Lögberg - 15.01.1948, Page 7

LÖGBERG, FIMTUDAGINN 15. JANÚAR, 1948
7
r
Islenzk Réttritun
Síðan ég var unglingur hefi ég-
lesið eitt og annað á íslenzku
máli, bæði af því, sem gefið hef-
ir verið út heima og hér vestan
hafs; en svo langt sem komið er
get ég ekki greint hvað megi
skoðast íslenzk réttritun.
Um nokkurn tíma, fyrir svo
sem mannsaldri síðan, virtust
dagblöðin heima og hér fylgja
einni reglu í aðal atriðum, og
komust þá, að mínum dómi, nær
því að gróðursetja hreint mál
en nokkru sinni í sögunni. Með
litlum breytingum, sem eðlileg
þróun heimtar smátt og smátt,
hefði úr því getað orðið mjög
viðunanlegt ritmál til frambúð-
En von bráðar breyttu blöð-
in heima all-nokkuð til í þeim
efnum — meira en vöxtur vits
°g þarfa lagði skilyrði til — og
Iiafa vikublöðin hér síðan hringl
að milli skers og báru, og mega
að því leyti nú heita hvorki fugl samsuðu orða, sýnilega ætlaða
°e fiskur. Samt kaann ég betur
við þau enn, en það sem ég hefi
séð frá sama sviði í Reykjavík.
Verið getur að útgefendur
bóka hafi einnig um sáma skeið
hallast að einni megin-reglu í
réttritun; en nú um nokkurra
ára bil að minsta kosti hafa
höfundar farið mikið eftir eigin
srnekk og vild í þeim efnum, og
hennir þar því margra grasa. —
Mismunurinn er svo mikill að við
rannsókn myndi útlendur mál-
fræðingur eiga bágt með að
skipa hinum ýmsu sýnishomum
undir eitt og hið sama tungu-
mál.
Eg hefi nýlega lesið tvær bæk-
Ur, sem gefnar voru út á íslandi
fyrir rúmu ári ssíðan, aðra eftir
Halldór K. Laxness, en hina eftir
'lónas Jónasson frá Hrafnagili.
^áðar eru vandaðar að hugsana-
skipun og öllum frágangi en svo
°Iíkar hvað réttritun snertir að
^art getur hugsast að báðar hafi
°niið til í sama héraði á sömu
éld í fámennu landi.
í bók Halldórs, til dæmis, er
setuna —z— hvergi að finna
sPjaldanna milli. Aftur notar
•lónas hana óþarflega víða, svo
sem í orðunum komizi, iíðkazt.
haldizi o. s. frv., þar sem essið
8 var áður látið duga, og fór
á. Ð er nefnilega ekki full-
aominn raddstafur. Fyrir úrfell-
jð ds. og is er z miklu afsakan-
egri, úr því ^iún á enn heima í
stafrofinu. Hið einfaldara, í rit-
^áli sem öðru, ætti að eiga for-
réttinn þar sem hugtökum og til-
vitnun orðanna er ekki með því
^nisþyrmt of skaðlega.
, ^att er það að z í staðinn fyrir
aí'fellið ðs í einstöku tilfellum er
erðið að tízku, sem mætti við-
haldast að meinalitlu þangað til
almennari hefð krefst fullkpm-
ínnar lausnar; en aukinn hábind-
jug í þá átt að hefja seluna til
hmrra og víðfeðmára veldis er ó-
Pjóðleg og smekklaus tilhneig-
lng. En svo langt gengur áfergja
énasar i því, að hann ber við
nota z fyrir einfalt s, eins og
1 orðinu sezl, sem hann stafar
.,nrn§: seízí* Það er frá öllum
sjónarmiðum hreinasta afmán.
Fyrir löngu var sú regla við-
ekin að sleppa öðrum af tveim
raddstöfum framan við harðan
raddstaf við beygingu orða, og
yeldur það töluverðum sparnaði,
lýta. Þeirri stefnu fylgir Hall-
ór að jafnaði, en Jónas ekki. Af
andahófi tek ég til dæmis orð-
ln' aHl' þykkt, glöggt, fylltur,
8 ammtur, unnt, misst, minnk-
nn hjá Jónasi. í bók Halldórs,
insvegar, er stöfunin svona:
alt, þykt, glögt, fyltur, skamtur,
unt, mist, mínkun, og er það að
yúklum mun viðfeldnara og
Praktiskara” að mínu áliti.
þó kann ég ekki við þau ný-
^næli hjá Halldóri að setja högg
yiir i-ið í minkun, og hvarvetna
raman við ng og nk. Allir hafa
yrir löngu síðan vanist á að við-
, a^a í-hljóðið í þeim tilfellum
hvort
sem er; og þar sem það er
1 verunni afbökun frá hinni upp-
og til dæmis vesturítalía, suður-
frakkland, og svo framvegis.
Eins og ég gat um hér að ofan
hefi ég lesið ýmislegt á íslenzku
máli síðan ég var barn, en ekki
fyr en ég varð miðaldra reyndi
ég að skrifa neitt á því máli
sjálfur. Upp að þeim tíma hafði
enskan léð hugsuninni umbúðir
sínar að mestu leyti; og þar sem
ég hefi aldrei notið tilsagnar hjá
neinum í íslenzkum fræðum má
það réttilega álítast býræfni af
mér að deila um réttritun á þeim
vettvangi. Enda finn ég til van-
efnanna. En því, aðeins, dirfist
ég að hreyfa hér málum að ég
finn hve víða potturinn er brot-
inn, og þar að auki eru, mér
vitanlega, alls engar ábyggilegar
heimildir til fyrir hreinu íslenzku
máli.
Stuttlega sagt fist mér íslenzk-
an nú öll í molum og óreiðu, og
því nauðsynlegt að á því sé ráð-
in bót hið fyrsta. Lærðustu og
vitrustu menn þjóðarinnar ættu
að taka sig til og semja gildandi
reglur, sem einn og allir gætu
farið eftir með öryggi. í þannig
nefnd væri Siggi Júl. sjálfsagð-
astur allra, því auk þess að hafa
þekkingu á hinum beztu heima
mönnum jafnt, hefir hann slopp-
ið við mest af hinum spillandi á-
hrifum er heimaþj. hefir þolað
á síðari árum. Eins og enskan
hefir haldist hreinust og fegurst
feld og ómissandi hvert öðru að 1 ýmsum landshlutum Ameríku
en orðið að hrognamáli á Eng-
landi sjálfu, svo hefir íslenzkan
að vissu leyti forvarast betur,
þar sem bezt er vestanhafs, en
heima. íslenzkan til dæmis á
Andvökum Stephans G. er að
mínu áliti hreinni, smekklegri
haflegu bygging málsins, er
síszt bætt með því að örfa þá til-
hneigingu með augljósum merkj-
um.
Ennfremur er Halldór tekinn
uppá því að nota au víða þar sem
ö hefir tíðkast langa lengi, svo
sem í orðunum: löng, töng, stöng.
Og þar sem einfalt e hefir orðið
að hefð, eins og í orðunum: eng-
inn, genginn, bætir hann i-i við
og skrifar einginn, geinginn. —
Væri það gert að alsherjar reglu,
mætti það kannske afsakast; en
full-langt þykir mér gengið þar
sem hann lætur eigin-nöfn hlýta
sömu meðferð, eins og með því
að gera Eingland úr Englandi.
Og svipað mætti segja um orðið
Kelling, fyrir kerling — breytt
þannig á að gizka aðeins í þágu
latmælginnar.
Einnig sé ég hjá Halldóri í
fyrsta sinni mjög nýstárlega
bæði höfundi og lesara til léttis.
Eg á við orð eins og þessi:
eftilvill, altaðþví, altframá það-
anafsíður, einguaðsíður. Hug-
myndin sem í þessu felst líkar
mér fremur vel, og ég hygg að
margir aðrir nútíma-höfundar
fari bráðum í þau fótspor hans,
að minsta kosti að nokkru. Orðin
“ef til vill” eru orðin svo sam-
þau hafa þegar skapað sér ein-
ingar-eigind í málinu og mættu
því gjaman ritast samkvæmt
þeim eiginleika. Hin önnur til-
teknu orð eru einnig nægilega
þríein til að geta hlýtt sama lög-
máli, nema ef vera skyldi orðið
“enguaðsíður”, sem fellur hálf
lúalega saman bæði fyrir augað
og tunguna. En það er nákvæm
lega hliðstætt enska orðinu
“neverthless”, sem myndast hef-
ir á sama hátt og er nú fullveðja
eining.
Hinsvegar er Halldór, eins og
flestir landar sem rita, víða sek
ur um það að renna hálf-óskyld
um orðum saman í eitt án skifti-
bands. Það hefir mér ævinle^
þótt leiður galli á íslenzkum rit-
hætti. Að vísu er sú freistni orð-
in svo almenn, og merkjalínan
svo óljós, að einungis hið ábæri-
legasta stingur mann í augúm nú
orðið. Þar sem tveir samkynja
hljóðstafir eða þrír raddstafir
lenda saman við tenginguna
finst mér óhæfa að sleppa band-
inu, hversu almenn sem hefðin
til hins kann að verða. Orðin
auka-alriði, þált-laka, vall-lendi,
og önnur af þeim toga, verða af-
skræmi án bandsins, sem maður
sér þó oftlega á prenti; en þá
kastar þó fyrst tólfunum þegar
eiginnafn verður annar hluti
orðsins, án skilgreiningar, eins
MAGNÖS JÓNSSON
Hallgrímur Pétursson I —II
H. f. Leiftur. Reykjavík 1947
og íslenzkari en neitt af því, sem
nú er að skapast á Islandi.
Frá upphafi hefi ég ávalt
notast við orðin hefi og hefir af
því að hinir betri höfundar rit-
uðu þannig til forna, og gera oft
enn. En aldrei féll mér það vel;
og með því að flestir eru nú
farnir að rita hef og hefur í stað
hins, býst ég við að breyta nú til
líka. Þó með því sé slæðst inn á
landhelgi orðsins hefja, varðveit-
ir kjarni umtals-efnisins oftast
skilninginn. Enda eru þannig
tvímæli ekkert einsdæmi. Hins-
vegar, með stöfun orðsins alls
—als— eða alll —alt— og æfi
—ævi— og fleira, hefi ég látið
reka á reiðanum, því hinir hátt-
virtustu höfundar virðast vera
þar ósammála eins og annars-
staðar.
Vera má að ég sé hér að gera
úlfalda úr mýflugunni og ærsl
að ófyrirsynju, og deyr það þá
sínum drotni eins og alt, sem
ónýtt er. En gaman væri að vita
hvort nokkrir aðrir hafa hnotið
á sömu skerjum í kyrþey þessi
árin. P. B.
Ekki má minna vera, en vakin
sé athygli á hinu mikla og merki-
lega riti prófessors Magnúsar
Jónssonar um Hallgrím Péturs-
son, ævi hans og starf, sem H. f.
Leiftur hefir gefið út með svo
fögrum frágangi að unun er að.
Efa ég ekki, að margur muni
grípa bók þessa fegins hendi, svo
hugfólgin sem ljóð Hallgríms
Péturssonar hafa verið íslenzkri
þjóð um nálega þriggja alda
skeið. Er hér í fyrsta sinn gerð
ýtarleg tilraun til að gera Hall-
grími og verkum hans þau skil,
sem verðug eru minningu þessa
ágæta trúarskálds, sem bezt hefir
ornað íslenzkri þjóð um hjarta-
ræturnar, þegar hún hefir þurft
þess mest við.
Auk þess sem próf. M. J. tekur
sér fyrir hendur í riti sínu að
segja ævisögu H. P. svo ýtarlega,
sem kostur er á og gögn eru fyrir
hendi, er það megintilgangur
hans, að lýsa ritverkum Hall-
gríms í bundnu og óbundnu máli
og grafast á þann hátt eftir skap-
ferli hans og lífsskoðunum. Er
þetta gert í þeim tilgangi, að laða
menn til að lesa verk skáldsins
og draga athyglina að því, sem
snilldarlegast er og sígildast, og
kenna mönnum að meta það og
elska. Með þetta fyrir augum er
tekið inn í ritið mikið úrval af
öllu því, sem Hallgrímur hefir
bezt ort og ritað, meðal annars
allir Passíusálmarnir, kaflar úr
Diarium og Eintali, ritum, sem
almenningi eru nú orðin lítt
kunnug. Ennfremur er birt þarna
á prenti í fyrsta sinn Burifarar
minning Árna lögmanns Odds-
sonar, sem sýnishorn af útfarar-
ræðugerð Hallgríms Péturssonar.
Allt er þetta gaumgæft af mikil-
li alúð, til að komast eftir vinnu-
brögðum og hugsunarhætti
skáldsins, og unnið af þeirri
skarpskyggni, sem vænta má af
höfundinum, svo að stórmikill
fengur er að fyrir íslenzka bók-
menntasögu.
Samkvæmt þessu hefir höf.
raðað efninu þannig niður, að í
fyrra bindinu er fyrst svipast um
og lýst aldarfari, þegar Hallgrím-
ur Pétursson kemur fram á sjón-
narsviðið. Hann er mikið ljós á
myrkri og dapurri öld. Þá kemur
ævisaga H. P. (bls. 17 — 72), síðan
kafli er fjallar um útlit hans,
skapferli, hjónaband, hemilishagi
efni og kringumstæður (bls. 73—
127) og því næst er tekin til með-
ferðar rímnaskáldskapur hans og
annar kveðskapur utan Passíu-
Ferðafélag íslands 20 ára
Félagið á nú sjö sæluhús
og hefir gefið út 20 árbœkur
F. í. ætlar að halda áfram sæluhússbyggingum
Eftir 20 ára starf hefir Ferða-
félag íslands byggt 7 sæluhús,
gefið út um 20 héraða- og byggða-
lýsingar og efnt til mörg hundr-
uð ferða með þúsundir þátta-
kenda. Skuldlaus eign félagsins
er nú um 280 þús. krónur.
Ferðafélag íslands hefir nú
Tilgangur félagsins hefir jafn-
an verið að stuðla að ferðalögum
á Islandi, vekja áhuga lands-
manna á þeim, séstaklega til
þeirra landshluta sem almenn-
ingi eru lítið kunnir, en eru fagr-
ir, sérkennilegir. Þá að beita sér
starfað í 20 ár. Það var stofnað fyrir byggingu sæluhúsa í ó-
27. nóv. 1927. Stjórn þess hefir j byggðum, stærri og fullkomnari
alltaf verið vel skipuð og hafa' en tíðkast hefir. Einnig að gefa
forsetar jafnan verið hinir mæt- j út ferðalýsingar um ýmsa staði,
ustu menn. Fyrsti forseti félags- g e r a uppdrætti og leiðarvísa
ins var Jón Þorláksson borgar-
stjóri, en aðrir forsetar hafa verið
þeir: Björn Ólafsson stórkaup-
maður, Gunnlaugur Einarsson
varðandi ferðalög. Þá var líka
tilgangur fél. að ganast fyrir að
ruddir séu og varðaðir f jallavegir
og þeim haldið við. Kynna fólki
læknir, Jón Eyþórsson verður- jarðfræði landsins, jurtaríki og
fræðingur og hin síðustu ár Geir
G. Zoega vegamálastjóri. Á stofn-
fundi voru skrásettir 63 félags-
menn og teljast þeir stofnendur
þess.
sögu ýmsra merkra staða.
Félagið hefir á þessum árum
farið í fjölda skemmtiferða víðs-
vegar um landið, í byggðir sem
óbyggðir og . h a f a þúsundir
manna ferðast með því.
Sælahús á félagið 7 í óbyggS-
um. Fyrsta húsið var byggt í
Hvítárnesi árið 1930, svo voru
byggð sæluhús í Kerlingarfjöll-
um (1937), Hveravöllum (1938)
Þjófadölum (1939) og við Haga-
vatn (1942). Þá var keyptur her-
mannaskáli norður í Brunnum
við Kaldadalsveg (1944) og loks
byggt mjög vandað sæluhús við
jökulrönd Snæfellsjökuls. Húsin
eru öll vel úr garði gerð og vist-
leg. Verðamæti húsanna er að
minnsta kosti 150 þús. krónur og
á þeim hvíla engar skuldir.
Félagið hyggst að halda áfram
sæluhúsabyggingum á næstu ár-
um.
Að tilhlutan Ferðafélagsins
hafa verið gefnir út margir upp-
drættir af Islandi og hin síðari' ar síðustu í haust.
sálmanna (bls. 131—359).
Síðara bindið fjallar um Passíu
sálmana (bls. 5—206), rit Hall-
gríms í óbundnu máli (bls. 207—
268), ritferill hans o. fl. Loks eru
myndir og ýmsar skrár, er bókin
rúmar 700 bls. að stærð.
Prófessor M. J. er það manna
bezt lagið að rita skemmtilega
um þjóðleg efni. Rit hans leiftrar
víða af hnyttilegum og skarpleg-
um athugasemdum og vel og hóf-
samlega hefir honum tekizt að
fjalla um ýmsar þjóðsagnir og
munnmæli, sem myndast hafa
um H. P., og greina þar sannleiks
kjarnann frá hisminu. — Verður
myndin, sem hann dregur af H.
P. furðu skýr og eftirminnileg.
Hér þarf enginn að búast við að
hitta fyrir sér uppdubbaðan pre-
láta, heflaðan og tungumjúkan,
heldur kemur Hallgrímur til dyr-
anna eins og illa slípaður demant,
með skörpum köntum og ann-
mörkum, íslezkur alþýðumaður í
húð og hár. Hann er furðu “ó-
embættislegur” eins o g höf.
kemst að orði, en stærð hans sést
bezt úr fjarsýn aldanna eins og
títt er um mikilmenni, sem lítt
hirða um að halda sér til hefðar
og virða andann meir en verald-
argengi. Og enda þótt hinn trú-
legi innileiki hans sé mikill, ber
eigi mina á mannviti hans og
norrænni skapgerð. Hann er
glettinn og gamansamur og getur
beitt fyrir sig napurri hæðni og
skoðar vesaldóm mannlífsins úr
mikilli hæð. En þó kann hann
bezt við sig meðal smælingjanna,
þar sem hann hefir það verksvið
að fagna með fagnendum og
gráta með grátendum. Þegar
stórhöfðingjar bera saman ráð
sín á Alþingi, liggur hann “uppi
í hallinu og talar við ýmsa menn
og gamnar sér við smádrengi”,
því “maðurinn var upp á slétta
bændavísu í siðferði og hátta-
lagi, hvar af það sést, að það hét
um hann sem aðra menn: hver
hefir sinn brest”, segir séra
Vigfús Jónss(*n um hann.
Passíusálmarnir hafa nú verið
prentaðir 60 sinnum, eftir því
sem próf. M. J. telst til, og oftar
en nokkur önnur bók á íslandi,
en ýmislegt er enn óprentað eftir
Hallgrím og má svo búið ekki
lengur standa. Þó að ljóð og
kvæði H. P. hafi nokkrum sinn-
um verið gefin út í úrvali, þá er
ennþá eftir að gefa út vandaða
vísindalega útgáfu af öllum rit-
um skáldsins og er naumast
vansalaust að láta það bíða öllu
lengur. L^ikur vafi á um sum
kvæðin, sem Hallgrími eru eign
uð, hvort þau eru eftir hann, og
eins má vera að ekki sé enn öllu
til skila haldið, sem hann hefir
ort. Það er að vísu ekkert á-
hlaupaverk, að grafast eftir
þessu í því ógrynni af sálmum
sem geymt er í handritasöfnum
vorum, en skylda vor er það við
minningu Hallgríms, að reyna
að m. k. að finna sem réttastan
texta að kvæðum þeim, sem víst
er að honum eru réttilega eignuð.
Þó að rit próf. M. J. sé ágætt á
sínu sviði, þá eru enn mörg við-
fangsefni eftir órannsökuð í sam-
bandi við hann, eins og höf. líka
bendir margsinnis á. Stendur
þetta rit próf. M. J. samt í fullu
gildi og á hann þakkir alþjóðar
skilið fyrir það starf, sem hann
hefir í það lagt.
Eins og fyrr er getið er allur
frágangur bókarinnar útgef-
anda til mikils sóma. Prentun er
hin smekklegasta, upphafsstafir
við kaflaskifti fagurlega dregnir
og er ekkert til sparað að gera
bókina sem bezt úr garði. Prent
villum megnar enginn mannleg-
ur máttur að sporna við meðan
línusteypuaðferðin er notuð, en
þó hefi ég ekki rekið mig á
margar, sem eigi má auðveldlega
lesa í málið. I ættarskránni á bls.
20 er þó slæm prentvilla. Systur
dóttir Hallgríms Péturssonar ér
nefnd Snjólaug og maður henn-
ar Jón Þórðarson. Samkvæmt
manntalinu 1703 hét hún Snæ-
laug ogunaður hennar Jón Þór-
arinsson. Var hann sonur þeirra
séra Þórarins prófasts á Hrafna-
gili Jónssonar. Hjón þessi búa
á Grund í Höfðahverfi 1703. —
Frá fleiri systkinum Hallgríms
má ættir rekja.
Benjamín Krisljánsson.
íslendingur, 26. nóv.
ár hefir félagið sjálft annast út-
gáfu aukna og endurbætta. Leið-
arlýsing frá Reykjavík til Akur-
eyrar með myndum er mjög þarf-
ur ritlingur ritaður af Steidóri
Steindórssyni menntaskólakenn-
ara.
Þá eru þjóðkunnar árbækur
Ferðafélagsins og munu vera
taldar með merkari bókum sem
eru gefnar út hér á landi. Þær
fjalla um þessi efni:
Árbók 1928 Þjórsárdalur, 1929
Kjalvegur, 1930 Þingvellir, 1931
Fljótshlíð, Þórsmörk og Eyjaföll,
1932 Snæfellsnes, 1933 Fjalla-
baksleið, nyrðri, 1934 Þingeyjar-
sýsla, Mývatn, 1935 Vestur-
Skaftafellssýsla, 1936 Nágrenni
Reykjavíkur (Landnám Ingólfs),
1937 Austur-Skaftafellssýsla,
1938 Eyjafjörður, 1939 Fuglabók-
in, 1940 Sæluhús og Veiðivötn
eystri, 1941 Kelduhverfi, Tjörnes,
1942 Kerlingarfjöll, 1943 Ferða-
þættir, 1944 Fljótsdalshérað, 1945
Hekla, 1946 Skagfjörður.
Árbók fyrir yfirstandandi ár
mun koma út fyrir hátíðarnar,
fjallar hún um Dalasýslu og er
skrifuð af Þorsteini Þorsteissyni
sýslumanni. Verður það 20. ár-
bók félagsins. Flestar árbækurn-
ar eru uppseldar enda voru upp-
lögin lítil meðan félagið var
fámennt. En vegna þess, hve
félagið h e f i r vaxið hröðum
skrefum ár frá ári og er nú kom-
in upp í 6180.
Ferðafélagið hefir efnt til
þriggja ljósmynda- og ferða-
tækjasýninga, 1933, 1937 og þeirr
- Sýndar
hafa verið 13—14 hundruð
myndir, en sýningargestir verið
14000—15000.
Starfandi deildir í Ferðafélagi
Islands eru á: Akureyri, Húsa-
vík og Vestmannaeyjum og
Fjallamenn sem hafa bygt tvo
vandaða fjallaskála á Fimm-
vörðuhálsi og á Tindafjallajökli.
Stjórn Ferðafélags íslands
skipa nú: Forseti: Geir G.
Zoega, vegamálastjóri. Vara-
forseti: Pálmi Hannesson, rektor.
Meðstjórnendur: Gísli Gestsson,
bankafulltrúi, Guðm. Einarsson,
myndhöggvari, Helgi Jónasson
frá Brennu. Jón Eyþórsson, veð-
urfræðingur. Kristján Ó. Skag-
fjörð, stórkaupmaður. Lárus
Ottesen, kaupmaður. Þorsteinn
Jósepsson blaðamaður, Jóhannes
Kolbeinsson, trésmiður. Hall-
grímur Jónasson, kennari.
Framkvæmdastjóri og gjald-
keri félagsins: Kristján Ó.
Skagfjörð, stórkaupmaður, Tún-
götu 5. Pósthólf 545. Sími 3647,
Reykjavík.
Steinþór Sigurðson mag.
scient, er lézt 2. þ. m., var vara-
forseti félagsins, en í hans stað
var kosinn Pálmi Hannesson
rektor. Vísir, 24. nóv.
Viðskiftavinurinn: — Viljið
þér ekki líta á, hvað þér hafið
gert við það, sem ég sendi yður
um daginn?
Þvottahúseigandinn: — Eg get
ekki betur séð en þetta sé í fylsta
lagi. Þessi vasaklútur lítur ágæt-
lega út.
Viðskiftavinurinn: — Vasavið-
klútur? Þetta var lak.