Vísir - 01.11.1967, Blaðsíða 5

Vísir - 01.11.1967, Blaðsíða 5
V1SIR. Miðvikudagur 1. nóvember 1967. |—Listir -Bækur -Menningarmá^ Eirikur Hreinn Finnbogason skrifar bókmenntagagnrýni: ARNÓR SIGURJÓNSSON: ASVERJASAGA HELGAFELL 1967. -390 BLS. - NAFNASKRA í sverjasaga fjaHar um eina af merkttstu og auðugustu ætt- um landsins á 15. og 16. öld. Ættin átti höfuðbói aö Ási' i Kelduhverfi og hefur af ættfræð ingum veriö ncfnd Langsætt, en höf. hafnar þvf nafni og telur skorta rök fyrir því, að for- faðir ættarinnar hafi verið Jón nokkur langur, sem talað er um í heimildum, og velur i staðinn nafnið Ásverjaætt. Ás f Kekhmverfi var, þegar sagan gerist, eitt af mestu höf- uðbólum landsins. Nú er hann sjaidan nefndur, en þeim mun oftar minnzt á Ásbyrgi, Hljóða- ldetta, Hóimatungur og Detti- foss, og era allir þessir staðir í lamdareign Áss, sem auk þess á land allt norður að hafi. Sést af því, að þarna er ekki um neitt smábýli að tala. Nú er •mest þetta landrými gróðurlitl- ar auðnir, og hefur Jökulsá séð fyrir þvl. Einar Benediktsson dreymdi um að hún græddi það upp að nýju. Má vera að sá draumur eigi eftir að rætast. | Ásverjasaga hefst á Finnboga Jónssyni hinum gamla, sem bjó að Ási um og eftir 1400. Hann var auðugur að löndum og börn um. Dottir hans Þórunn fylgdi séra Jóni Pálssyni. sem nefnd- ur hefur verið Mariuskáld. Hann var einn af voldugustu klerkum landsins á sinni tíð og átti I deilum við biskupa eink- um Jón Vilhjátaisson hinn enska. Sonur JÓns Pálssonar og Þórunnar var Finnbogi lögmað- ur norðan og vestan fram yfir 1500. Hann bjó alla sína tfð f Ási, kunnur f járafla og veraldar hyggjomaður, og var af sumum nefndur hinn Marfuiausi. Jðk hann auð sinn og barna sinna f hvívetna með mægðum og öðru sýsli og þðtti lögfróður mjög og skarpvitsr. Sonur Finnboga Iðgmanns var Þorsteinn sýslumaður í Reykjahlíð, sem var einráður um brennisteinsvinnslu f Þing- eyjaa*sýshi um sfna daga. Syn- ir hans voru Nikulás og Vigffls. Konungur lét þá selja sér brennisteinsnámurnar 1563 gegn miklum frfðindum. Kallar höf. þá sfðustu Ásverjana. Meginhhiti Ásverjasögu ger- ist á þeim tímum Islandssög- unnar, sem einna fáskrúöugast- ar heimildir eru um — ef frá eru teknar fyrstu aldirnar — og einna minnst hafa verið kann aðir. Heimildirnar eru nær ein göngu fornbréf, að vfsu all- mörg, en fábreytt að efni — eink um dómar, kaupmálar og aðrir samningar. Mikið kemur þar fyr ir af alls konar nöfnum dómenda og votta, sem engin saga fylg- ir. Er mikffl vandi við slíkar heimiWir að fást. Þar sem efnið er svo fáskrúðugt, verður að nota það út í æsar, og þarf hugkvæmni til, en falla þð hvergi í freistni staðlausra full- yrðinga, t. a. m. um mannanöfn o. fl. Úr þessum samtíma heim- ildum hefur höf. Ásverjasögu unniö nær eingöngu, og er engr inn vafi á því, að hann hefur skflað hér bæði gagntegu og merku verki. Er gagnsemin fyrst og fremst fólgin í því, að hann hefur dregið saman úr Fornbréfasafninu það efni, sem fundið verður um sögupersón- ur hans og gert marga hluti .ljósari en þeir voru áður. Hitt væri með ólíkindum, þar sem svo margt getur orkað tví mælis í heimildunum, að hann hitti alltaf á hið rétta f álykt- unum sínum. Mikilsverðast er, að hann tekur engum eldri skoðunum gagnrýnislaust og ve- fengir, ef honum finnast for- Arnór Sigurjónsson sendur bresta. Veitir sannarlega ekki af því í íslenzkri sagn- fræði, bæði að því er varðar þetta tímabil sem og önnur, enda er ósleitileg gagnrýni skil- yrði þess, að einhverju þoki úr stað. Hér mun verða risið upp til andsvára við hinu og þessu, ekki sízt nýjum ættfræðiskýringum, og myndar bókin þannig um- ræðugrundvöll, sem hefur ekki annað en jákvætt í för með sér. Af ættfræðiskýringum, sem brjóta í bág við eldra álit, mætti t. d. nefna það, að höf. færir rök að þvf, að Brandur Jónsson lögmaður á Hofi á Höfðaströnd hafi verið sonur Jóns Pálssonar, Maríuskálds. Einnig rökstyður hann, að Ingi- björg Pálsdóttir, kona Lofts ríka, hafi ekki getað verið syst ir Jóns Maríuskálds, en þvf mun hafa verið haldið fram til þessa. Rökin sem hann færir fyrir hinu síðara viröast mér a. m. k. sannfærandi, og er það mikil- vægt atriði. Ættfræði hinnar veraldlegu stéttar á þessum myrku tímum er sfður en svo gagnslaus fróðleikur, þvf að hún skýrir oft bæði hegðun manna og atburði sögunnar. Mjög eru mik'ilsverðar rann- sóknir og ályktanir höfundar um brennisteinsverzlun íslend- inga og áhrif hennar. Er varla að efa, að þar er hann á réttri leið, en samkvæmt kenningum hans hefur brennisteinninn ver- ið áhrifameiri um gang íslands- mála en almennt hefur verið tal ið. ' En þó að margt sé sannfær- andi í Ásverjasögu, mætti ef- laust tína fram ýmis tortryggi- leg atriði einnig. Það virðist t. d. einkennilegt, að þegar séra Jón Pálsson er kominn um átt- rætt skv. áiiti hofundar um fæð ingarár hans, þá ruskar hann Húsavikurklerki svo á hlaðinu á Grenjaðarstað, að sá síðar nefndi verður frá að hverfa og hefur þó vart verið meira en miðaldra. Hafa einhvern tíma verið töggur í Maríuskáld- inu, ef þetta er satt um aldur- inn, en svo virðist mér þö helzt þurfa að vera, ef skáldið er faðir Brands lögmanns. Vitaskuld hlýtur bók sem þessi að bera merki heimilda sinna, Meginhluti hennar verð- ur um málas^tapp, kaup og samn inga, en að því er mannlýsingar varðar er óhægt um vik. Enda sinnir höfundur þeim ekki að ráði, ef frá er skilin stutt saga, sem hann skýtur inn, um Jón Maríuskáld og Þórunni konu hans. Er hún helzt til róman- tísk til þess að vera mjög sann færandi. Einnig fáum við nokkra mynd af Finnboga lög- manni, og þó væri ef til vill ekki loku fyrir það skotið, að hægt væri að komast nær þeim manni. Hann fékk orð fyrir lagaklæki og ásælni, en höf. vill leggja meiri áherzlu á aðra eiginleika hans. Eftir þennan mann er til fjöldi dóma, og minnist ég í því sambandi, aö Páll Vídalín þóttist einu sinni ná sér niðri á honum í Skýr- ingum sínum við fornyrði lög- bókar. Færði hann rök fyrir því, að Finnbogi hefði vísvitandi lagt ranga merkingu í orðiö gagngjald- sjálfum sér f hag, þegar hann gerði kaupmála dótt ur sinnar og Sigurðar Þorleifs- sonar. Segir slfkt vissulega nokkra sögu um manninn, ef rétt er. Mannlýsing er og fólg- in í dómi þeim, sem hann kvað upp yfir Torfa syni sínum, og sýnir hún andstæðan þátt í fari hans. Mætti ekki finna fleira frá hendi hans, sem færði okk- ur nær manninum? Höfundurinn lætur prenta i bókarauka þau Marfukvæði sem eignuð hafa verið Jóni Pálssyni. Engar óyggjandi sannanir eru fyrir því, að Jón Pálsson hafi ort neitt þessara kvæða, en sjálf bera þau með sér, að hæp iö er, að þau séu eftir sama skáldið. Viröast þau því naum- ast eiga heima hér í sagnfræði- riti, þar eð enga mannlýsingu er Ieyfileg^ af þeim að draga, meðan ekki er fullvíst um fað- ernið. I þvf efni mundi t. a. m. eigi skipta litlu hvort Jðn Páls- son væri höfundur Marfulykils eða Sankti María, móðir mild, en þessi kvæði eru svo ólík að efni og formi, að þau geta naumast verið eftir sama mann. En hvað sem slíkum smáatr- iöum liður er óhætt að fullyrða, að Ásverjasaga er merkt rit, sem mikill fengur er að fá, og eiga þeir menn, sem framtak hafa og dugnaö til að leggja á sig slfka söguritun f tómstund- um sínum, eigi litlar þakkir skildar. E. H. F. Fó n 1 i s t Halldói Haraldsson skrifar tónlistargagnrýni. Sinfóríiulrljömsveit Islands: 3. tónleikar TTljómsveitin hóf tónleika að þessu sinni á hinum gamal- kunna Oberon-forleik Webers undir stjórn finnska hljómsveit arstjórans, Jussi Jalas. Flutn- ingur verksins kom yfirleitt vel út, svo að tónleikagestir kom- ust strax f konsert-stemningu. Ekki verður sú stemning langlif, því að i næsta verki, fiðlukons- ert Síbeliusar, tóku að berast dularfull högg að ofan niður gegnum hinn dýrlega plast- himin. Olli þetta því, að bæði tónleikagestir og hljórnsveitar- menn tóku að horfa upp í loft, rétt eins og von væri á — eng- inn vissi hverju! Orsök þessara högga var langt í frá dular- full, ósköp raunveruleg og von- andi endurtekur slfkt sig ekki. Truflaði þetta eðlilega áheyrn alla, þótt sumir hérlendir fari nú orðið að verða því vanir að hlýða á tónleika með undirleik hurðarbanks o. fl. Samt tókst að halda uppi nokkurri athygli, þar sem hér var mjög góður einleikari á ferð, Ruben Varga frá Bandaríkjunum. Það er furðu legt, hvaða hömlur mannsand- inn getur yfirstigið, þegar óbil- andi viljastyrkur og áhugi er annars vegar. Eins og getið var um í blöðum, missti Varga sjón 11 — 12 ára. Það er vissulega að dáunarvert og uppörvandi að sjá og heyra, hve vel yéinn mað- ur getur yfirstigið slikar höml- ur. Allur leikur hans einkenn- ist af músikalskri innlifun i verkið, „intónasjón" mjög hrein og örugg. Tök hljómsveitarstjórans nutu sín bezt í „Eldfuglinum" eftir Stravinsky (eða „Eldflaug- \ inni" eins og misritaðist í Morg unblaðinu)! Svítu þessa úr upp- runalega verkinu frá 1910, mun Stravinsky hafa gert 1945 — og var hér notuð, að þvf er mér skilst. Til er enn nýrri og endurbætt útgáfa, sem mér persónulega þykir betri, sérstak Iega síðari þátturinn. 1 þeirri útgáfu, sem hér var leikin, er hin áhrifamikla stígandi loka- þáttar mjög stutt og snubbött miðað við nýrri útgáfuna. Ým- islegt var hér vel gert, en of langt yrði þaö upp að telja. Inngangur hefði mátt vera dul- arfyllri (í cellðum og kontra- bössum), synkópan í stefinu í dansi Kasjtsjeis meö meiri á- herzlu, — annars varð þetta nokkuð góður flutningur í heild. Hvernig skyldi heyrðar-mál- inu ganga? í þessum greinum vár f fyrra oft vikið að hinni slæmu heyrð, sem í Háskóla- bíói er og hvaö unnt væri að gera til úrbóta.. Væri.mjög vel þegið og fróðlegt, ef einhver grein yrði fyrir þessu gerð t. d. f rabbgrein efnisskrár. VANIR MENN NÝTÆKI TRAKTORSGRÖFUR TRAKTORSPRESSUR LOFTPRESSUR VELALEIGA simon simonar SÍMI 33544

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.