Dagur - 02.04.1958, Page 5

Miðvikudaginn 2. apríl 1958
DAGDR
5
í ummælum mínum í „Degi“,
14 .og 18. sept. sl., um „Askov-
bókina“, var skýrt nokkuð frá
hinu mikla starfi Bjarna M.
Gíslasonar rithöf. á dönskum
vettvangi undanfarna áratugi, og
m. a. drepið á samstarf þeirra
Bjarna og íslandsvinarins
danska, Jörgens Bukdahls, rit-
höfundar. Verður hér ekki end-
urtekið neitt af því. Aðeins vil eg
þó bæta við fáeinum ummælum
Bukdahls í bréfi nýskeð, því að
hann er manna bezt kunnugur
starfi B. M .G. á dönskum vett-
vangi frá upphafi:
— Síðan Jón Sigurðsson leið,
hefur enginn íslendingur á er-
lendum vettvangi barizt jafn
djarft og drengilega fyrir rétti og
heiðri fósturlands síns og Bjarni
M. Gíslason! —
Bjarni M. Gíslason er Vestfirð-
ingur að uppruna, fæddur 4. apr-
ÍI 1908, og á því fimmtugsafmæli
föstudaginn 4. þ. m. Hann var
sjómaður í æsku og fram á full-
irðinsár, skáldmæltur vel og
hneigður til mennta. Árið 1933
gaf hann út fyrstu ljóðabók sína,
„Eg ýti úr vör“. Og árið eftir
Bjarni M. Gíslason fimmtugur
sigldi hann út á hafið og lagði'
leið sína austur um Atlantsála til
Danmrekur. Hefur hann dvalið
þar lengst af síðan. Mun hann í
fyrstu hafa stundað nám á Askov
háskóla, og hefur hann síðan haft
náin kynni af hinum dönsku lýð-
háskólum og danskri lýðháskóla-
æsku yfirleitt. Hefur hann m. a.
árum saman haldið fyrirlestra á
þeim vettvangi, um ísland og ís-
lenzk málefni, svo að hundruðum
skiptir, og mun vera meðal
kunnustu og vinsælustu fyrirles-
ara á þeim slóðum.
í tilefni af bókaútgáfu hans á
aönsku er allfróðlegt fyrir landa
hans að kynnast því, sem um
hann er sagt á danska tungu. Fer
hér á eftir ýmislegt smávegis,
sem tínt hefur verið saman af því
tagi. — í ummælum þessum felst
eigi lítil viðurkenning á starfi B.
M. G. og áhrifum þess og árangri
í Danmörku, og óefað einnig víðs
vegar á Norðurlöndum:
„. . . Fyrsta bók hans á dönsku
UM DRAUGANA.
Menn deila um það, hvort draugatrú
dafni eða sé að þverra,
hafi orkað til einhvers góðs,
ellegar til hins verra,
hvort á þær sagnir um anda og vom
sé einhvem trúnað að leggja,
eða að standi eintómt skrök
og ofsjón að hvoru tveggja.
Þjóðsögur okkar um þau mál
í alls konar myndum fjalla:
Sendingar, vofur, svipi, Glám,
sjódrauga, fylgjur, Lalla.
En tryggðin sumra við sveit og ætt
var sérlegur ræktarvottur,
og af því Iíkar mér einkar vel
við alla Móra og Skottur.
Þau fóru einatt með ærsl og glens
og ertingar fram úr máta,
og uppsigað frekast var þeim við
valdsmenn og steigurláta,
en kynntu sig annars ýmsum vel
og áttu sér góðar taugar,
— voru, í einu orði sagt,
einstakir sæmdar-draugar.
En draugurimi er, sem eg og þú,
umbylting tímans háður,
margt er nú sagt uin hegðun hans,
sem hvergi er gctið áður,
fcrðalög hans í flugu og bíl
og fikt við útvarp og síma,
og sitt hvað fleira, er svipmót ber,
hinna síðustu og verstu tíma.
Vísast hefir þig, vinur minn,
veröldin Iítils metið,
og vandséð að þinnar veru hér
verði að neinu getið.
Þótt vitni ckki um þig verkleg dáð,
varði, kross eða haugur,
þá kanntu að fá á þig frægðarorð
scm framúrskarandi draugur.
DVERGUR.
var „Glimt fra Nord“ — 1937,
fróðleg lýsing á þjóðlífi íslands,
sögu, tungu og bókmenntum.
Síðan hefur B. M. G. ritað marg-
ar bækur á dönsku og fjölda
fræðigreina um ísl. málefni í
dönsk blöð víðs vegar í Dan-
mörku og á Norðurlöndum, og
haldið fyrirlestra svo að hundr-
uðum skiptir í skólum og félög-
um til að kynna Norðurlandabú-
um ísland, málefni þess og
menningu.
Kunnustu bækur hans eru
„trilógían" (3ggja binda) „Dc
gyldne tavl“, sem út kom 1944/45,
og bókmenntasaga hans, „Islands
Iitteratur efter sagatiden“, sem
kom út 1949. Skáldsagan er nú
þýdd á margar tungur, og lýsir
hún m. a. þróun söguþjóðarinnar
fram til voi-ra daga. Og í bók-
menntasögunni sýnir höf, fram á
með rökum — og með menning-
arstrauma Norðurlanda í baksýn,
— að í andlegum skilningi hafi
aldrei runnið neinar lífvana aldir
á íslandi, heldur hafi þar stöðugt
verið lífvænlega starfrænt sam-
hengi í ísl. menningarlífi frá
söguöld og til vorra daga. —
(Aðrar bækur Bjarna eru m. a.
„Rejse blandt Frænder“, nor-
diske Essays (,,greinir“), og
„Stene pá Stranden“, íslands-
Ijóð, sem mjög vel hefur verið
látið af í Danmörku.
Bjarni M. Gíslason dvaldi í
Danmörku um þær mundir, sem
hið gamla ríkjasamband var rof-
ið, og hefur hann því á vegum
lands síns orðið að taka þátt í
hinum opinberu umræðum, sem
spunnizt hafa á þeim vettvangi
um dönsk-íslenzk málefni. Ár-
angur þess er fjöldi ritgerða í
blöðum, en einnig bækurnar
„Island og Unionssagen“, 1946, og
„De islandske hándskrifter“,
1954. í fyrrn. bók hrekur hann
hinar dönsku staðhæfingar, að
árið 1944, er ísland var yfirlýst
lýðveldi, hafi íslendingar notað
sér tækifærið, meðan Danmörk
var hernumin af Þjóðverjum. —
B. M. G. skýrir þar frá því, að ís-
Leiðrétting
f greininni „Eyfirðingar hafa
tekið forystuna í nautgriparækt-
inni“ ruglaðist í prentun síðari
málsgrein smákafli með yfir-
skriftinni „Búfjárræktarstöð". —
Hún á að vera á þessa leið:
Yrigstu kvígurnar (38) eru að
Grísabóli. Þær eru ekki undan
völdum mæðrum. Feður þeirra
eru íri frá Þórsmörk og Týr frá
Knararbergi. Kvígurnar eru
mjög frískar og í góðri framför.
Þær eru vel hirtar. Kvígurnar
frá í fyrrahaust (36) eru á Rang-
árvöllum. Þær eru einnig undan
tveim nautum, Þela frá N.-Dálks
stöðum og Fylki, af sunnlenzkum
uppruna. Síðastliðið haust voru
enn valin tvö naut, sem kvígur
eiga að fást undan næsta haust.
Þau heita Galti, frá Galtalæk,
undan hinni frægu Gráskinnu og
Mýri, af mýrdælskri ætt.
lendingar hafi þegar 1939 lýst því
yfir opinberlega, að sambands-
sáttmálinn frá 1918 yrði ekki
endurnýjaður, heldur tekinn til
endurskoðunar 1941, en um þær
mundir voru úrslit styrjaldarinn-
ar mjög tvíræð, og 1944 var
samningstíminn útrunninn að
fullu, og með algera óvissu fram-
undan fyrir augum um rás mál-
efnanna að stríðinu loknu vildu
íslendingar ekki endurnýja sátt-
málann.
Bók Bjarna M. Gíslasonar um
bandritin íslenzku í Kaupmanna-
höfn kom út á ný 1955 í aukinni
útgáfu. Er bók þessi hið fyrsta
íslenzka svar, vísindalega rök-
stutt, við yfirlýsingu hinna
dönsku sérfræðinga 1951. Fyllir
bókin því mjög áberandi skarð á
þessum vettvangi, þareð umræð-
urnar um handritin hafa sjaldn-
ast birzt sem rökræður, þar sem
rödd íslands hefur algerlega
vantað í þann kór. Og þótt B. M.
G. tali ekki fyrir hönd ríkis-
stjórnar sinnar né neinnar
nefndar, þá mun skoðun manns
með glöggskyggni hans og þekk-
ingu á sögu þjóðar sinnar óefað
fara harla nærri almennri skoðun
og afstöðu þjóðar hans á þessum
vettvangi.
Einnig vekur það traust á rök-
studdum staðhæfingum, bókar-
innar, að hún er rituð af still-
ingu og laus við þjóðernisáróður.
Raunverulega birtir bók þessi
fyrstu sögu handritanna í sam-
hengi og skýrir greinilega eigi
aðeins frá sögulegri eignarað-
stöðu þeirra og tengslum við ís-
lenzku þjóðina, heldur einnig frá
hinu ævintýralega starfi að þess-
um dýrgripum á 18. og 19. öld.
Og þrátt fyrir það hverja afstöðu
menn kunna að taka til handrita-
málsins, dylst það engum, að hér
talar sá maður, sem kynnt hefur
sér málið rækilega frá öllum. . .“
Dagur telur óefað, að allir
þjóðhollir íselndingar muni
senda Bjarna M. Gíslasyni beztu
þökk sína og heillaóskir á þess-
um merku tímamótum ævi hans.
Helgi Valtýsson.
Farfuglarnir koma
LOAN
Snemma lóan litla í
lofti bláu „dirrindí“
Það lifnar yfir fólki þegar
vetrarfarginu léttir af og lóan
sezt í túnfótinn og syngur með
sínu hljómþýða og angurblíða
kvaki. — Flestum kemur lóan
í hug þegar hugsað er til farfugl-
anna, sem eru að koma sunnan
yfir höfin, til þess að vitja varp-
landanna að liðnum vetri.
Enginn trúir nú lengur gömlu
sögunni um að lóan fari ekki af
landi burt, heldur liggi í dvala á
veturna, með laufblað í nefinu, í
hellisskúta eða öðrum fylgsnum
og vakni svo af dvalanum á
vorin.
Úr miðjum apríl megum við
eiga von á að lóurnar fari að
koma, og má þá búast við að sjá
nokkrar lóur á einhverju túninu
í sveitinni, helzt við sjóinn. Smátt
og smátt bætast fleiri við og inn-
an skamms eru komnir stórir
lóuhópar, sem fljúga urn milli
þeirra auðu bletta, sem komnir
eru undan snjó.
Oft verða lóurnar hart úti á
vorin, þegar hret koma, og leita
þær þá (hér á Akureyri) í stór-
um hópum í kartöflugarðana,
heim að húsum, í fjörurnar og á
Leirurnar. í görðunum ná þær í
ánamaðka, og er gaman að sjá
þegar þær eru að stimpast við að
draga þá upp úr jörðinni. Þær
standa grafkyrrar, þar til þær
reka nefið með eldsnöggri hreyf-
ingu niður í smá holu og grípa í
endann á maðki og draga hann
upp. í fjörunum ná þær í mar-
flær og önnur smá dýr, sem lifa
í flæðarmálinu.
Þegar snjóa tekur upp, fara
lóuhóparnir að tvístrast og dreifa
sér út um átthagana: móa, mýr-
ar og heiðar. Fuglarnir fara að
hugsa til hjúskapar, og karlfugl-
inn lætur sitt angurblíða kvak,
dí, dí, dirrindí, hljóma þegar gott
er veður og hjónin eru komin á
varpstöðvarnar. Hreiðrinu er
venjulega valinn staður á þúfu
eða innan um gras. Ofurlítill bolli
með þéttu undirlagi af grasi og
laufi.
Um mánaðamótin maí og júní
verpa lóurnar. Eggin eru oftast 4,
og stendur klaktíminn yfir í um
það bil 20 daga. Strax og ung-
arnir koma úr eggjunum fara
þeir á kreik og læra fljótt að
bjarga sér. Foreldrarnir annast
báðir uppeldi unganna, en eink-
um fellur það í hlut karlfuglsins
að draga athygli óvina að sér og
narra þá sem lengst frá ungun-
um. Oft látast lóurnar þá vera
helsærðar eða vængbrotnar og
veltast þannig áfram til þess að
leiða þannig sem mest athyglina
að sér.
Hálfsmánaðar eru ungarnir
farnir að flögra og mánaðar
gamlir eru þeir fullfleygir. Þegar
fer að líða á sumarið, fara lóurn-
ar að safnast í flokka og ungarnir
að æfa sig í fluginu undir ferða-
lagið yfir hafið.
Undir haustið eru allar lóurn-
ar búnar að skipta um fiður og
komnar í vetrarbúning, allar eins
á litinn.
Seinni hluta september fara
þær fyrstu að hverfa og í október
eru þær ílestar farnar. En þegar
góð tíð er, þá er oft dálítill slæð-
ingur af lóum, stundum langt
fram á vetur.
Kr. Geirmundsson.