Dagur - 11.03.1959, Qupperneq 5

Miðvikudaginn 11. marz 1959
D A G U R
5
Skinnaverksmiðjan Iðunn á Akureyri. — (Ljósmynd: E. D.).
Skinnaverksmiðjan Iðunn
Unclirstaða alls leður- og skinnaiðnaðar í landinu
Þeir sem horfa með ánægju niður á skóna sína, sti júka með
lotningu kjöl góðrar og vel bundinnar bókar, raða skjölum í
tösku sína eða skólabókum og nestisbita í tösku unglingsins,
setjast makindalega í leðuklæddan stól í íbúð sinni, sæti í bif-
reið eða losa í laumi örlítið um belti sitt undir vel heppnaðri
máltíð, mega einstöku sinnum leiða hugann á þann eina stað
á Islandi, sem leggur grundvöllinn að öllum innlendum
skinna- og leðuriðnaði. Sá staður er Við Glerá á Akureyri. Þar
er Skinnaverksmiðjan Iðnnn og þar er Þorsteinn Davíðsson,
sem stjómað hefur verksmiðjunni frá upphafi.
Gærusala og markaðssveiflur.
Á fyrri stríðsárunum, sem
kennd eru við 1914—1918, glædd-
ist markaður fyrir islenzkar vör-
ur í Bandaríkjunum. Meðal ann-
ars voru seldar þangað íslenzkar
gærur fyrir forgöngu Sambands-
ins. Aðalkaupandinn, Herburn
Thompson & Co., benti íslend-
ingum á, að hagkvæmara væri að
afulla gærurnar áður en þær
væru sendar yestur og selja uli
og bjór sitt í hvoru lagi. Þá var
enginn skinnaiðnaður til í land-
inu, að öðru léyti en því, sem
verið hafði frá öndverðu um
notkun hráskinna í skó og
skinnklæði.
Gærurotun undirbúin.
Þoi’steinn Davíðsson hafði þá
nýlega slitið barnsskónum í
Fnjóskadal og þótti í fremstu röð
ungra manna. Sambandið fékk
hann til að fara utan og læra
gærurotun. Hann fór vestur um
haf um haustið 1921 og dvaldi þar
hálft annað ár. Með vesturför
hans hyllti undir nýja iðngrein á
fslandi, sem síðar varð merkur
veruleiki undir farsæili stjórn
Fnjóskdælingsins.
Gæruverksmiðja stofnsett á
Akureyri.
Þegar Þorsteinn kom heim úr
utanför sinni stofnsetti Sam-
bandið gæruverksmiðju á Akur-
eyri í því húsnæði, sem áður var
sláturhús, mjólkursamlag og síð-
ar kaffibætisgerð og nú gos-
drykkjagerð. Keyptar voru nauð
synlegar vélar frá Anteríku, en
mikið af körum var smíðað á tré-
smíðaverkstæði Frímanns Jak-
obssonar hér í bæ. Liðu svo
nokkur ár. Þá urðu nýjar mark-
aðssveiflur- og borgaði sig þá bet-
ur að senda gærurnar óafullaðar
á markaðinn eins og áður liafði
verið gert.
Þorsteinn Davíðsson lærir sútun.
Þennan tíma notaði Þoi’steinn
sér til að læra sútun, í samráði
við Sambandið og lagði hann
land undir fót á ný og hélt til
Ameríku. Þar nam hann hina
nýju og hér áður óþekktu iðn-
grein. Síðan dvaldi hann um
skeið í Þýzkalandi og Noregi. 1
Noregi lagði hann einnig stund á
skógrækt. Vð þetta nám var Þor-
steinn á árunum 1927—1929.
Eftir heimkomuna hóf gæru-
verksmiðjan starf á nýjan leik
undir stjórn Þorsteins. En á
sumrin var hann skógarvörður að
Vöglum í heimasveit sinni.
Skinnaverksmiðjan Iðunn.
Árið 1934 flutti Sambandið
gæruverksmiðjuna úr húsnæði
sínu í Gilinu og norður að Glerá.
Samvinnumenn höfðu þá fyrir
nokkru keypt Gefjuni, og hafa
þess fyrirtæki vaxið og þróast
þar hlið við hlið óslitið síðan. Ár-
ið eftir flutninginn, eða 1935, var
verksmiðjubyggingin stækkuð
mjög, og það ér hófst sútunin,
sem allir kannast við undir nafn-
inu Skinnaverksmiðjan Iðunn. —
Frá þessari stofnun uxu brátt
þroskamiklar hliðargreinar, svo
sem hanzkagerðin og skógerðin.
Gamla aðferðin.
Feður okkar. og mæður verk-
uðu skinnin á ófullkominn hátt.
Húðir af gripum og .sauðargærur
voru rakaðar, ■ því næst stundum
blásteinslitaðar eða lagðar í
sortulyngslög og svo spýttar á
skemmúþilinu eða bæjarveggn-
um og hert. Eftir þessa meðferð
var hin dýrmæta og ómissandi
vara notuð í heimagerða skó og
skinnklæði. ,
Allt fer vel á fagurri konu.
í bókmenntum okkar er sagt
frá fallega bryddum skóm, og
víst munu margir skór hafa verið
vel gerðir. Allt fer vel á fagurri
konu og saklausu barni. Sann-
leikurinn er þó sá, að íslending-
ar voru blautir í fætur megin-
ureyri
ir. Skórnir \
aldrei hæfilega stórir, þvi að þeir
epjuðust og tognuðu í það óend-
anlega í bleytu, en skruppu sam-
an í þurrki. Skinnsokkar og bræk
ur voru einnig vandhirt, sjaldan
vatnsheld. Hér liáði skinnfata-
gerðin aldrei þeirri þróun og til
dæmis hjá nágrönnum okkar,
Eskimóunum, sem frægir eru
fyrir listrænt handbragð í gerð
skinnfata og skórnir voru svo
góðir, þegar bezt lét, að „þeir
lyftu fætinum sjálfir.“
Nú eru heimagerðu skórnir og
skinnsokkarnir úr sögunni og
koma vonandi aldrei aftur. En
það er gaman að bera saman störf
Skinnaverksmiðjunnar og hina
gömlu aðferð heimilanna.
Litast um í Skinnaverksmiðjunni.
Það fyrsta, sem auganu mætir
f Skinnaverksmiðjunni Iðunni
eru 6 strokkar, sem hver um sig
tekur 4—5 smálestir og snúast
þeir í ákafa. í þeim eru hin
flóknu og leyndardómsfullu sút-
unarefni og skinnin. Hár og ull er
losað af með kemiskum efnum.
Áður lögðu menn húðirnar á
kné sér og rökuðu hárin af með
„hár“beittum hníf, lögðu þær svo
í trébala til litunar þegar mikið
var haft við.
Stór spjaldakör eru í gangi og
vinna líkt og þvottavél. Þar eru
skinnin skoluð í vatni eða þvæld
í einhverju „eiturbrasi11. Tvær
skurðavélar hreinsa holdrosann
og enn er vél, sem klýfur skinnin
og húðir og þar eru þurrkunar-
pressurnar. Auk þessa eru kemb-
inga- og klippingavélar, mæl-
ingavél, slípivél og skinnpressun-
ar, sem leggja „síðustu hönd“ á
framleiðsluna, littunarkör og
margt fleira, sem ólærðir menn
kunna ekki nöfnum að nefna.
IMargt byggist á sútuninni.
Ferðamenn sneiða oft hjá garði
þar sem Skinnaverksmiðjan Ið-
unn er. Húðir og skinn eru ekk-
ert fyrir augað eins og þetta
kemur af skepnunni. Hin nauð-
synlega meðferð þessara vara í
sterkum og þefmiklum upplausn-
um, gefur litla og oftast ranga
hugmynd um hinn veigamikla
þátt iðnaðarins. Þar eru engar
glæsivörur í glugga eða góðgæti
á boðstólum. Það er ekki fyrr en
kemur til hliðargreina þessa iðn-
aðar, sem fagrar vörur lokka og
laða. En allar byggjast þær á sút-
uninni.
Sú eina hér á landi.
Skinnaverksmiðjan Iðunn var
lengi í fjórum deildum: Sútunar-
deild, hanzkagerð, skógerð og
gærurotun. Nú er hanzkagerðin
lögð niður, en skógerðin blómstr-
ar undir stjórn Richards Þórólfs-
sonar og hefur ekki undan að
framleiða og fullnægja ört vax-
andi eftirspurn, þótt þar vinni á
annað hundrað manns og sútunin
hefur vaxið jafnt og þétt. Sútun-
arverksmiðjan er sú eina sinnar
tegundar, sem þrifizt hefur hér á
landi. Hinar hafa allar gefizt
upp. Hún tekur nú til verkunar
allar þær húðir frá siðastliðnu
hausti, sem Sambandið tók til
sölumeðferðar frá kaupfélögum
landsins, og úr öllu þessu efni er
unnið innanlands, að miklum
hluta hjá Skógerð Iðunnar. Auk
þess tekur verksmiðjan á móti
miklu magni af gærum til margs
konar meðferðar. Sútuninni og
gærurotuninni stjórnar Þorsteinn
Davíðsson. Hann hefur nú unnið
að þessum málum í 35 ár sam-
fleytt.
Verkstjórar hans eru Hermann
Vilhjálmsson og Jóhannes
\\Tæhle. Sá, sem lengst hefur
unnið í verksmiðjunni er Símon
Símonarson. Oft hefur verk-
smiðjan haft ei’lenda fagmenn í
þjónustu sinni. Má þar nefna
Bernhard heitinn Spitta, þýzkan
sútara, sem hér vann um árabil
og innleiddi ýmsar nýungar í
skinnaiðnaðinum.
50 þúsund húðir og skinn.
Síðastliðið ár tók Skinnaverk-
smiðjan Iðunn á móti um það bil
50.000 húðum og skinnum til
verkunar og 14,000 gærum til af-
ullunar og frá einstaklingum
nokkur hundruð af húðum og
skinnum margra dýrategunda,
eða samtals yfir 64,000 stk. Að
þyngd reyndist þetta nálægt
240,000 kg.
Sjaldséður feldur.
Skinnaverksmiðjan kaupir
nautshúðir, hrosshúðir, kálfskinn,
sauðskinn, gærur, folalda- og
tryppahúðir. Fyrir einstaklinga
ÞORSTEINN DAVÍÐSSON,
verksmiðjustjóri áAkureyri, varð
60 ára á laugardaginn var, 7.
marz. Hann nam ungur búfræði
við Hvanneyrarskólann, síðar
gærurotun og sútun í Ameríku,
Þýzkalandi og skógrækt í Noregi.
Þorsteinn tók að sér stjóm
gæruverksmiðju Sambandsins í
Gilinu og Skinnaverksmiðju
Iðunnar við Glerá og er þar enn
verksmiðjustjóri. — Þorsteinn er
ekkjumaður. Kona hans var Þóra
Guðmundsdóttir frá Arnarnesi.
sútar hún selaskinn, lambaskinn,
refaskinn, minkaskinn, hrein-
dýraskinn, geitaskinn og jafnvel
skinn af hundum og köttum. —
Ennfremur hefur verksmiðjan
sútað örlítið af hlýraroðum. —
Fyrir nokkrum dögum barst
verksmiðjunni óvenjulegur feld-
ur. Hann var af sauðnauti frá
Grænlandi. Hann var dökkur að
lit, lítið eitt brúnleitur. Vindhárin
g, eins og fax, og
undir þeim þéttur og skjóllegur
flóki, líkur grófgerðum ullar-
flóka.
Söluvörurnar eru margs konar.
Meginhluta framleiðslunnar
selur verksmiðjan til skógerð-
anna í landinu, bæði leður og
skinn, ennfremur klipptar gærur
í kuldaúlpur og alls konar fata-
skinn, leður í töskur og belti og
margs konar aðrar smávörur.
Ennfremur til söðlagerðar, hús-
gagnaiðnaðar og í vagnsæti, til
bókbands- og hanzkagerðar. Og
ekki má gleyma pelsum og teppa
gærum.
Reynslan hefur sýnt, að leður
og skinn af íslenzkum dýrum er
hið ágætasta hráefni, ef fláning,
söltun og önnur hirðing frá
fyrstu hendi er í góðu lagi. Það
er aðeins leður í þykkustu sóla,
sem inn þarf að flytja. Ur því er
bætt með ofurlitlum innflutningi
hrárra uxahúða frá Bandaríkjun-
um.
Klæðnaður manna er sífelldum
breytingum undirorpinn og fer
eftir tízku og efni á hverjum
tíma. Hvergi hefur þó orðið meiri
breyting en á skófatnaði, nema ef
vera skyldi hinn nýi þjóðbúning-
ur okkar, hin gærufóðraða
kuldaúlpa.
Sútunarverksmiðjan framleiddi
vörur fyrir nær 6 milljónir króna
á síðasta ári. Til samanburðar má
geta þess, að sala sútaðra húða og
skinna var aðeins rúml. 100 þús.
kr. árið 1936.
Meginstoð merks iðnaðar.
Sútunaraðferðirnar eru einkum
þrjár: Krómsútun, barkarsútun
Framhald á 7. siðu.
Synir þeirra þrír eru uppkomnir.
— Þorsteinn Davíðsson er hár
maður vexti og fríður sýnum,
skarpgreindur og viljasterkur,
prúðmenni í framkomu og
strangheiðarlegur í öllum við-
skiptum. — Þrátt fyrir erilsamt
og erfitt brautryðjendastarf í
hálfan fjórða áratug, vinnur hann
ennþá manna mest, enda er
dugnaði hans viðbrugðið á sama
hátt og trúnaði hans. — Scnni-
lega gefur Þorsteinn sér ekki
tíma til þess að horfa yfir farinn
veg og gleðjast yfir mörgum sigr-
um, því að hvers konar sjálfs-
ánægja er honutn fjarri skapi. —
Hann er maður starfsins í svo
ríkurn mæli, að oftast mun hann
hafa unnið a. m. k. þrjár klukku-
stundir á morgnana, þegar aðrir
„stjórar“ risu úr rekkju. Og síð-
astur manna yfirgefur hann
verksmiðjuna á kvöldin.
Efalaust munu samvinnumenn
um land allt og santborgarar
senda afmælisbarninu þakklátar
kveðjur. Þeir vita, að Þorsteinn
Davíðsson hefur lagt grunninn að
merkum, íslenzkum iðnaði með
kunnáttu og atorku. Sá iðnaður
er mjög vaxandi hér á Akureyri
og hefur borið hinn glæsilegasta
árangur.
voru mjög lön