Morgunblaðið - 30.05.1999, Blaðsíða 2

2 B SUNNUDAGUR 30. MAÍ 1999
MORGUNBLAÐIÐ
Alheilaga
meyjan
EG SEGI stundum að það
hafi kostað heila heims-
styrjöld að ég kom í
heiminn,“ segir hún og
hlær. Þar tekur hún Guðrún Niel-
sen full stórt upp í sig að mati blaða-
manns - jafnvel þótt hún hafi fæðst í
upphafi fyrra stríðs, þann 7. ágúst
1914. Hún kom hins vegar ekki er-
indisleysu í heiminn, hún átti eftir
að færa íslandi einn allrabesta
teiknara sem þar hefur fæðst og
þótt víðar væri leitað. Sjálf hefur
hún verið listfeng í besta lagi, tálgað
merkilega gripi þótt ekki hafi hún
öðlast sess í íslenskri listasögu á við
son sinn, myndlistarmanninn Alfreð
Flóka, sem orðið hefði sextugur á
síðasta ári, hefði hann lifað. Hún tal-
ar um son sinn með eftirsjá þess
sem mikið hefur misst. „Við vorum
alla tíð svo náin,“ segir hún. Það er
ekki að kynja þótt þau mæðginin
hafi sýnt mikilfenglega tilburði á
listasviðinu - þau eiga ættir að rekja
til listamanna. Guðmundur Helga-
son frá Miðfelli, faðir Guðrúnar og
afi Flóka, var bróðursonur Einars
Jónssonar frá Galtafelli, sem var
einn helsti brautryðjandi í stétt ís-
lenskra myndhöggvara, sjálfur þótti
Guðmundur mikill hagleiksmaður,
smíðaði m.a. skeifur svo góðar að
menn gerðu sér erindi langa vegu til
þess að kaupa þær af honum.
Guðrún Nielsen er fædd á Syðri-
Reykjum í Mosfellssveit. Faðir
hennar átti þá Reyki og hafði byggt
þar stórt hús. Guðrún fæddist því
beint inn í nýja tímann sem árið
1914 var að ryðja sér til rúms á ís-
landi í byggingum, vegagerð, brúar-
smíð, bílaeign og fleiru. Móðir henn-
ar, Ingibjörg Jónsdóttir frá Utverk-
um á Skeiðum, hafði þá þegar fætt í
þennan heim þau Jón, Helgu, Helga
og Ingveldi. Yngri en Guðrún var
Stefán Þórir. „Öll systkini mín eru
nú dáin, líka Stefán sem við kölluð-
um Lilla. Ég sé mikið eftir honum,
hann lifði þeirra lengst og var mér
jafnan svo hjálplegur í öllu,“ segir
Guðrún. Hún var á fjórða ári þegar
hún fluttist ásamt fjölskyldu sinni
að Eskihlíð í Reykjavík. Þar hófu
foreldrar hennar rekstur kúabús og
seldu líka hey. „Túnin voru stór í
Eskihlíð. Pólarnir voru þar fyrir
neðan. Þar bjuggu mörg fátæk
börn. Ég man þegar tekin voru slát-
ur, þá komu þau og horfðu á þegar
tekið var upp úr pottunum og svo
fengu þau blóðmör. I hópnum voru
líka aðventistasystkini, þau máttu
ekki fá blóðmör af trúarástæðum.
Mamma sagði við þau: „Ykkur er al-
veg óhætt að fá ykkur blóðmör,
bara ef þið látið engan sjá það, farið
þið með hann þarna bak við vegg-
inn,“ - og þau gerðu eins og hún
sagði og varð ekki meint af. Mamma
var ekki ofstækisfull í trúmálum, en
hún hafði gaman af að fara á anda-
trúarfundi, fór t.d. til Láru miðils,
einkum seinni árin. Heimili foreldra
minna var mannmargt, þar voru oft-
ast fimmtán til tuttugu manns í
heimili. Það hlýtur stundum að hafa
verið þröngt en maður fann það
ekki, það var svo gaman á þessum
árum. Ég átti mjög góða foreldra.
Þau létu allt eftir okkur krökkun-
um, ég þurfti t.d. ekki annað en
biðja um fatnað þá fékk ég það sem
ég bað um. Ég var talsverð íþrótta-
manneskja, var í handbolta í KR -
vildi alltaf vera að vasast í ein-
hverju.“ Guðrún var ekki nema
átján ára þegar hún giftist Vagni
Jóhannssyni gjaldkera hjá Mjólkur-
félagi Reykjavíkur. „Ég áttaði mig
fljótlega á því að við áttum ekki
samleið og við skildum, en eignuð-
umst áður saman dótturina Ingi-
björgu, sem mikið var hjá móður
minni á sínum uppvaxtarárum - ég
flutti með hana á Óðinsgötuna til
foreldra minna þegar hún var smá-
barn. Faðir minn seldi Eskihlíð þeg-
ar ég var ellefu ára og fékk lóð á Óð-
insgötu 4, þar sem hann byggði
fjögurra hæða hús sem hann leigði
út talsvert af. Hann fékk að velja á
milli þessarar lóðar og lóðarinnar
þar sem Þjóðleikhúsið stendur nú.
Honum leist betur á sig við Óðins-
götuna - hin lóðin var í Skugga-
hverfinu sem ekki þótti fínt þá.
Hann lét gera smiðju úti í porti og
þar smíðaði hann skeifur. Mamma
gat fylgst með tímanum með því að
líta út um gluggann á dómkirkju-
klukkuna, húsin í kring voru ekki
há.
Krossarnir þrír
Við vorum rétt við Hegningar-
húsið. Erlingur lögregluþjónn var
mikill vinur okkur. Við krakkarnir
vorum ekki að þvælast við Hegning-
arhúsið nema eitthvað sérstakt væri
um að vera. Þar var stundum fólk af
Kleppi. Einn úr þeim hópi var
Valdimar nokkur sem kallaður var
Valdi sómi. Hann var mikið hjá Erl-
ingi. Krakkar voru hræddir við
Valda. Ég kynntist honum þannig
að ég var að hjálpa konunni hans
Erlings, hún lá á sæng. Allt í einu
kom Valdi inn og náði í elstu
stelpuna, hann ætlaði að hræða
hana, hún hafði eitthvað verið að
stríða honum. Hann grípur
stelpuna, dregur hana að tunnu og
mundar sig þar til að skera hana
með sveðju mikilli. Hann var sann-
arlega agalegur. „Valdi, láttu hana
vera,“ segi ég og tek á öllu sem ég á
til. Hann gegnir mér engu heldur
reiðir upp sveðjuna. „Heyrðu, ég er
að fara að laga fisk, láttu mig fá
hnífinn," segi ég mynduglega. Þá lét
hann sveðjuna síga og fékk mér
hana, ég var ekki sein á mér að
hlaupa með hana inn. Ég ætlaði ekld
að láta skera stelpuna meðan ég
stæði í lappimar. Éftir þennan at-
burð vorum við Valdi vinir. Valdi
var kaþólskur og kom eitt sinn til
mín með þijá krossa. Þeir voru
gamlir og hann sagði að einn þeirra
væri með lækningamátt en vissi
ekki hver þeirra það væri. „Það eru
ekki vandræði að komast að hver
þeirra það er, bara að láta reyna á
lækningamáttinn," sagði ég. Valdi
taldi ýmis tormerki á að það gengi
en bað mig að reyna að komast að
hver krossanna hefði lækningamátt-
inn. „Ég lána þér krossana í viku,
svo kem ég að sækja þá,“ sagði
hann. Hann kallaði mig alltaf al-
heilögu meyjuna. Ég komst ekki að
hver krossanna gæti læknað og þar
kom að Valdi hringir og segist vera
að leggja af stað til að sækja kross-
anna. Hann var þá búinn að biðja
Erling um frí svo hann gæti heim-
sótt „alheilögu meyjuna“. Friið fékk
hann og lagði af stað. En þegar
hann var kominn upp í stiga og var
að fara í eitthvað utan yfir sig þá
datt hann niður dauður. Mér vai' svo
sagt að hann væri dáinn og ég vildi
láta krossana fara í kistuna hans.
„Nei, þeir hafa verið þér ætlaðir,"
sagði Erlingur og krossana á ég
enn. Ég hef komist að því hver
þeirra hefur lækningamátt. Frænka
mín ein sem var veik bað mig að lofa
sér að vera við þá. Svo tók ég eftir
því að einn þeirra var horfinn. Hún
hafði þá nappað honum með sér og
ætlaði að reyna þá hvern fyrir sig.
Þegar ég kom til að sækja krossinn
þá var hún orðin alheilbrigð. Hún
hafði hitt á rétta krossinn. Sá er
lang elstur og minnstur. Ég hef þá
hangandi fyrir ofan mig á vegg, ég
hugsa helst að ég verði eilíf ef ég
gæti þess alltaf að hafa þá hangandi
fyrir ofan mig.“
Lungun féllu saman
„Eftir að við Vagn skildum fór ég
eins og fyrr sagði aftur heim til for-
eldra minna með Ingibjörgu litlu.
Skilnaðurinn tók ekki á mig - síður
en svo. Við Vagn áttum alls ekki
samleið, hann hafði gaman af að
skemmta sér, þótti það mun
skemmtilegra en mér. Ég var svo
ógift í nokkur ár þar til ég kynntist
Alfreð Nielsen. Hann var sonur
Karls Nielsen, sem var danskur, og
konu hans, sem Guðlaug Ólafsdóttir
hét. Fyrsta bam okkar Alfreðs var
Alfreð Flóki. Flóki minn var fæddur
19. desember 1938. Ég var nærri
dáin þegar hann fæddist. Ég fékk
Flóki virðir fyrir sér konumynd sem hann hafði þá nýlega iokið við,
óskaplega lungnabólgu rétt áður en
hann fæddist og mér versnaði mikið
við fæðinguna. Skömmu eftir að
drengurinn fæddist var ég flutt á
spítala og þar var ég í sex mánuði
en mamma hugsaði irni barnið. Ég
var mjög veik, það kom vatn inn á
lungun, annað lagðist alveg saman
og hitt til hálfs. Þetta voru ekki
berklar heldur afleiðing mikillar
áreynslu. Ég hef ekki getað notað
nema helming vinstra lungans síðan
og hið hægra var algerlega ónot-
hæft. Þetta háði mér þó svo sem
ekki mikið fyrr en núna seinni árin,
þegar ég tók að eldast. Ég hef aldrei
reykt síðan ég fékk lungnabólguna -
hef ekki verið svo vitlaus. Eg var
svo veik af lungnabólgunni að ég
hafði varla rænu á að sakna ný-
fædda bamsins, ég vissi líka að það
væsti ekki um drenginn hjá
mömmu, hann var alla tíð í sérstöku
uppáhaldi hjá henni. Það var gaman
að Flóka strax sem litlu bami. Hann
var svo „gammelklog“. Hann var
ekki allra en eignaðist þó marga
vini. Frá upphafí var hann duglegur
að læra það sem hann vildi læra.“
Botnlanginn enn í spíritus
„Veikindin tóku mikið á mig en ég
náði mér þó vel á strik er frá leið.
Matthías læknir sagði að ég væri
ein allra harðasta manneskja sem
hann hefði þekkt á sínum læknis-
ferli. Þegar ég vai' átta ára man ég
eftir að ég kúrði mig um tíma mikið
saman og fannst ég oft vera með svo
mikinn verk í maganum. Ég treysti
mér t.d. ekki í síðastaleik með
krökkunum og mamma vildi gefa
mér pípu, hún hélt að ég þjáðist af
hægðatregðu. Loks varð ég svo veik
að fenginn var læknir. Hann sagði
að ég væri með botnlangabólgu. Ég
var tekin upp á spítala og skorin.
Þar var tekinn úr mér botnlanginn
og hann er enn geymdur í spíritus.
Hann var sprunginn en hafði áður
rifnað eftir endilöngu og hafði gróið
saman aftm’. Matthías sagði að
þetta væri dæmi um hve hörð ég
væri - það hefur hjálpað mér mikið
um dagana. Ekki það að ég ætti sér-
lega erfitt líf, ég átti svo góðan
mann, foreldra og systkini og naut
mikillar hjálpar þeirra frá upphafi
og meðan þau lifðu.“
Fékk nafn sitt úr fornsögum
„Flóki öfundaði mig mikið sem
krakki að vera fædd á svo söguleg-
um tíma sem í upphafi heimsstyrj-
aldar en lét huggast þegar ég benti
honum á að fæðingardagur hans
væri ekki fjarri upphafi seinni
heimsstyrjaldarinnar. Annars hafði
afmælið hans tilheigingu til þess að
hverfa í amstri jólanna og það þótti
honum leiðinlegt. Við hjónin ákváð-
um eftir nokkrar bollaleggingar að
gefa drengnum nafn föður síns en
vildum hafa annað nafn með. Okkur
kom hins vegar ekki saman um
hvaða nafn það ætti að vera. Við rif-
umst dálítið um hvað hann ætti að
heita og ég spurði pabba hvort hann
vildi fá sitt nafn á strákinn? Nei,
hann vildi það ekki, sagði að Guð-
mundur og Nielsen væru ekki góð
nöfn saman. Loks sagði ég við Al-
freð að það væri einmitt verið að ►
Guðrún Nielsen á yngri árum.
Guðrún Nielsen
Unglingurinn Alfreð Flóki.
Móðir og sonur ræða málin.