Alþýðublaðið - 30.06.1960, Blaðsíða 13

FRÁ því Samband íslenzkra
sveitarfélaga hóf starfsemi
sína hefur það verið eitt af
meginviðfangsefnum þess, að
fá rram gagngerða endurskoð-
un á löggjöfinni um tekju-
stofna sveitarfélaganna, í því
samjbandi má benda á, að þeg-
ar á fyrsta þingi sambandsins
— stofnlþinginu 1945 — var
gerð eftirfarandi samþykkt:
„Stofnþing Sambands ís-
lenzkra svei'tarfélaga samþykk
ir að skora á ríkisstjórnina að
láta fram fera sem fyrst gagn-
gerða endurskoðun á löggjöf
þeirri, sem fjallar um tekju-
stófna sveitarfélaganna. Sér-
staklega nauðsynlegt telur
þingið að útsvarslögin verði
rækilega endurskoðuð og upp
í þau tekin m. a. nánari á-
kvæði um reglur þær, er
fylgja ber við álagningu út-
svara, en nú eru þar, og að
tryggt verði að á þann aðal-
tekjustofn — úts'vörin — verði
ekki gengið af öðrum aðilum,
nema syeitarfélögum sé jafn-
framt séð fyrir tekjum á ann-
an hátt.
Þingið veitir stjórninni
heimíld til þess að skipa nefnd
sveitarstjórnarmanna, er
starf milli þinga, til þess að
gera tillögur um fast kerfi
fyrir álagningu útsvara, sér-
staklega að því er tekur til
hreppsfélaganna, og felur
þingið stjórninni að koma
þeim tillögum á framfæri
þegar endurskoðun útsvarslag
anna fer fram.“
Á hverju landsþingi síðan
og öllum fuHtrúaráðsfundum
•hefur þessi krafe verið endur-
nýjuð í einhverri mynd, en
ríkisvaldið hefur jafnan dauf-
heyrzt við þessum sjálfsögðu
og nauðsynlegu ábendingum,
þar til núverandi' ríkisstjórn
og þingmeirihluti tóku mál
þetta upp á sl. vetri, Afleiðing
in af því, að svo lengi hefur
verið reynt að koma sér hjá
því að taka þetta mikla nauð-
synjamál þjóðarinnar föstum
tökum og fá á því skynsam-
lega lausn, hefur orðið sú, að
undanþágusteí'nan er nú að
því komin að sliga mörg sveit
arfélög. Fleiri og fleiri fyrir-
tæki, stofnanir og starfshópar
hafa með lögum eða samning-
um orðið undanþegin sjálf-
sögðum gjöldum til sveitar-
sjóðanna og við það er byrða-
þunginn sífellt að færast meira
•og meira yfir á launafólk yf-
irleitt svo að útsvarsbyxðarn-
ár á því eru orðnar að hrein-
um drápsklyfjum. Svo er
einni'g komið nú, að farið er
að undanþiggja með lögum
ýmsa vinnu útsvörum.
Undanþeginn útsvarsgreiðsl
um er nú mestallur rekstur
samvinnufélaga í landinu,
stærstu útflutnings- og dreif-
ingarfyrirtækin, mörg stærstu
iðnaðar- og verzlunarfyrir-
tækjanna, ef ríkissjóður eða
sveitarsjóðir koma að ein-
hverju ieyti • nálægt, þeim
rekstri, öll starfsemi banka og
sparisjóða, öll hi,n umfangs-
mikla happdrættisstarfsemi,
svo að nokkur dæmi séu nefnd.
Sveitarstjórnunum hefur verið
það vel ljóst hvert stefnt hef-
ur í þessu efni. Þannig bar
skattamálanefnd fulltrúaráðs
Sambands íslenzkra sveitarfé-
laga fram, og fékk samþykkta
á fulltrúaráðsfundi sambands
ins 1957, eftirfarandi tillögu:
„Þar sem vaxandi ósamræm
is gætir í álagningarreglum
■ sveitarfélaganna við niður-
jöfnun útsvara, skorar full-
trúaráðsfundinn á Alþingi og
ríkisstjórn að láta, þegar á
þessu ári, fara fram endur-
skoðun á reglum um álagn-
ingu útsvara og hafa um það
sem nánust samráð við Sam-
band íslenzkra sveitarfélaga,
jafnframt varar fulltrúaráðs-
fundurinn við því, að einstök
sveitarfélög fari inn á þá
braut að veita einstökum
starfshópum ívilnanir í út-
svarsálagningu, meðan end-
urskoðun á álagningarreglum
hefur ekki farið fram“.
Þessi samþykkt sýnir Ijós-
lega í hvert óefni komið er.
Þegar engar leiðréttingar
fengust í þessum efnum hjá
Alþingi og ríkisstjórn, báru
sveitarfélögin fram þá kröfu
að fá nýja tekjustofna með
útsvörunum, sem voru sífellt
að rýrna sem tekjustofn. Ekki
fékkst heldur nein áheyrn þar
um. Þegar þingmenn úr kaup-
stöðunum höfðu asmtök um
það á þingi 1952 að fá hluta af
söluskattinum handa sveitar-
sjóðum, og er frumvarp þar
um var samþykkt til annarr-
ar umræðu í neðri deild, hót-
aði þáverandi ríkisstjórn að
segja af sér, ef því máli yrði
lengra haldið. Þannig hefur
þetta gengið undanfarin fimm
tán ár eða lengur,
Þá hefur þaö og verið eitt af
áhugamálum sveitarfélag-
anna að fá athugað, hvort
ekki væri skynsamlegt að
taka landsútsvar af stofnun-
um, sem reka starfsemi, er
nær til alls landsins, og ekki
þarf af eðlilegum ástæðum
séfstaklega að vera bundin
við eit sveitarfélag öðru frem
ur, s. s. ýmsar ríkiseinkasöl-
ur, Samband íslenzkra sam-
vinnufélaga, bankar o. fl. slik
fyrirtæki. Öllum er Ijóst, að
hér er erfitt að draga mörkin,
en fullkomlega er þessi hug-
mynd þess verð, ag hún sé
gaumgæfilega athuguð. Ekki
hefur það heldur fengizt.
Afleiðing þessarar kyrr-
stöðu hefur svo orðið sú, að
sveitarfélögin hafa farið
lengra og lengra út á þá braut
að hækka veltuútsvörin, sem
eru-mjög umdeild tekjuöflun-
arleið, svo þau eru nú orðin
sums staðar allt að því 20%
af heildarútsvarsupphæðinni
í viðkomandi sveitarfélagi.
Önnur, ekki óveruleg af-
leiðing þessarar undanbágu-
stefnu hefur verið sú, að sveit
arfélögin hafa, vegna beinnar
vöntunar á fé til starfsemi
sinnar, lent í margvíslegum
vanskilum með skuldbinding-
ar sínar og hefur þetta ekki
hvað sízt komið niður á rík-
issjóði og ýmsum ríkisstofn-
unum, svo sem t. d. Trygginga
stofnun ríkisins, atvinnuleys-
istryggingasjóði o. fl., og í
því, að ábyrgðir, sem ríkis-
sjóður hefur gengið í þeirra
vegna, hafa á hann fallið.
Sveitarstjórnarmenn og
samtök þeirra hafa séð hvert
stefnir í þessum efnum og
hafa bent á leið, sem fara
mætti til að forða algjöru
hruni og upplausn. En þeim
hefur ekki verið sinnt fyrr en
nú, að núverandi fjármálaráð
herra, Gunnar Thoroddsen,
iiiigamuiiuiiiiiimiiiHii'O
j Grein þessi \
! er fekin úr !
n ■
! nýútkomnu \
iheftiaf Sveit\
n n
j arstjórnar- \
mál
sem einnig fer með þann þátt
sveitarstjórnarmálefna, sem
að tekjuöflun sveitarfélaga
snýr, hefur hafizt handa um
að fá þau tekin til rækilegrar
endurskoðunar.
Núverandi ríkisstjórn hefur
sýnt lofsverða viðleitni í því
að reyna að mæta þeim ósk-
um, sem sveitarfélögin hafa
komið fram með í þessum efn-
um á undanförnum árum, og
án þess að hlutur nokkurs
annars sé vanmetinn, má ó-
hæt fullyrða, að það eru vafa-
laust fyrst og fremst verk
Gunnars Thoroddsen fjármála
ráðherra, að svo röggsamlega
og myndarlega hefur verið
tekið á þessum málum nú, sem
raun ber vitni.
Gunnar Thoroddsen hefur
einna mesta reynslu í þessum
efnum allra núlifandi manna
hérlendra, þar sem hann hef-
ur um tuttugu ára skeið ver-
ið borgarstjóri í Reykjavík
og bví orðið daglega að glíma
við þessi vandleystu og van-
þakklátu mál. Tök hans á
lausn þeirra nú bera þess
merki, að hann skilur hvar
skórinn kreppir og sér hvert
stefnir og að ekki má láta
lengur reka stjórnlaust í þess
um málum. Af langri reynslu
og nokkurri þekkingu á mál-
efnum sveitarfélaganna full-
yrði ég, að sú stefnubreyting
sem núverandi ríkisstjórn beit
ir sér fyrir í málefnum sveit-
arféiaganna, mátti ekki síðar
koma, ef ekki hefði átt verr
að fara.
Með hinum nýju lögum um
Jöfnunarsjóð sveitarfélaga er
komið til móts við þá sjálf-
sögðu kröfu sveitarfélaganna
um nýjan, öruggan tekjustofn
er hamrað hefur verið á
árlega síðustu tíu árin. Er þar
með fengin viðurkenning á
því tvennu að sveitarfélögin
þurfi nýjan tekjustofn og að
hann sé óháður þeim tekjum,
sem tilfalla heima í héraði. —
Jöfnunarsjóðslögin, nú eru
að sjálfsögðu aðeins bráða-
birgðalög, eins og allar þessar
ráðstafanir nú, og þann sjóð
ber að efla að tekjum í fram-
tíðinni og fá honum fleiri
verkefni, s. s. jöfnun fram-
færslukostnaðar, sem nú fell-
ur niður, og hiálp til nauð-
staddra sveitarfélaga o. fl.
svipaðs eðlis. Sióðnum ætti að
setja sérstaka stjórn, sem
sveitarfélögin skipi að ein-
hverju leyti.
Með bráðabirgðabreytingu
úts,varslaganna eru stigin
fyrstu skrefin til að hverfa
frá undanþágustefnunni með
m. a. að láta alla sitja við
sama borð við álagningu út-
svaranna og með því að lög-
festa hámark veltuútsvar-
anna, sem hafa verið nauð-
vörn gegn vaxandi undanþág
um frá útsvörum og álögum á
sveitarsjóðina af hálfu lög-
gjafans. Það lætur því mjög
einkennilega í eyrum sveitar-
stjórnarmanna þegar þeir að-
ilar, sem nú borga veltuút-
svör, ráðast gegn hámarkslög
festingu þeirra, í stað þess' að
vera ofurseldir geðþótta nið-
urjöfnunarnefnda í þessu
efni, eins og nú er. Hitt er
mannlegt — þó það sé ekki
stórmannlegt — að þeir, sem
hafa verið undanþegnir veltu-
útsvörum til þessa, mæli nú
gegn þeim og vilji láta aðra
halda áfram að bera þær byrð
ar fyrir sig,
Með bráðabirgðabreyting-
unni fæst nú einnig meira
samræmi í álagningu útsvara
en nokkurn tíma áður hefur
átt sér stað. Álagningarreglur
þær, sem nú er fylgt, eru ná-
lega jafnmargar og sveitar-
félögin, því hver hreppsnefnd
og hver niðurjöfnunarnefnd
býr sér sjálf til þessar reglur
og víkja frá þeim eins og þeim
ist hverju sinni, Afleiðingin er
algjört ósamræmi í ólagningu
útsvara í landinu. Öll menn-
ingarríki eru fyrir löngu horf
in frá þessu handahófslega á-
lagningarfyrirkomulagi, og
hafa í þess stað reynt að fá
framtöl manna áreiðanleg og
síðan lagt á eftir heildarregl-
um. 'Víðast hvar er þetta orð-
ið svo aðgreint, að allt aðr-
ir aðilar leggja útsvörin á ení
þeir sem yfirfara framtölin. í
stað meira en 200 útsvarsstiga
koma nú þrír slíkir stigar, og
síðar ættu þeir að geta orðið
aðeis tveir. Sjálfsagt var að
íramkvæma þessa breytingu
einmitt nú um leið og hinn
nýi tekjustofn frá Jöfnunar-
sjóði kemur til framkvæmda
í fyrsta sinn, því þá gerir
minna til þó einhverju skeiki
hvað stigana snertir. Hinsveg
ar fæst ómetanleg reynzla við
álagninguna nú í ár, sem get-
ur komið að miklum notum
við framhald endurskoðunar
á útsvarslöggj öfunni, en ætl-
unin mun vera að reyna að
ljúka þeirri endurskoðun á
þessu ári.
Ekki verður skilist svo við
þessar hugleiðingar, að kom-
izt verði hjá því að minnast
á afgreiðslu fulltrúaráðsfund-
ar Samþands íslenzkra sveit-
arfélaga á útsvarsfrumvarp-
inu, en frá því er sagt annars
staðar í þessu hefti.
Afgreiðsla fundarins hefur
verið túlkuð á þann veg, að
fulltrúaráðið hafi lagzt gegn
frumvarpinu og lítt tekið und-
ir þær breytingar, sem í því
felast. í því efni ber fyrst á
það að líta, að þetta mál var
gert flokkspólitískt á fulltrúa-
ráðsfundinum, sem ekki hefur
fyrr komið fyrir á þeim fund-
um og varð því afgreiðsla
þess með öðrum hætti en
venja hefur verið á fundum
fulltrúaráðs og landsþinga. —•
Framliald á 14. síðu.
Jónas Guðmundsson:
varslag
Alþýðublaðið — 30. júní 1960