styrk fyrsta árið voru alls ekki í flotanum.
A.m.k. eitt þeirra lá á hafsbotni. Önnur
höfðu legið við bryggju í mörg ár. ... Mörg
dæmi eru um útgerðarmenn sem fengu
úreldingarstyrk fyrir gamalt skip um leið
og þeir urðu sér út um leyfí til að fjárfesta
í ennþá öflugra skipi. Fólkafíokkurinn,
flokkur útgerðarmanna, sýndi þessu máli
sérstakan áhuga. Forvígismaður útgerðar-
manna og einn af máttarstólpum flokksins,
Osmund Justinusen, átti þrjá ónýta togara
sem höfðu legið lengi við bryggju. Hann
fékk úreldingarstyrk fyrir þá alla og jafn-
framt leyfí til að flytja inn tvo nýja togara
frá Póllandi. Þegar upp var staðið var sókn-
argetan óbreytt og hafði jafnvel aukist með
sérlegri fyrirgreiðslupólitík landssjóðs og
landsstjórnar. Stöðug gjaldþrot upp úr 1985
höfðu lítil sem engin áhrif á samsetningu
og eflingu flotans.“ (bls. 112)
Ofurvald útgerðarinnar var notað til að rjúfa
færeyskan sjávarútveg úr sambandi við heims-
markaðinn að miklu leyti. Eðvarð T. Jónsson
lýsir þessu svo: “Atvinnuvegimir þurftu hvorki
að standa undir sér né skammast sín fyrir að
gera það ekki. Arðsemi fískvinnslunnar var
tryggð með lögum. Engin sérstök ástæða var
fyrir skip og fískvinnslu að fínna hagstæða
markaði fyrir framleiðsluna. ... Styrkimir sem
hagsmunahópamir skiptu á milli sín með sam-
þykki lögþings og landsstjómar sköpuðu of-
dekrað atvinnulíf, gróðurhúsajurt sem var vökv-
uð af þeim sem áttu atvinnutækin og sem
margir hveijir sátu um leið í æðstu valdasess-
um. Allt gerðist þetta án raunverulegs andófs
og umræðu um afleiðingar." (bls. 82-3)
Hér er í raun og vem verið að lýsa einu
helzta einkenni áætlunarbúskapar, eins og hann
var tíðkaður í Sovétríkjunum sálugu og leppríkj-
um þeirra. En hmnið í Færeyjum á líka annað
sammerkt með hruni Sovétríkjanna. Það er fjár-
festingarstefnan. Þegar menn fjárfesta í vélum
og tækjum, myndast tekjur á móti, og efnahag-
urinn batnar í bráð. Þannig var mikill uppgang-
ur í Sovétríkjunum fjármagnaður áratugum
saman. En til þess að uppgangurinn geti hald-
ið áfram, þarf fjárfestingin að skila arði. Það
brást í Sovétríkjunum, því að fjárfestingin
reyndist ónýt að miklu leyti, þegar upp var
staðið. Þannig fer næstum alltaf, þegar fjárfest-
ingarákvarðanir eru rofnar úr tengslum við
markaðinn. Einmitt þetta gerðist í Færeyjum.
Og einmitt þess vegna er nauðsynlegt, að
óprúttnir stjórnmálamenn og hagsmunahópar
komist ekki í aðstöðu til að ráðskast með spari-
fé almennings. Þetta er ein höfuðröksemdin
fyrir aðgreiningu stjórnmála og bankamála.
V. Þekkingarleysi
Enginn stjómmálaflokkur í Færeyjum
hefur ennþá tekið upp skynsamlega
stefnu í sjávarútvegsmálum. Þar ríkir
áfram alger glundroði.
Fyrir nokkrum mánuðum birti Morgunblaðið
útsíðuviðtal við Atla Dam, þáverandi lögmann
og leiðtoga jafnaðarmanna. Blaðamaður spurði
lögmann að því, hvort Færeyingar hefðu hug-
leitt veiðigjald til að reyna að koma þjóðarbú-
skapnum í betra horf. Það hefur aldrei verið
rætt, sagði Atli Dam. Takið eftir þessu: veiði-
gjaldsumræða hefur verið mikil fyrirferðar í
íslenzkum fíölmiðlum í næstum 20 ár, meðal
annars hér í Morgunblaðinu, en Atli Dam og
félagar létu sem þeir tækju ekki eftir þvi og
eru þó vel læsir á íslenzku. Ég er þess full-
viss, að Færeyingar gætu nú staðið með pál-
mann í höndunum, hefðu þeir fylgzt með um-
ræðum hér á íslandi og tekið upp veiðigjald í
tæka tíð og hegðað sér skynsamlega einnig
að öðru leyti.
Er eintómri fáfræði um að kenna? Um það
segir Eðvarð T. Jónsson: „Efnahagskerfið var
fársjúkt en sjúklingurinn lá í sælli vímu og
vissi ekki að neitt alvarlegt amaði að sér fyrr
en hann var nánast í andarslitrunum." (bls.
54) En læknamir þá? Hvar voru þeir? - það
er að segja hagfræðingamir. Það er skemmst
frá því að segja, að það munu vera tólf hag-
fræðingar í Færeyjum, þar af níu flokksbundn-
ir. Hinir þrír reyndu að vara almenning og
stjómvöld við efnahagsþróuninni, en þeir voru
æptir niður.
Einn þeirra, sem hafa fjallað af mestri þekk-
ingu og skarpskyggni um færeysk efnahags-
mál undangengin ár, er reyndar þjóðfélags-
fræðingur á Fróðskaparsetrinu í Færeyjum og
heitir Jógvan Mörköre. Hann hefur meðal ann-
ars haldið fram kostum veiðigjalds, en mál-
flutningur hans hefur fallið í grýttan svörð,
að ekki sé meira sagt. Höfundur bókarinnar
segir frá því, þegar “Óli Jacobsen (formaður
Sjómannafélagsins, innskot höf.( skoraði á
stjómvöld að loka Fróðskaparsetri Færeyja þar
sem Mörköre starfar ... “ (bls. 79).
VI. Að leikslokum
Sjór er hættulegur í sambúð. Nýfundna-
lendingar þekkja það. Þeir vora sjálf-
stæð þjóð fyrr á öldinni, en era nú fylki
í Kanada. Þriðji hver maður þar er atvinnu-
laus, því að flotinn liggur allur bundinn við
bryggju. Ofveiði þeirra sjálfra fyrr á árum á
mikinn þátt í því. Færeyingar og Grænlending-
ar hafa kynnzt þessu líka. Atvinnuleysið þar
er nú nálægt fjórðungi mannaflans, þótt vinnu-
tölur um Grænland séu að vísu nokkuð á reiki.
Svipaða sögu er að segja af flestum físki-
mannaslóðum víðs vegar um heiminn.
Við íslendingar höfum líka fengið smjörþef-
inn af þessu. Hér hefur nú ríkt lengra sam-
dráttarskeið síðan 1988 en nokkur Evrópuþjóð
hefur fengið að kynnast, síðan þjóðarfram-
leiðslumælingar hófust á fyrri helmingi aldar-
innar. Þessi samdráttur er fyrst og fremst af
okkar eigin völdum. Enn sér ekki fyrir endann
á honum. Þetta ófremdarástand ár eftir ár
stafar meðal annars af því, að stjómmálaflokk-
amir era ónýtir. Þeir fylgja enn sem fyrr rangri
stefnu í mörgum brýnustu framfaramálum
þjóðarinnar, þótt sjálfsímynd þeirra sé óflekkuð
í færeyskum öfugmælastíl (sjá hólf 6).
Hólf 6. Orð og æði til sjós og lands
„Trúarlif um borð í bátum er sérstakur
kafíi í færeysku vakningarsögunni - skip-
stjórar héldu reglulega kristilega samkomur
með hásetum sínum í höfn eða á hafí úti
og létu margir frelsast við þau tækifæri.
Þessi guðrækni virtist þó ekki hafa mikil
áhrif á daglegt líf um borð í færeysku skút-
unum - þær voru annálaðar fyrir sóðaskap,
slæman kost og einelti.“ (bls. 24)
„Ungir hægrimenn töluðu um frelsi og
einkaframtak en byrjuðu stjómmálaferil
sinn með því að afnema frjálsa samkeppni
með lögum. Ungir vinstrimenn töluðu íjálg-
lega um bræðralag og alþjóðahyggju en
útilokuðu samstarf við aðrar þjóðir á jafn-
réttisgrundvelli með því að kippa aðalat-
vinnuvegi þjóðarinnar úr sambandi við
heimsmarkaðinn. Hægri og vinstri öfíin rif-
ust hatrammlega um allt milli himins og
jarðar en virtust þó hjartanlega sammála
um að leggja grundvöll að atvinnulífi sem
stóð og féll með opinberum styrkjum. “ (bls.
85)
„Hvemig gátu borgarafíokkar aftur og
aftur átt aðild að lagasetningu sem fól í
sér svo öfluga miðstýringu að bæði mark-
aðs- og arðsemissjónarmið voru numin úr
gildi og samt haldið áfram að tala um að
lögmál markaðarins og arðsemi væru einu
leiðirnar út úr ógöngunum?“ (bls. 102)
Sjór er hættulegur f sambúð meðal annars
vegna þess, að hagsmunahópum í sjávarútvegi
hefur tekizt öðram fremur að sölsa undir sig
auð og áhrif langt umfram vægi sjávarútvegs
í búskap þjóðanna. Flestir íslendingar virðast
til dæmis koma af fjöllum, þegar þeim er bent
á þá einföldu staðreynd, að framlag sjávarút-
vegs til þjóðarframleiðslu okkar íslendinga er
aðeins um 16%. Flestir virðast standa f þeirri
trú fram á þennan dag, að “við lifum á físki
fyrst og fremst," eins og það var orðað í for-
ustugrein Morgunblaðsins fyrir nokkrum vik-
um.
Færeyjar era fómarlamb þessa hugsunar-
háttar. Færeyingar hafa vanrækt að byggja
upp atvinnu og afkomumöguleika handa sjálf-
um sér utan sjávarútvegs. Þeir settu öll eggin
sín í eina körfu - og misstu hana í gólfíð. Frí-
merki era nú orðið eina útflutningsvara Færey-
inga, sem orð er á gerandi önnur en fískur.
Djúp samúð fólks með fískimönnum og fjöl-
skyldum þeirra frá fornu fari getur dvínað, ef
hún er misnotuð til afglapa og auðgunarbrota
af því tagi, sem færeyskir útgerðarmenn hafa
gert sig seka um.
Eðvarð T. Jónsson vitnar í lesendabréf ungr-
ar konu í Þórshöfn til eins blaðsins á staðnum:
„Það er ekkert vandamál að vera fátækur
ef samviskan er hrein. Málið vandast ef spill-
ing, óstjórn, eiginhagsmunir og ábyrgðarleysi
valdahafa eiga sökina. Þá má ekki tala um
glæpi heldur pólitísk mistök. Þá er almenning-
ur dreginn til ábyrgðar. Eram við þá öll bóf-
ar?“ (bls. 125) ^
Þessi unga kona kemst nálægt kjama vand-
ans. Eiga Danir að snúa baki við Færeyjum
vegna þess, að helztu “máttarstólpar" færeysks
efnahagslífs keyrðu þjóðarskútuna í kaf? Eigum
við hin að láta eins og okkur komi þessi ósköp
ekki við?
Vandinn hér er sá, að þeir, sem bera ábyrgð-
ina á óföram Færeyja, halda saklausu fólki í
gíslingu í raun og vera. Færeyingum hefur
ekki tekizt að búa svo um hnútana í slnu samfé-
lagi, að venjulegt fólk njóti vemdar gagnvart
afglöpum og ofríki stjómvalda og sérhags-
munahópa. Saga Færeyja er eins og saga Is-
lands langt aftur I aldir öðram þræði saga
harðsvíraðra hagsmunahópa, sem mökuðu
krókinn á kostnað almennings, fyrst I skjóli
almenns sinnuleysis, hjátrúar og fáfræði og
síðan í krafti ófullnægjandi löggjafar, leikreglna
og stjómskipanar. Siðferðisþroska þjóðfélags
má að miklu leyti ráða af því, hversu vel þegn-
arnir era vemdaðir hver fyrir öðram I lögum
og leikreglum samfélagsins. Efnahagurinn hlýt-
ur að draga dám af siðferðisþroskanum, þegar
allt kemur til alls.
Mig langar að gefa Jógvani Mörköre síðasta
orðið. Tilvitnunin er tekin úr ræðu, sem hann
flutti á fánadegi Færeyinga 9. aprfl 1993 (sjá
hólf 7).
Hólf 7. Frá sjálfbirgingslegu gorti
til sjálfsvirðingar ' Y~
„Þegar upp var staðið kom í Ijós að þeir
sem sögðust vera talsmenn frelsis og mark-
aðslausna stóðu í rauninni vörð um áætlun-
arbúskap ... Þeir vöruðu okkur við óvininum
í austri og sögðu að hann myndi tortíma
öllu frjálsræði og einkaframtaki í Færeyjum
ef hugmyndafræði hans næði að festa hér
rætur ... En það kom enginn úr austri. í
staðinn komu þrír menn úr vestrí eftir að
færeyskir stjórnmálamenn höfðu siglt skút-
unni f strand. Þetta voru fulltrúar Alþjóða-
gjaldeyrissjóðsins ... Þeir kröfðust þess að
áætlunarbúskapur yrði bannlýstur og mark-
aðurinn gefínn frjáls. Þannig hefur pólitíska
umræðan í Færeyjum veríð afhjúpuð sem
sjálfbirgingslegt gort og við skiljum nú að
hún var fullkomlega á skjön við raunveru-
leikann.
í nær eina öld höfum við rifíst um sjálfs-
stjóm og samband. Við höfum alltaf haldið
að ef sambandinu við Dani yrði slitið yrðu
það við Færeyingar sem slitum. í dag eru
það sennilega fyrst og fremst Danir sem
vilja slíta sambandi við okkur. Og ástæðan
er sú að við höfum misnotað réttindi okkar
undir færeyskum fána og ekkert tillit tekið
til danskra hagsmuna. Það hefur loksins
runnið upp fyrir dönskum almenningi að
það sem við áttum við þegar við töluðum
um samband þjóðanna voru buddur danskra
skattborgara og ekkert annað. Við vildum
aðeins njóta réttinda en ekki axla neina
ábyrgð. ... Við verðum að viðurkenna þess-
ar staðreyndir eða taka afleiðingunum og
láta vísa okkur út úr danska ríkjasamband-
inu. Við eigum þess Ifka kost að fara sjálf-
ir. Ekki aðeins til að öðlast aftur sjálfsvirð-
inguna heldur kannske fyrst og fremst af
virðingu fyrir Dönum." (bls. 128-9)
Höfundur er prófessor í
hagfræði í Háskóla tslands.