Morgunblaðið - 31.07.1997, Page 24

24 FIMMTUDAGUR 31. JÚLÍ 1997
MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
Valfrelsi í lífeyrismál-
um - eðlileg þróun
FYRIRKOMULAG Hfeyrismála
landsmanna er nú til umfjöllunar á
opinberum vettvangi. Þetta er eitt
af allra mikilvægustu málum sem
þarf að taka ákvarðanir um á
næstu misserum. Langfiestir eru
sammála um að við
höfum verið á réttri
leið í lífeyrismálum
með uppbyggingu
söfnunarsjóða þar sem
hver kynslóð leitast við
að spara fyrir sig til
elliáranna og tryggja
sig fyrir áföllum. Að
sjálfsögðu eru ýmis
álitamál jafnan til
staðar, s.s. mismun-
andi lífeyriskerfi opin-
berra starfsmanna og
starfsfólks á almenn-
um vinnumarkaði og
samspil almanna-
trygginganna við líf-
eyrissjóðina. Stærsta
deiluefnið sem nú
snýst um að hve miklu
leyti fólk á að geta vaiið milli ein-
stakra lífeyrissjóða þegar það upp-
fyllir hina almennu sparnaðar-
skyldu.
Verslunarráð íslands hefur látið
máiefni lífeyrissjóða til sín taka á
unanförnum árum. Tvisvar hafa
verið gerðar skýrslur um málið á
vegum ráðsins og fundir haldnir.
Þá gaf Verslunarráðið ítarlega og
vandaða umsögn um það frumvarp
til laga um lífeyrissjóði sem var til
umfjöllunar á síðasta þingi. Meg-
ináherslan hjá Verslunarráðinu
hefur verið á að auka frelsi til að
velja milli lífeyrissjóða þannig að
samkeppni og fijálsræði ríki á
þessu sviði eins og á flestum öðrum
sviðum í viðskiptalífi okkar.
Velf er ðarkerfið
Því er oft haldið fram að lífeyris-
sjóðirnir séu félagsleg fyrirbæri
sem eigi ekki að lúta venjulegum
viðskiptalegum forsendum. Að
hluta til eru lífeyris-
sjóðir félagslegar
stofnanir þar sem þeir
gegna ákveðnu samfé-
lagslegu hlutverki sem
aðrar þjóðir hafa sum-
ar hveijar leyst í miklu
meira mæli með til-
styrk hins opinbera.
Þegar fram líða stund-
ir verður t.d. þörf fyrir
ellilífeyristryggingar
almannatrygginga-
kerfisins mun minni
vegna þess hversu líf-
eyrissjóðirnir verða
orðnir öflugir. Enn-
fremur eru lífeyris-
sjóðimir félagslegar
stofnanir að því leyti
að hver vinnandi ein-
staklingur á að vera skyldaður til
að greiða í lífeyrissjóð og standa
þannig undir tryggingum sem ann-
ars lentu á samfélaginu í heild.
Vinnumarkaðurinn
Lífeyrissjóðirnir eru líka vinnu-
markaðslegt fyrirbæri þar sem um
þá hefur verið mest fjallað í samn-
ingum aðila vinnumarkaðarins.
Stofnun lífeyrissjóðanna á sínum
tíma lýsti mikilli framsýni vinnu-
veitenda og verkalýðshreyfmgar-
innar. Greiðslur í lífeyrissjóði eru
hluti af starfskjörum fólks og þess
vegna hljóta málefni þeirra að vera
á borðum aðila vinnumarkaðarins.
Á síðasta áratug stefndi í að marg-
ir lífeyrissjóðir gætu ekki staðið
undir væntingum eða skuldbinding-
um um lífeyrisgreiðslur til framtíð-
ar. Þá var gripið til þess að greiða
iðgjöld af öllum launum og skerða
réttindi í einstökum sjóðum eftir
atvikum. Þessi þróun hefur verið í
gangi fram á síðustu ár.
Sömu iðgjöld
- mismunandi réttindi
Niðurstaðan er hins vegar sú að
fólk fær mjög mismunandi réttindi
fyrir sömu iðgjöld í lífeyrissjóðun-
um. Þetta vekur mikla óánægju hjá
mörgu fólki ekki síst þar sem það
er skyldað til aðildar að fyrirfram
ákveðnum lífeyrissjóði. Fólk vill þá
eðlilega fá að velja að greiða í þann
Ekki er ólíklegt, segir
Kolbeinn
Kristinsson, að
umfang lífeyrissjóða
tvöfaldist í
fyrirsjáanlegri framtíð.
lífeyrissjóð sem það telur henta sér
best og það hefur trú á. Verslunar-
ráðið hefur sett fram þá skoðun
að það standist varla almennar
mannréttindareglur að skylda fólk
til að greiða til fyrirfram ákveðins
lífeyrissjóðs með þessum hætti og
hefur ráðið stutt málarekstur fyrir
Mannréttindadómstóli Evrópuráðs-
ins til þess að láta reyna á þetta.
Fjármagnsmarkaður
Lífeyrissjóðirnir eru líka fjár-
magnsmarkaðsleg fyrirbæri þar
sem þeir eru meginuppspretta
Kolbeinn
Kristinsson
sparifjár landsmanna. Nú má ætla
að umfang lífeyrissjóðanna sé yfir
300 milljarðar króna. Þeir vaxa
hins vegar hratt og ekki er ólíklegt
að umfang þeirra tvöfaldist í fyrir-
sjáanlegri framtíð og verði svipuð
upphæð og öll íslenska landsfram-
leiðslan. Það segir sig sjálft að slíku
fjármagni fylgir gífurlegt vald og
ábyrgð. Nú er það svo að þróunin
á fjármagnsmarkaðnum hér á landi
hefur verið frá skömmtun og ríkis-
forsjá til fijálsræðis, samkeppni og
einkavæðingar. Sú þróun hefur
vissulega gengið of hægt en gerist
engu að síður. Þá vaknar sú spurn-
ing hvort íslenskur fjármagns-
markaður geti þróast eðlilega þeg-
ar stærstu aðilarnir á markaðnum
starfa ekki á samkeppnisforsend-
um. Að vísu þurfa forráðamenn líf-
eyrissjóðanna að sækja vald sitt
og bera ábyrgð gagnvart þeim sam-
tökum á vinnumarkaðnum sem
þeir eru fulltrúar fyrir. Slíkt aðhald
er þó engan veginn jafnsterkt og
haldgott eins og aðhald samkeppn-
innar. Lífeyrissjóðirnir munu t.d. í
framtíðinni verða fyrirferðarmiklir
eigendur í atvinnulífi landsmanna.
Það er afar mikilvægt að lífeyris-
sjóðir taki þar þátt en það er jafn-
mikilvægt að lífeyrissjóðirnir kaupi
hlutabréf á arðsemisforsendum og
ekkert tryggir það betur en aðhald
samkeppninnar. Þess vegna er
nauðsynlegt fyrir áframhaldandi
fijálsræðisþróun á íslenskum fjár-
magnsmarkaði að lífeyrissjóðirnir
starfí í sambærilegu samkeppnis-
umhverfi og aðrir aðilar á mark-
aðnum. Annað skapar alltof mikla
möguleika á misnotkun og óeðli-
legri valdbeitingu.
Valfrelsi nauðsynlegt
Aukið valfrelsi í lífeyrismálum
er því nauðsynlegt bæði með tilliti
til einstaklinganna sem eiga þar
réttindi og með tilliti til stöðu sjóð-
anna á fjármagnsmarkaðnum. En
valfrelsið er líka trygging fyrir
sjóðina sjálfa. Ef sjóðirnir eru
fijálsir og í samkeppni hver við
annan getur hver sem er staðið
Snorri, Pocahontas og
pólitísk rétthugsun
SNEMMA í risa-
eðlumyndinni Horfinn
heimur er kynnt til
sögunnar persóna sem
heitir Dieter. Strax og
áhorfandinn heyrir
þetta þýska nafn og
sér smettið á sænska
leikaranum Peter
Stormare, veit hann
að þessi persóna er
bulla og skíthæll sem
mun fá makleg mála-
gjöld síðar í myndinni.
Og það stendur heima,
Dieter villist í skógi,
bölvar á sænsku, verð-
ur fótaskortur og fær
yfir sig hóp af litlum
sætum eðlum sem rífa hann glað-
lega í tætlur.
Forseti íslands upplýsti nýlega
landslýð og Bandaríkjaforseta um
áhuga sinn á kvikmyndum. Því
hefði honum átt að vera ljóst að
samkvæmt ráðandi pólitískri rétt-
hugsun í Hollywood hafa karakter-
ar af norrænum uppruna tekið við
hlutverki vondu karlanna af Rúss-
um. Eitt dæmi af þúsund sást í
íshokkímynd fyrir nokkrum árum
þar sem Neanderthalsmaðurinn
varð að sönnum séntílmanni í sam-
anburði við íslenska rusta. Hér á
landi móðgaðist enginn. íslending-
ar hafa alltaf kunnað betur við
Egil Skallagrímsson en væmnu
veimiltítuna Njál á Bergþórshvoli.
Þeir gera sér grein fyrir því að ill-
mennin eru skemmtilegri og litrík-
ari persónur en slepjuleg rétthugs-
andi góðmennin. Eins
og Hitchcock sagði:
„Því betri sem bófínn
er, þeim mun betri er
myndin."
Samt efast ég um
að forseti vor hafi
hugsað á þennan hátt
þegar hann var að
„pitcha“ (eins og það
heitir á fagmáli) kvik-
myndahugmynd sína
fyrir Clinton. Ég held
ekki að hann hafí séð
Snorra Þorfinnsson
fyrir sér sem ofvirkan
ribbalda á borð við
Egil og Gretti. Þvert á
móti grunar mig að
hann ímyndi sér Snorra sem yfír-
máta geðþekkan strákhnokka með
ljóst og liðað hár eips og þann sem
hljóp um götur ísaijarðar fyrir
nokkrum áratugum og skoðaði for-
setabíla. Snorri Ólafs Ragnars væri
líklegur til að kenna indíánunum í
áhrifamiklu atriði að grafa stríðsax-
imar og stofna nefnd til að vinna
að friði í heiminum. En þama held
ég að herra Ólaf Ragnar skorti
skilning á ríkjandi Hollywood-hug-
myndafræði. Hún tekur mið af póli-
tískri rétthugsun (PC, þ.e.a.s. „poli-
tically correct thinking") þar sem
þjáðir minnihlutahópar á borð við
blökkumenn, homma og örvhenta,
(svo ekki sé minnst á dýr og tré),
em algerlega friðhelgir. Eina pott-
þétta leiðin til að sleppa lífs gegnum
risaeðlugarða Hollywood er að vera
kvenkyns og dökk á hömnd. Karl-
kyns glókollar eiga lítinn sem engan
séns.
En forseta vomm er vorkunn. Á
íslandi skilja helstu talsmenn póli-
tískrar rétthugsunar á borð við 111-
uga Jökulsson heldur ekki lóðið.
Eins og sósíalrealisminn í Sovétríkj-
unum leitast PC við að sýna lífið
eins og það ætti að vera og lætur
raunvemleikann lönd og leið. En
Illugi gagnrýnir á Rás 2 Disney-
myndina Pocahontas fyrir að rang-
færa sagnfræðilegar staðreyndir,
Pocahontas sé hárprúð í myndinni,
en hafí verið sköllótt í raunvemleik-
Ég held, segir Viðar
Víkingsson, að herra
Ólaf Ragnar skorti
skilning á ríkjandi
Hollywood-hugmynda-
fræði.
anum, o.þ.h. Á sama hátt hlýtur
honum að finnast lítið til um leikrit
Jóhanns Siguijónssonar um Fjalla-
Eyvind og Höllu, því að samkvæmt
samtímaheimildum var Halla lítil
og dökk og tuggði skro, en ekki
norræn gyðja eins og í leikritinu.
Selurinn og Snorri
En setjum nú svo að hugmynda-
smiði Disney-fyrirtækisins reki í
rogastans yfír bráðsnjallri hug-
mynd forseta íslands, skelli á lær-
ið og veskið og setji handritshöf-
Viðar
Víkingsson
unda í að þróa hana áfram. Hvern-
ig yrði teiknimyndin sem kæmi á
markað um aldamótin?
Kannski vita herra Ólafur Ragn-
ar og Illugi meira um það en ég.
En út frá dæmigerðum afurðum
draumaverksmiðjunnar ímynda ég
mér eftirfarandi:
í upphafi er lýst tveimur samfé-
lögum, víkingum á íslandi og indí-
ánum í Ameríku. Samfélag víking-
anna er heldur betur óyndislegt;
þeir eru í stríði við náttúruna, byij-
aðir að rífa upp hveija hríslu milli
fjalls og fjöru, fínnst dauður hvalur
vera mesta hnoss sem hægt er að
hugsa sér, sannkallaður hvalreki,
og ergi mesta hneisa sem hægt
er að saka nokkum um. En indíán-
arnir lifa í sátt og samlyndi við
umhverfí sitt, veiða ekki meira en
þeir þurfa, hafa arga seiðkarla í
hávegum og faðma tré.
Víkingarnir fara til Grænlands,
pynta kópa og hvali, en sakna
þess að þar er enginn skógur sem
þeir geti brennt og beitt rollum
sínum á. Þeir fara því enn vestar
og finna Vínland. Þorfinnur karls-
efni, foringi þeirra, heitir nú Dieter
til að áhorfendur skilji að hann er
skíthæll. Guðríður kona hans, sem
Dieter er mjög vondur við, hafði á
Grænlandi kynnst viðkvæmum
grænlenskum manni, sem Dieter
drap á hryllilegan hátt. En áhorf-
andinn velkist ekki i vafa um að
inúítinn er hinn raunverulegi faðir
Snorra, og þar með veit hann að
Snorra er ekki alls varnað.
Snorri fæðist í Ameríku, og
Dieter gerir hvað hann getur til
að innræta honum hatur á hvölum
og tijám. Indíánunum blöskrar
morðæði víkinganna og reyna að
afvopna þá með því að bjóða þeim
varning í skiptum fyrir morðtólin.
En norræna illþýðið tekur engum
fortölum nema Snorri sem er öðru-
vísi en hinir. Senn kynnist hann
hárprúðri indíánastúlku. Hún skil-
fyrir lífeyrissjóði, hvort sem það
eru samtök á vinnumarkaði eða
einhver annar aðili. Ef fólk er hins
vegar skyldað til að greiða til fyrir-
fram ákveðins sjóðs hljóta alltaf
að vakna spurningar um stöðu
þeirra sem standa fyrir sjóðnum
og rétt þeirra til þess að sýsla með
þá fjármuni sem þar eru til staðar.
Þess vegna koma upp kröfur um
beina kosningu greiðenda til stjórn-
ar skyldusjóðanna í stað þess að
samtökin sem að þeim standa til-
nefni stjórnirnar. Bein kosning er
hins vegar ekki skynsamlegt
stjórnunarfyrirkomulag heldur er
miklu vænlegra að sjóðirnir séu í
samkeppni og að aðstandendur
sjóðanna þurfi að réttlæta sig
gagnvart greiðendum með því að
standa sig í samkeppninni.
Frjálsræði til góðs
Verslunarráðið hefur jafnan
haldið merki frjálsræðis og sam-
keppni á lofti. Við margar breyting-
ar í fijálsræðisátt hafa þeir aðilar
sem hlut hafa átt að máli hveiju
sinni oftar en ekki verið tregir í
taumi og jafnvel beitt sér gegn
fijálsræðinu og samkeppninni.
Breytingarnar hafa engu að síður
gerst og orðið til góðs. í þessu
sambandi má nefna einkavæðingu,
frelsi í útflutningi, vaxtafrelsi og
fijáls gjaldeyrisviðskipti svo nokk-
ur dæmi séu tekin. Ekki heyrast
lengur neinar háværar raddir um
að það eigi að hverfa til baka á
þessum sviðum og innleiða þjóðnýt-
ingu eða miðstýringu á nýjan Ieik.
Nákvæmlega það sama er nú að
gerast í lífeyrissjóðamálinu. Ýmsir
áhrifamiklir aðilar vara við valfrels-
inu. Jafnvel aðilar sem almennt eru
fylgjandi fijálsræði en það er alltof
algeng skoðun að telja að ftjáls-
ræði og samkeppni eigi best við
um alla aðra en menn sjálfa. Það
á ekki að hvika frá því að leyfa
valfrelsi milli lífeyirissjóða. Eftirá
mun enginn vilja hverfa til baka.
Höfundur er formaður
Verslunarráðs íslands.
ur hvað hann er góður strákur inn
við beinið, þegar hann býður henni
kaffi, en smakkar fyrst á því sjálf-
ur til að vita hvort það sé nógu
gott fyrir hana.
Hún leiðir honum fyrir sjónir
hvað víkingarnir eru miklir perrar
og vibbar. Þá fellst Snorri á að leiða
Dieter og Co í gildru. Hann segir
þeim að bjöm gangi laus í skógin-
um. Víkingarnir dreifa sér til að
leita að biminum. Dieter ráfar um,
leiðinlegur á svipinn. Hann meiðir
dádýr og sparkar í íkorna. En svo
fellur hann í gildruna, og dýrin í
skóginum kála honum á skemmti-
legan hátt; dádýrin sparka í pung-
inn á honum og íkomarnir éta af
honum nefið. Hinir víkingarnir (að
Snorra undanskildum) hljóta svipuð
örlög. Snorri segir indíánastúlkunni
að hann ætli heim til sín til að stofna
þingmannasamtök fyrir heimsfriði
á Þingvöllum. Þau kveðjast á ang-
urværan hátt. Engu að síður er
áhorfandanum ljóst hvað það er
farsæll endir að síðasti víkingurinn
hverfí á brott.
Snorri kemur við á Grænlandi á
heimleiðinni. Þá rekst hann á sel.
Eitt andartak segir innræting Diet-
ers til sín; hann mundar bogann
og miðar á selinn. En þá horfir
hann í kærleiksrík selsaugun,
minnist þess hvað það er mikil-
vægt að virða náttúruna, og lætur
bogann síga. Selurinn forðar sér.
Síðasta skotið í myndinni er af
Snorra sem gengur burt á hvítri
ísbreiðunni. Hungurdauðinn blasir
við, en Snorri hefur lært sína lex-
íu: hann á ekkert með að uppgötva
ný lönd og abbast upp á aðra.
Ennþá síður getur hann ætlast til
þess að aðrar þjóðir segi sögu hans
af sanngimi, hvað svo sem afkom-
endur hans á forsetastóli koma til
með að ímynda sér.
Höfundur er
kvikmyndagerðarmaður.