Vísir - 07.11.1964, Síða 9

VISIR . Laugardagur 7. nóvember 1964.
9
Lánstraust þjóðarinnar
erlendis endurheimt
Qrtvaxandi þjóðartekjur - Kaflar úrfjárlaga-
rœðu Gunnars Thoroddsen fjármálaráðherra
Hér fara á eftir kaflar úr
ræðu fjármálaráðherra, Gunn
ars Thoroddsen, er hann flutti
við fyrstu umræðu fjárlaga
23. okt. sl.
Hann hóf mál sitt á þvi aS
fara nokkrum orðum um afkomu
ríkissjóðs 1963 og afkomuhorf-
um hans á þessu ári. Benti hann
á, að á árinu ’63 hefði greiðsluaf
gangur rikissjóðs orðið 124 millj.
kr. og hluti af þessu fé hefði
verið notað til að greiða vangold
in gjöld til hafnargerða og
sjúkrahúsa.
Um afkomu ríkissjóðs á þessu
ári yrði ekkert fullyrt að svo
komnu máli. En greinilegt væri
þó að hún yrði miklum mun erf
iðari en áður. Stafaði það fyrst
og fremst af þvi að verulegar
fjárhæðir hefðu verið greiddar
til að halda vísitölunni óbreyttri,
og einnig hefðu útflutningsupp
bætur á landbúnaðarvörur hækk
að mikið.
Þá ræddi hann um fjárlagafrv.
það er nú iiggur fyrir Alþingi.
Tekjur eru áætlaðar 3219 millj.
og er það 523 millj. kr. hækkun
á tekjuáætlun, en séu nýju vega
lögin og Iög um aðstoð við sjáv
arútveginn tekin með verður
hún 370 millj. Síðan rakti hann
helztu tekjustofna ríkissjóðs,
benti á að beinir skattar eru að-
eins 1/10 hluti teknanna og á-
lögur hins opinbera voru í hundr
aðstölu af bjóðarframleiðslu árið
1963 26,6% og áætlað ’64
25,8% og hefur þessi tala farið
lækkandi sl. 4 ár. Borið saman
við Norðurlöndin er þessi tala
miklu lægri hér t. d. f Svíþjóð
nemur hún 38,6%. Útgjöld ríkis
ins eru áætluð 3209 millj. og er
það 532 millj. kr. hækkun frá
gildandi fjárlögum, en sé höfð
hliðsjón af vegalögunum og janú
ariögunum verður þessi upphæð
367 millj. Þá gerði fjármálaráð
herra skilmerkilega grein fyrir
öllum helztu útgjaldaiiðum frum
varpsins og verða þeir ekki nán
ar raktir hér, en að iokum mælti
hann á þessa leið.
Þegar núverandi ríkisstjórn
tók til starfa fyrir nærri fimm
árum, setti hún sér það mark áð
leysa þjöðina úr viðjum hafta-
búskapar og uppbótakerfis í þvi
skyni, að lagður yrði grundvöll-
ur vaxandi velmegunar samfara
jafnvægi í efnahagsmálum. Eitt
vandamál yfirskyggði þá öll önn
ur. Það var hin síversnandi staða
þjóðarbúsins út á við. Látlaus
skuldasöfnun og gjaldeyrisskort
ur hafði lamandi áhrif á allt
atvinnulíf og stefndi jafnvel efna
hagslegu sjálfstæði þjóðarinnar
í voða
Þegar nú er litið yfir farinn
veg, fer það ekki á milli mála, að
mikið hefitr á unnizt. S. 1. 3 — 4
ár hafa verið eitt mesta grósku-
og athafnatímabil í sögu þjóðar-
innar. Þjóðartekjur og velmegun
hafa farið ört vaxandi, eðlilegur
gjaldeyrisforði verið byggður
upp að nýju og lánstraust þjóðar
innar erlendis endurheimt.
Á hinn bóginn verður að horf
ast í augu við það, af fullkom-
inni hreinskilni, að ekki hefur
tekizt á þessum árum að tryggja
það jafpvægi í kaupgjalds- og
verðlagsmálum, sem nauðsyn-
legt er til að tryggja áframhald-
andi vöxt þjóðartekna og vel-
megunar. Ég mun nú gera
unarnefnda. Loks hafa verið
gerðar víðtækar endurbætur á
skattalögunum og tollum í því
skyni að veita atvinnufyrirtækj-
um betri starfsskilyrði og auka
áhuga þeirra og möguleika til
framleiðsluaukningar.
Með öllum þessum ráðstöf-
unum hefur tekizt að leysa úr
læðingi mikið afl með þjóðinni
til framtaks og aukinnar fram-
leiðslu Þannig var lagður grund
völlur mestu alhliða efnahags-
framfara, sem átt hafa sér stað
Gunnar Thoroddsen fjármálaráðherra flytur fjárlagaræðuna.
nokkru nánari grein fyrir aðal-
atriðum þróunarinnar undan-
farin ár.
Afnám hafta
Aukning þjóðarteknanna hafði
verið lítil á árunum frá 1955 til
1960, að árinu 1958 undanteknu.
Er enginn efi á því, að þessi ó-
hagstæða þróun stafaði að veru
legu leyti af vaxandi misræmi í
verðlagskerfinu, höftum og óheii
brigðu uppbótakerfi. Núverand’
ríkisstj. hefur leitazt við að gefa
rétt gengi íslenzku krónunnar
var stefnt að því að tryggja sjá-
varútveginum eðlilegan starfs-
grundvöll, jafnframt þvi sem
öllum greinúm hans var gert
jafnhátt undir höfði. Með þvi
að afnema gjaldeyrishöft og gera
innflutning framleiðslutækja og
neyzluvarnings frjálsan vgr at
vinnuvegunum í fyrsta skiþti um
langan aldur gefið það athafna
frelsi um kaup véla og tækja.
sem er forsenda fyrir auknum af
köstum. Á sama hátt gerði af
atvinnuvegunum heilbrigðan
starfsskilyrði. Með því að skrá
nám fjárfestingareftirlits og leyf
isveitinga fyrirtækjum kleift i
fyrsta sinn í meir en áratug að
skipuleggja framkvæmdir sínar
og fjárfestingu eftir eigin mati
og án afskipta pólitískra úthlut-
hér á landi á jafn skömmum
tíma. Hér hafa hagstæðar ytri
aðstæður, góður afli og síðustu
tvö t'il þrjú ár hagstæðir mark-
aðir, átt mikinn þátt. Hinu mega
menn þó ekki gleyma, að hag-
stæð ytri skilyrði verða þvi að-
eins til búbótar, að menn geti
gripið tækifærin, þegar þau gef
ast, en þá er athafnafrelsið öllu
öðru dýrmætara. Þetta hefur
líka komið fram undanfarin 2 — 3
ár.
Þegar á það er litið, hve tækm
framfarir hjá fslenzkum atvinnu
vegum hafa verið örar og fjár-
festing mikil til framleiðsluaukn
ingar.
Hér hefur mjög skipt um frá
því sem var seinni helming síð
asta áratugs. í staðinn fyrir til-
iJlulega lítinn ’agvöxt árin 1955
—1960, hafa þjóðartekjurnar
aukizt mjög ört undanfarin þrjú
ár. Á árinu 1962 jukust þjóðar-
tekjurnar þannig um 8%, árið
1963 um 7% og líklegt er, að
aukningin verði svipuð á þessu
ári. Hér er því um að ræða nærri
þvf fjórðungsaukningu þjóðar
teknanna á þriggja ára tímabili
miðað við sama verðlag. Árið
1962 fór verulegur hluti hinna
auknu þjóðartekna til þess að
styrkja stöðu þjóðarbúsins út á
við, en drjúgur og sívaxandi
hluti hefur farið til þess að auka
fjárfestingu og framkvæmdir og
búa þannig í haginn fyrir fram-
tíðina.
Batnandi staða
út á v/ð
Eins og ég gat um áðan hefur
á þessum árum orðið gerbreyt-
ing á stöðu þjóðarbúsins út á
við. Islendingar hafa eignazt í
fyrsta sinn síðan í stríðslok við
unandi gjaldeyrisforða. Það er
rétt að fara um það nokkrum
orðum, þar sem því hefur einatt
verið haldið fram að staðan út á
við hafi raunverulega ekkert
batnað síðan í árslok 1958. Því
til sönnunar er bent á, að nettó
skuld þjóðarinnar út á við, ef
saman eru teknar skuldir til langs
tíma, vörukaupalán og gjaldeyr-
iseign, að nettóskuld þjóðarinn
ar út á við hafi verið 300 millj.
kr. hærri í árslok 1963 en í árs
iok 1958; Þótt slíkut samanburð
ur sé tölulega rétfvf,, ,þá geíur
hann ranga mynd af stöðunni.
Áhrif efnahagsaðgerða ríkisstj.
fóru ekki að koma fram, fyrr en
á árinu 1960, en á árinu 1959
versnaði staðan út á við um 640
millj. kr., og var það bein afleið
ing þeirrar hafta- og uppbótar-
stefnu, sem rekin hafði verið ár-
in á undan. Síðan í árslok 1959,
þegar núverandi ríkisstjórn tók
við og til ársloka 1963, batnaði
heildarstaðan út á við um 340
millj. Á árunum 1956 — 1958
versnaði hins vegar heildarstaða
þjóðarbúsins út á við um 1240
millj., mest vegna aukinnar
skuldasöfnunar. Þessi sífellda
skuldasöfnun og vaxandi
greiðslubyrði, sem henni var
samfara, var eitt meginvandamál
ið, sem núverandi ríkisstjórn átti
við að glíma f öndverðu. Góð
mynd af þessu fæst með því að
bera saman heildarskuldastöðu
þjóðarinnar út á við á hverjum
tíma, bera hana saman við heild
artekjur hennar í erlendum gjald
eyri, bæði af útflutningi og duld
um greiðslum.
Árið 1955, áður en vinstri
stjórnin tók við völdum, þá nam
nettóskuld þjóðarbúsins út á við
22,5% af gjaldeyristekjunum.
Árið 1958 var þessi tala komin
upp í 50%, 1959 upp í 65%
og hæst komst hlutfallið 1960
nærri 70% ,enda voru þá tekin
mikil lán vegna skipakaupa er-
iendis, en síðan hefur þetta
hlutfall farið stöðugt lækkandi.
Það var komið niður í 38% á
árinu 1963 og mun vafalaust enn
lækka á þessu ári. Miðað við
greiðslugetu þjóðarinnar og tekj
ur í erlendum gjaldeyri, eru
skuldir hennar út á við nú því
mun lægri en nokkru sinni á
síðustu sjö árum og fara enn
lækkandi. I stað sífelldrar
skuldasöfnunar og vaxandi gjald
eyrisörðugleika hefur komið
lækkandi skuldabyrði og vax-
andi traust út á við.
Þessar tölur, sem ég nú hef
nefnt, ættu að nægja til að stað
festa það sem reyndar öll þjóð
in veit af eigin reynslu, að tek-
izt hefur að ná þeim tveim
me~inmarkmiðum að tryggja
stöðu þjóðarbúsins út á við og
auka vöxt þjóðarteknanna.
Þensla á
efnahagskerfinu
Þriðja markmiðinu að tryggja
stöðugt verðlag í landinu hefur
hins vegar því miður ekki tekizt
að ná. Undanfarin þrjú ár og þó
einkum 1963 áttu sér stað miklar
hækkanir kaupgjalds og verð-
lags í landinu. Þessar hækkanir
áttu sér fleiri en eina orsök,
tvær eru þó mikilvægastar, ann-
ars vegar of mikil eftirspurn
eftir vörum og vinnuafli vegna
stóraukinna tekna i útflutnings-
atvinnuvegum og mikillar fjár-
festingar. Hins vegar miklar og
óraunhæfar kaupkröfur í skjóli
ofþenslu á vinnumarkaðinum.
Ríkisstj. hafa lengi verið ljósar
þær hættur, sem vaxandi þensla
í efnahagskerfinu skapaði. Hún
hefur því viljað vinna á móti
þenslunni með aðhaldi í peninga
málum, þ. e. útlánum Iánsstofn-
ana, og með greiðsluafgangi hjá
ríkissjóði. Þótt verulegur árang-
ur næðist í þessum efnum og
mikill greiðsluafgangur yrði hjá
ríkissjóði á árunum 1962 og
1963, nægði þetta engan veginn
til að koma í veg fyrir óeðlilega
mikla þenslu. Verði ríkisstj. sök-
uð fyrir eitthvað í þessum efn-
um, er það því of lítið aðhald,
en ekki samdráttur.
Því miður hefur mikið vantað
á almennan skilning á því, hve
nauðsynlegt er að gæta hófs í
peninga- og fjármálum, ef koma
á í veg fyrir verðbólguna. Það
kemur bezt fram í því, að ráð-
izt skuli hafa verið látlaust á
ríkisstj. fyrir samdráttarstefnu,
á meðan hver vinnufær maður
hefur fullt verkefni og margir
meira en þeir geta annað.
Önnur meginorsök verðbólg-
unnar hefur legið í kröfum um
kauphækkanir án tillits til raun-
verulegra hagsmuna launþega og
þjóðarbúsins. Á árinu 1963 hækk
aði kaupgjald í landinu um 30%
eða meira hjá svo að segja öll-
um launþegum. Þessi mikla kaup
hækkun hafði ekki eingöngu í
för með sér verðhækkanaskriðu,
heldur kippti hún um stund fót-
um undan því trausti til fram-
tíðarinnar, sem menn höfðu öðl-
azt á árunum 1960 — 1962 og
ýtti þannig undir óeðlilega
mikla fjárfestingu og spákaup-
mennsku.
Þegar svo var komið, lá við
borð, að óstöðvandi skriðu yrði
velt af stað og á skömmum tíma
að engu gerður sá mikli árang-
ur, sem náðst hefur í efnahags-
málum þjóðarinnar undanfarin
Framh á bls 10