Morgunblaðið - 04.02.1999, Blaðsíða 11

MORGUNBLAÐIÐ
FIMMTUDAGUR 4. FEBRÚAR 1999 C 11
VIÐSKIPTI
AFUNDINUM kom fram
að fyrirtæki mega gera
ráð fyrir töluverðum
kostnaði við það að koma
sínum málum í lag fyrir aldamótin.
Sem dæmi hefur verið talið að
meira en 80% danskra fyrirtækja
þurfí að reiða fram yfir eina milljón
króna til að gera tölvukerfi sín
2000-held. í þessari grein er ætlun-
in að varpa ljósi á lagalega hlið
þessa vandamáls. Fyrst og fremst
er hér horft á áhrif á starfsemi fyr-
irtækja í þessu sambandi.
Skipta má umfangi vandamáls-
ins í þrjá flokka með hliðsjón af
hugsanlegum afleiðingum af bilun.
í fyi-sta lagi þegar engin eða ein-
ungis minni háttar röskun verður á
starfsemi fyrirtækja. Fjölmargir
hafa þannig keypt tölvubúnað á
allra síðustu árum sem á að vera
frír af öllum slíkum vandamálum. I
öðrum tilvikum ætti oft að nægja
að slökkva á kerfum eða búnaði 31.
desember 1999 og kveikja aftur 1.
janúar 2000. Líklegt er að megin-
þorri tilvika falli undir þennan
flokk.
I öðru lagi em þau tilvik þar
sem gera má ráð fyrir skaðlegum
afleiðingum, en komast má hjá
tjóni með tímanlegum aðgerðum
án ótilhlýðilegs kostnaðar. I þriðja
lagi eru þau tilvik þar sem hætta
er á að alger bilun verði í kerfum
og fyrirsjáanlegur kostnaður við
lagfæringu er það mikill að hag-
stæðara er að skipta því gamla út
fyrir nýtt.
Hvaða búnaður og hverjir
eru hugsanlegir tjónþolar?
Röskun á starfsemi kann að
koma fram í tækjum með inn-
byggðri tölvustýringu eða ýmiss
konar vél- og hugbúnaði. Þannig
getur verið um að ræða hran á
ýmsum tölvukerfum, svo sem bók-
halds-, fjarskipta- eða öryggiskerf-
um, og niður í það að myndbands-
tæki fyrirtækisins hætti að geta
tekið upp eftir næstu áramót. Það
getur skipt miklu að gi-eina á milli
þess búnaðar sem um er að ræða,
þegar metið er hvaða réttarúrræði
standa til boða.
Afleiðingar bilunar sem rót á að
rekja til 2000-vanhæfni geta bæði
komið fram í rekstri fyrirtækisins
sjálfs, t.d. þar sem framleiðsla
stöðvast, og einnig hjá þriðja aðila.
Þannig getur viðskiptavinur fram-
leiðslufyrirtækis orðið fyrir tjóni af
því að fá ekki umsamdar vörar á
tilætluðum tíma og einnig er hugs-
anlegt að alveg ótengdur aðili verði
fyrir tjóni. Sem dæmi um síðast-
nefnda tilvikið gæti vegfarandi
slasast af völdum bilunar í stýris-
búnaði bifreiðar.
Eiga sérsjónarmið við?
Því hefur verið fleygt að sérsjón-
armið eigi við um möguleg réttar-
úrræði vegna þeirra vandamála
sem tengjast 2000-vandanum. í því
sambandi hefur verið bent á að
vandamálið hafi verið þekkt lengi
og kaupendur að tölvukerfum og
búnaði hafi því verið grunlausir um
vandamálið þegar gengið var til
kaupanna. Þó að rétt sé að vandinn
sem slíkur hafi komið til umfjöllun-
ar þegar um miðjan áttunda ára-
tuginn, þá hefur ekki verið almenn
umfjöllun um vandamálið fyrr en á
síðastliðnum tveimur áram eða
svo. Danskir fræðimenn hafa dreg-
ið í efa að deilumál sem hljótast af
2000-vanhæfni eigi að sæta eitt-
hvað annarri meðferð en aðrar
kröfur sem varða galla eða
skemmd á vöra. Þá hefur því
einnig almennt verið hafnað að
röskun sem hlýst vegna 2000-bil-
unar geti flokkast undir óviðráðan-
leg ytri atvik sem leysi seljendur
undan ábyrgð sem þeir annars
þyrftu að bera.
Réttarstaðan
Margar réttarheimildir koma til
álita þegar þetta mál er skoðað.
Koma þar bæði til greina sett lög
sem og meginreglur laga. Afar fá
dómsmál hafa fallið hér á landi þar
sem reynt hefur á möguleg réttar-
úrræði vegna þess að tölvukerfi
Lagaleg hlið
2000-vandans
Þó að mikið hafí veríð fjallað um 2000-vand-
ann svokallaða að undanförnu hefur minna
farið fyrir umfjöllun um hvernig íslensk lög-
gjöf snýr gagnvart því tjóni sem notendur
tölvukerfa eða aðrir utanaðkomandi aðilar
geta orðið fyrir ef kerfín hætta að virka um
aldamót. Guðjdn Rúnarsson segir að til
þess að bæta úr þvi hafí Verslunarráð Is-
lands staðið fyrir morgunverðarfundi ný-
verið þar sem farið var yfír þá hlið mála.
hefur ekki virkað sem
skyldi eða að bilun hef-
ur orðið. Islenskur
réttur er því nánast
ómótaður á þessu
sviði. Að einhverju
leyti er hægt að horfa
til þess hvemig þessu
er farið í þeim ná-
grannalöndum okkar
sem búa við svipað
réttarkerfi. Þetta rétt-
arsvið er þó einnig rétt
að byrja að mótast
þar, eins og víðast
hvar í heiminum.
Það fyrsta sem Guðjón
horfa skal til þegar Rúnarsson
deilt er um hver beri
ábyrgð á því að keypt tæki eða
tölvubúnaður sé ekki 2000-heldur
er sá samningur sem gerður var
um kaupin. Það er meginregla í ís-
lenskum rétti að samningar skuli
standa. Túlkun á gerðum samningi
samkvæmt efni sínu og aðdrag-
anda getur þó leitt til undantekn-
inga frá þessu. Þannig getur verið
gefinn kostur á að fá ógiltan samn-
ing á grandvelli laga um samn-
ingsgerð, umboð og ógilda lög-
gerninga, nr. 7/1936, ef samnings-
aðili er fundinn sekur um svik, ef
forsendur fyrir samningunum telj-
ast verulega brostnar eða samn-
ingsskilmálar metnir svo ósann-
gjarnir að þeir verði ekki efndir
samkvæmt efni sínu. Ef samning-
ur er metinn ógildur ganga kaupin
til baka og seljanda ber að gera
kaupanda eins settan og áður en til
samningsins var stofnað. Einnig
má vera að heimilt sé að krefjast
skaðabóta á grundvelli almennu
skaðabótareglunnar, þ.e. ef við-
semjandi telst af ásetningi eða gá-
leysi valdur að því tjóni sem verð-
ur. Slík bótaskylda getur stofnast
bæði innan samninga og utan
samninga. I fyrra tilvikinu á ein-
ungis kaupandi rétt á bótum á
grandvelli kaupsamningsins, en í
því síðara getur einnig utankom-
andi aðili sem verður fyrir tjóni
krafist bóta. Slík bótakrafa þriðja
manns mundi þá beinast gegn eig-
anda eða forráðamönnum þess
tækis eða búnaðar sem olli tjóninu.
Hugsanlegt er að seljendur hafi
sérstaklega undanþegið sig ábyrgð
á 2000-vanhæfni í samningi. Slík
ábyrgðarleysisákvæði ber ávallt að
túlka þröngt. Þau verða þannig að
hafa komið skýrt fram í samningn-
um. Einhliða yfirlýsing um
ábyrgðarleysi síðar yrði vart metin
gild.
Þegar um er að ræða tjón hjá ut-
anaðkomandi aðila er einnig hugs-
anlegt að hann geti krafist bóta á
grundvelli laga um skaðsemisá-
byrgð, nr. 25/1991. Slíka kröfur
getur hann haft uppi jafnt á fram-
leiðendur og dreifingaraðila tækis-
ins. Þau lög ná þó einungis til tjóns
af völdum lausafjármuna. Ljóst er
að ýmis tæki með inn-
byggðri tölvustýringu
falla undir það hugtak.
Meiri vafi leikur hins
vegar á því hvemig fer
með tölvukerfi al-
mennt í því sambandi.
Samkvæmt lögum
um lausafjárkaup, nr.
39/1922, getur kaup-
andi krafist bóta fyrir
tjón sem verður af
galla í hinu keypta.
Lögin taka þó ein-
göngu til kaupa á
lausafé. Því er óljóst
að hve miklu leyti lög-
in gilda um tölvubún-
að og tölvukerfi al-
mennt. Hér má þó benda á dóm
héraðsdóms Reykjaness frá 31.
desember 1998, þar sem kaup á
tveimur mismunandi kerfum sem
ætlað var að starfa saman, vora
metin sem lausafjárkaup. Með
hliðsjón af þessum dómi má því
ætla að kaup á heildarlausnum,
sem sérsniðnar era að þörfum fyr-
irtækis falli undir ákvæði kaupa-
laganna. Kaupalögin heimila fleiri
úrræði en bætur vegna galla.
Kaupandi getur þannig rift kaup-
unum ef vanefnd telst veruleg,
krafist afsláttar eða ógallaðrar
greiðslu í stað gallaðrar. Við mat á
því hvort heimilt sé að rifta kaup-
um þarf að horfa til þess hvort hið
selda nýtist kaupanda einum, eða
hvort ætla megi að seljandi geti
endurselt það ef kaupin ganga til
baka.
Samkvæmt kaupalögum þá ber
kaupanda að tilkynna um að hann
hyggist krefjast vanefndaúrræða
sem fyrst eftir að hann verður
ágallans var, og í síðasta lagi innan
árs frá afhendingu hins selda.
Hugsanlegt er þó að séreðli 2000-
vandans geti réttlætt að miðað sé
við síðara tímamark en afhendingu.
Lög um skaðsemisábyrgð geyma
hins vegar ákvæði um almennan
þriggja ára fymingarfrest til að
hafa uppi bótakröfu.
Samkvæmt lögum um hlutafé-
lög, nr. 2/1995, og lögum um einka-
hlutafélög, nr. 138/1994, bera
stjórnarmenn og framkvæmda-
stjórar ábyrgð á tjóni sem þeir af
ásetningi eða gáleysi valda félaginu
í störfum sínum. Þeim ber því að
sjá til þess að gerðar séu nauðsyn-
legar ráðstafanir til að koma í veg
fyrir tjón vegna 2000-vanhæfni,
eða a.m.k. að tilkynna hluthöfum,
kröfuhöfum og samstarfsaðilum
um hugsanlegt tjón sem orðið get-
ur. Gera má ráð fyrir að ríkari
skyldur hvíli á stjórnendum fyrir-
tækja ef reksturinn er mjög háður
tölvukerfum. Þannig má t.d. gera
ráð fyrir að rík ábyrgð hvíli á
stjórnendum fjármagnsfyrirtækja
og mjög tæknivæddra fiskvinnslu-
húsa. Þá er einnig hugsanlegt að
endurskoðendur geti orðið ábyrgir
ef þeir sinna ekki lögboðnum
skyldum sínum í þessu sambandi.
Ef fengnir era sjálfstæðir ráðgjaf-
ar til að taka út eða lagfæra kerfi,
þá fer um ábyrgð þeirra sam-
kvæmt þeim samningi sem við þá
er gerður.
Rétt er að taka fram að við sölu
á flestum af þeim staðlaða hugbún-
aði sem viðskipti eiga sér stað með
í dag, era gerðir svokallaðir leyfis-
samningar við kaupanda. Oft er þá
um að ræða að seljandi á Islandi
hefur gert sérstakan dreifingar-
samning við framleiðanda um rétt
til að selja afnotarétt af búnaðinum
til notenda hér á landi, samkvæmt
sérstökum skilmálum. Kaupandi
fær þá í raun bara leyfi til að nýta
sér þúnaðinn í starfsemi sinni, en
er ekki heimilt að framselja hann
eða gera neitt sem brýtur í bága
við söluskilmála. Þess ber að geta
að samkvæmt höfundalögum, nr.
73/1972, er eigendum hugbúnaðar
almennt heimilt, nema öðravísi sé
um samið, að breyta búnaðinum
þannig að hann nýtist þeim með
eðlilegum hætti. Þegar um er að
ræða hugbúnað sem sérstaklega
hefur verið lagaður að þörfum not-
anda er oft samhliða leyfissamn-
ingi gerður sérstakur þjónustu-
samningur þar sem seljandi tekur
að sér að halda búnaðinum við eða
uppfæra hann í tiltekinn tíma. Ef
gerður hefur verið þjónustusamn-
ingur sem gildir fram yfir næstu
áramót standa líkur til þess að
dreifingaraðili hafí tekið á sig
ábyrgð á því að gera hugbúnaðinn
2000-samhæfan. Jafnvel þegar ein-
ungis er seldur afnotaréttur af
hugbúnaði getur komið til að dreif-
ingaraðili yrði látinn sæta ábyrgð
ef tjón verður af bilun í búnaðinum.
I því sambandi ber að líta til samn-
ingsins sem gerður var og einnig
geta komið til skoðunar sjónarmið
36. gi’. samningalaga, sem segja að
samningi megi víkja til hliðar í
heild eða að hluta ef það telst
ósanngjarnt eða andstætt góðri
viðskiptavenju að bera hann fyrir
sig.
Lokaorð
Eins og sést er að mörgu að
hyggja þegar rætt er um 2000-
vandann. Þótt hægt sé að spyrja
sig hvort það að fyrirtæki ráðist
sjálft í aðlögun eigin tölvukerfa eða
fái sjálfstæðan aðila til þess skerði
möguleika til kröfu á hendur selj-
anda síðar ef lagfæring reynist
ekki hafa borið tilætlaðann árang-
ur, þá ber almennt að hvetja fyrir-
tæki til að láta hendur standa fram
úr ermum og tryggja eins og hægt
er að ekki verði um röskun á starf-
semi þeirra að ræða um næstu ára-
mót. Rétt er að yfirfara alla samn-
inga við seljendur og þjónustuað-
ila, með tilliti til þess hvaða ábyrgð
þeir aðilar hafa tekið á sig. Þannig
er tryggilegast til að réttur tapist
ekki vegna tómlætis eða fyrningar
að hafa samband við þessa aðila til
að kanna hvort kerfið sé 2000-helt
og til hvaða ráðstafana geti verið
nauðsynlegt að grípa. Ef samning-
ur við þessa aðila ber með sér að
þeir beri áhættuna af því að kerfið
sé í lagi, er jafnvel rétt að fara
formlega fram á að þeir yfirfari
kerfið, til að réttur verði ekki tal-
inn hafa tapast fyrir tómlæti eða
fyrningu. Ef seljendum eða þjón-
ustuaðilum er í slíkum tilvikum
greitt aukalega fyrir þjónustuna,
án þess að um það hafi verið samið,
mætti gera fyrirvara í greiðslunni
um að ekki felist í henni nein viður-
kenning á ábyrgðarleysi þeirra
vegna hugsanlegs tjóns. Þá þarf að
fara yfir tölvusamskipti við sam-
starfsaðila til skoðunar á því hvort
þeirra kerfi geti smitað út frá sér.
Skoða þarf hvort tryggingar fyrir-
tækisins taki til tjóns vegna 2000-
vandamála. I sumum tilvikum get-
ur verið ástæða til að hafa sam-
band við viðskiptamenn sem hugs-
anlega geta orðið fyrir tjóni, svo
þeir geti gert ráðstafanir til að tak-
marka það tjón.
Ljóst er að réttarstaðan getur
verið mjög óljós um hver beri
ábyrgð á 2000-tjóni eða kostnaði
við að fyrirbyggja slíkt tjón. Þótt
mikið hafi verið rætt um ábyrgð
seljenda hér, þá ber að taka fram
að einnig getur hvílt rík skylda á
kaupendum. Það er t.d. almennt
talið að þegar um verslunarkaup er
að ræða, þ.e. í viðskiptum milli
rekstraraðila, þá hvíli rík skoðun-
ai’skylda á kaupanda og réttur
glatist fyrr vegna tómlætis, en þeg-
ar einstaklingur kaupir vöra. Rök-
in á bak við þá reglu era þau að um
jafnsetta aðila sé að ræða og hraði
viðskiptalífsins krefjist þess að
seljendur geti ekki átt von á
bakkröfu löngu eftir að sala átti sér
stað. I þessu sambandi getur skipt
máli hvort kaupandi er stórt fyrir-
tæki með sérþekkingu á tölvubún-
aði eða um er að ræða minni rekst-
ur sem ekki hefur yfir neinni slíkri
sérþekkingu að ráða. Þá hafa
danskir fræðimenn talið að ef hægt
er að aðlaga búnað með lítilli fyrir-
höfn, t.d. með því að hlaða inn
ákveðnu fomti af Netinu, standi
líkur til að seljanda verði ekki gert
að sæta neinni ábyrgð eða kostn-
aði.
Höfundur er héraðsdómslögmaður
og aðstoðarframkvæmdastjóri
Verslunarráðs Islands.
Guðjón Rúnarsson
Skattframtöl - Ársreikningar - Bókhald
Einkahlutafélög, Hlutafélög og aðrir Rekstraraðilar
- Bókhald, Ársuppgjör og Skattskil félaga og rekstraraðila.
- Stofnun og Sameining félaga ásamt Rekstrarráðgjöf.
&A
Reiknir
Rekstrarverkfræðistofan
nnaf^M
Reikningsskil & Rekstrartækniráðgjöf
Suðurlandsbraut 46
Póstnúmer 108
Bláu húsunum
Simi: 568 10 20
Fax : 568 20 30
nmmm
HÖNNUN / SMÍÐI / VIÐGERÐIR / ÞJÓNUSTAl
= HÉÐINN =
SM IÐJA
Stórási 6 »210 Garðabæ
sími 565 2921 • fax 565 2927
i|l