Dagblaðið Vísir - DV - 21.09.1990, Side 14

Útgáíufélag: FRJÁLS FJÖLMIÐLUN HF.
Stjórnarformaður og útgáfustjóri: SVEINN R. EYJÖLFSSON
Framkvæmdastjóri og útgáfustjóri: HÖRÐUR EINARSSON
Ritstjórar: JÓNAS KRISTJANSSON og ELLERT B. SCHRAM
Aðstoðarritstjórar: HAUKUR HELGASON og ELlAS SNÆLAND JÓNSSON
Fréttastjóri: JÓNAS HARALDSSON
Auglýsingastjórar: PÁLL STEFÁNSSON og INGÓLFUR P. STEINSSON
Ritstjórn, skrifstofur, auglýsingar, smáauglýsingar, blaðaafgreiðsla, áskrift,
ÞVERHOLTI 11,105 RVlK.SlMI (91 )27022 - FAX: (91)27079
Setning, umbrot, mynda- og plötugerð: x
PRENTSMIÐJA FRJÁLSRAR FJÖLMIÐLUNAR HF„ ÞVERHOLTI 11
Prentun: ÁRVAKUR HF. - Áskriftarverð á mánuði 1000 kr.
Verð i lausasölu virka daga 95 kr. - Helgarblað 115 kr.
Járnhnefinn
Ríkisstjórn hvíta minnihlutans í Suður-Afríku veifar
nú járnhnefa yfir stríðandi fylkíngum blökkumanna í
landinu. Með þessum aðgerðum reynir de Klerk forseti
til hins ýtrasta á þolrifin í Nelson Mandela og Afríska
þjóðarráðinu og leggur í raun undir framtíð viðræðn-
anna um breytta skipan suður-afrísks þjóðfélags þar
sem hvíti minnihlutinn hefur farið með öll völd en
blökkuihenn verið að mestu réttlausir.
Það vakti miklar vonir um friðsamlega umbyltingu
hins hataða aðskilnaðarkerfis þegar de Klerk leysti
Nelson Mandela úr haldi í febrúar síðastliðnum og af-
létti banninu sem verið hafði á starfsemi Afríska þjóðar-
ráðsins um áratuga skeið. Viðræður de Klerks og Mand-
elas leiddu meðal annars til þess að Afriska þjóðarráðið
lýsti því yfir snemma í síðasta mánuði að það léti af
vopnaðri baráttu gegn minnihlutastjórn hvítra manna.
En eftir því sem viðræður Mandelas og de Klerks
gengu betur þeim mun ófriðvænlegra varð á milli óhkra
hópa blökkumanna. Þau átök hafa blossað upp af og til
í Natal-héraði, þar sem um fjögur þúsund blökkumenn
hafa fallið síðustu íjögur árin. Nú hafa átökin magnast
og breiðst út til annarra héraða, ekki síst úthverfa Jó-
hannesarborgar þar sem um 800 blökkúmenn hafa fall-
ið síðustu vikurnar.
Nelson Mandela og Afríska þjóðarráðið telja sig hina
einu sönnu fulltrúa allra svartra manna í landinu, en
þeir eru um 28 milljónir, í viðræðum við stjórnvöld á
svipaðan hátt og samtök palestínuaraba, PLO, telja sig
hinn eina sanna málsvara allra araba á herteknu svæð-
unum í ísrael. En það eru ekki allir blökkumenn sáttir
við slíka valdaeinokun. Sérstaklega ekki Zúlúmenn, sem
eru um sjö milljónir talsins. Þeir lúta forystu Mangosut-
hu Buthelezis sem vill fá aðild að viðræðum Mandelas
og de Klerks.
Langvarandi íjandskapur hefur verið milli þessara
tveggja foringja svartra manna í Suður-Afríku. Mandela
hefur stöðugt neitað að hitta Buthelezi til þess að semja
um frið. Ein ástæðan er sögulegs eðlis. Á meðan Mand-
ela og aðrir leiðtogar Afríska þjóðarráðsins sátu í fang-
elsi og starfsemi ráðsins sjálfs var bönnuð átti But-
helezi gott samstarf við hvitu minnihlutastjórnina og
sætti sig þannig í reynd við aðskilnaðarstefnuna. Önnur
ástæða er valdatafl: Mandela vill ekki hleypa Zúlúmönn-
um að samningaborðinu.
Liðsmenn Buthelezis héldu uppi árásum á félaga í
Afríska þjóðarráðinu til þess að knýja á um að fá sæti
við samningaborðið. Þau hatrömmu átök hafa nú neytt
de Klerk til þess að sýna járnhnefann og nema um leið
úr gildi sum þeirra mannréttinda sem hann veitti
blökkumönnum í febrúar síðasthðnum.
Mandela hefur sakað hvíta öfgamenn, meðal annars
í her landsins og lögreglu, um að magna Qandskap mihi
óhkra hópa blökkumanna og hefur nokkuð th síns máls.
Þá er ljóst að suður-afrískir lögreglumenn hafa drepið
marga blökkumenn án þess að um nauðvörn hafi verið
að ræða. De Klerk hefur viðurkennt þetta með því að
fyrirskipa rannsókn á framferði lögreglunnar.
Mikilvægasta spurningin nú er hvort Mandela fæst
th þess að ná sáttum við Buthelezi um að þeir hætti
blóðsúthelhngum og einbeiti sér saman að viðræðum
við de Klerk. Neiti hann því áfram þá hafa þær vonir
sem bundnar voru við forystuhæfni Mandelas brugðist.
Og harmleikurinn í Suður-Afríku mun halda áfram.
Elías Snæland Jónsson
FÖSTUDAGUR 21. SEPTEMBER 1990.
Sú áætlun, sem nú liggur fyrir so-
véska þinginu og verður afgreidd
um svipað leyti og formleg samein-
ing Þýskalands fer fram, markar
endalok perestrojku Gorbatsjovs
og upphaf að endinum á kommún-
isma í Sovétríkjunum.
Perestrojkan átti að endurbyggja
sósíalismann en með þeim efna-
hagsáætlunum, sem þingið á að
velja á milli á næstu dögum, verður
einfaldlega horfið frá sósíalisma og
grunnur lagður að markaðskerfi.
Kapítahsminn er um það bil að
helja innreið sína í Sovétríkjunum.
- Einhvem tímann hefði þetta ver-
ið frétt aldarinnar en svo mikið
hefur gerst á rúmu ári í málum
kommúnistaríkjanna að jafnvel
þetta fellur í skuggann af öðru.
Það sem fyrir þinginu hggur eru
tvær áætlanir um endurbætur á
efnahagslífinu, önnur gerð á veg-
um Ryskofs forsætisráðherra en
„Breytingarnar í Sovétríkjunum eru komnar á lokastig, kommúnisminn
er að líða undir lok“, segir m.a. i greininni.
Endalok
perestrojku
hin gerð með stuðningi Jeltsíns,
forseta Rússlands, og nú í seinni tíö
með stuðningi Gorbatsjovs sjálfs
og kennd viö Stanislav Shatahn
hagfræðing, ráðgjafa Gorbatsjovs í
efnahagsmálum.
Þessar áætlanir ganga báðar í
sömu átt en áætlun Shatalíns mikl-
um mun lengra og aö líkindum
verður hún samþykkt. Jeltsín hef-
ur þegar lýst yfir að sú áætlun
verði tekin upp í Rússlandi, hvað
sem sovéska þingið ákveöur, og
Gorbatsjov hefur séð sig tilneyddan
að fallást á hana því að ekki getur
gengið að stærsta og öflugasta ríkið
fari í aðra átt en önnur ríki Sovét-
ríkjanna. - Niðurstaðan kann að
verða sú að áætlun Ryskofs verði
felld og hann verði þar með aö segja
af sér sem forsætisráðherra.
500 dagar
Talan 5 er allt að því heilög tala
í kommúnisma, endalausar fimm
ára áætlanir marka þróunina sem
hin síðari fimm ára tímabil hefur
verið niður á við, ekki síst þau
fimm ár sem Gorbatsjov hefur ráð-
ið ríkjum. Nú hefur Shatahn gert
fimm hundruð daga áætlun sem
mun hafa algjör endaskipti á so-
véska hagkerfinu. í þeirri áætlun
er sósíahsmi tæpast nefndur á
nafn, en þess er getið að frjálst
markaðskerfi sé skilvirkasta efna-
hagskerfi sem mannkynið hafi
nokkru sinni komið sér upp.
Nú er ekki lengur reynt að endur-
bæta kommúnismann, nú er snúið
baki við honum og jafnvel lögð drög
að því að koma upp kauphöllum
og hlutabréfamarkaði í Moskvu og
Lehíngrad. Þessi áætlun er ekki
aðeins efnahagsleg, í henni felast
miklar póhtískar umbyltingar því
að yfirstjóm efnahagsmála verður
í höndum einstakra ríkja en mið-
stýring á efnahagskerfinu hverfur.
Áætlanastofnunin mikla, Gosplan,
sem hefur verið allsráðandi um
gerð efnahagsáætlana frá upphafi
kommúnisma, verður lögð niður.
Þetta þýðir skert völd miðstjómar-
innar og Gorbatsjovs. - En það eru
önnur atriði í 500 daga áætluninni
sem ennþá meiri athygh vekja.
Framgangur mála
Fyrstu 100 dagana á að byrja á
sölu á ríkiseignum undir yfirstjórn
nefndar sem öh ríkin 15 eiga full-
trúa í og verður undir beinni yfir-
umsjón Gorbatsjovs og ofar öhum
ráöuneytum. Bændur fá þá að yfir-
gefa samyrkjubú og fá úthlutað
landi ef þeir vilja. Útgjöld til varn-
armáia verða skert um 10 af hundr-
aöi og útgjöld til KGB um 20 pró-
sent.
Komið verður upp viöskipta-
bankakerfi og alríkis seðlabanka,
sem samanstendur af seðlabönkum
ríkjanna. Á árinu 1991 verður verð
á mörgu, þó ekki brýnustu lífs-
nauðsynjum, gefið fijálst. Á næstu
150 dögum verður tekin upp vísi-
KjaUarinn
Gunnar Eyþórsson
fréttamaöur
tölubinding launa. Hlutafélög, sem
mynduð hafa verið úr stórum ríkis-
fyrirtækjum, ættu að vera orðin
um 1500. Um helmingur af öllum
veitingahúsum og smáverslunum
verður kominn í einkaeign.
Á næstu 150 dögum þar á eftir er
gert ráð fyrir að um 40 prósent af
öllum framleiðsluiðnaði, helming-
ur af byggingariðnaði og um 60
prósent af verslun verði kominn i
eigu hlutafélaga, eða í eign eða
leigu einkaaðila. Tekin verða
fyrstu skref í þá átt að gera rúbluna
að skiptanlegum gjaldmiðli.
Á síðustu 100 dögunum ættu um
70 prósent af öllum iðnfyrirtækjum
og um 90 prósent af byggingariðn-
aði og smásöluverslun að vera
komin úr höndum ríkisins til ein-
stakhnga og hlutafélaga. Þessi
áætlun Shatalíns er ákaflega djörf,
svo mjög að marga sundlar við,
þeirra á meðal Ryskof forsætisráð-
herra. Hans áætlun er miklu hefð-
bundnari og snýst um í fyrstu aö
koma stöðugleika á efnahagslífiö
með verðlagsstjómun og áætlar
ekki að aflétta ríkisyfirráðum yfir
efnahagslífinu fyrr en 1992.
í áætlun Ryskofs er líka gert ráð
fyrir aö eignarréttur einstaklinga,
sem afnuminn var í kommúnisma,
verði tekinn upp á ný, en hvergi
nærri gengið jafnlangt og í áætlun
Shatahns. En meginmunurinn
varðar yfirstjórnina. í áætlun
Shatahns munu einstök Sovétríki
veita miðstjórninni mjög takmörk-
uð völd yfir heildarstjóminni, en
Ryskof gerir ráð fyrir að miðstjórn-
in hafi síðasta orðið. Af þessari
ástæðu fyrst og fremst er óhugs-
andi að finna málamiðlun, það
verður áætlun Shatalíns sem verð-
ur samþykkt á sovéska þinginu.
Rússneska þingið hefur þegar sam-
þykkt hana með öllum atkvæðum
gegn einu. Gorbatsjov hefur neyöst
tii að ganga í bandalag við Jeltsín
um að fá þessa áætlun innleidda,
sem ætti að tryggja framgang
hennar.
Verðbólga
Ein ástæðan fyrir þvi hversu
mikil áhersla er lögð á að selja rík-
isfyrirtæki til hlutafélaga og ein-
staklinga er hin gífurlega sparifjár-
myndun í Sovétríkjunum þar sem
skort hefur vömr til að eyöa fé í.
Hugmynd Shatahns er að koma í
veg fyrir verðsprengingar og verð-
bólgu með því að fá einstaklinga til
að leggja sparifé sitt í hlutafélög,
auk einkareksturs.
Uppsafnað sparifé, sem hvergi
kemur fram nú í efnahagslífinu, er
áætlað um 200 milljarðar rúblna
sem samsvarar hálfum fjárlögum
Sovétríkjanna. Þetta fé verður best
virkjað með því að leggja í hlutafé-
lög, segir Shatalín. Stórfyrirtæki
verða seld á uppboði, þar sem
starfsmenn hafa forkaupsrétt á að
minnsta kosti 10 prósentum hlut-
afjár, en smærri fyrirtæki með allt
að tíu starfsmenn verða seld ein-
stakhngum. Ætlunin er aö búa til
allt að 150 þúsund býli úr sa-
myrkjubúum. Að auki verður slak-
að á hömlum í utanríkisviðskipt-
um.
Það má nú gera því skóna að þetta
verði samþykkt á sovéska þinginu.
Þar með er ekki aðeins tilraun
Gorbatsjovs til að endurreisa
kommúnismann með perestrojku
heldur kommúnisminn sjálfur far-
inn veg allrar veraldar. í þessari
áætlun er fólgið hvorki meira né
minna en brotthvarf Sovétríkjanna
frá kommúnisma og fyrsta skref
þeirra í átt til raunverulegs mark-
aðsþjóðfélags. Hálfkák er lagt á
hihuna, það er allt lagt undir.
Þessu mun fylgja mikih órói og
trúlega þrengingar á meðan á
þessu stendur, en svo virðist sem
Gorbatsjov veðji á það að betra sé
að fara þessa leið í einu stökki en
mörgum smáskrefum. - Ef þessi
áætlun stenst verður það fyrst og
fremst að þakka þrýstingi frá Jelts-
ín, breytingarnar í Sovétríkjunum
eru komnar á lokastig, kommún-
isminn er aö líða undir lok.
Gunnar Eyþórsson
„I þessari áætlun er fólgið hvorki meira
né minna en brotthvarf Sovétríkjanna
frá kommúnisma og fyrsta skref þeirra
1 átt til raunverulegs markaðsþjóðfé-
lags.“