Dagur - 03.08.1988, Page 10

Hún, sem meitlar, mótar, málar, teiknar, yrkir, semur lög:
„Mig hefur aJltaf langað
til að búa til tungsljós“
- sagði konan suður í Fjöru
t r — -- <■ laúoé .í:
10 - DAGUR - 3. ágúst 1988
Hún var ekki nema lítil telpa,
þegar hún byrjaði að búa til
myndir. Fyrstu olíulitina eignað-
ist hún, þegar hún fermdist.
Bróðir hennar gaf henni þá.
Áður hafði hún notað málduft,
sem hún blandaði terpentínu, og
reif eftir kúnstarinnar reglum, og
þá pentaði hún myndirnar á
óbleikt léreft. Hún fór svona lista-
mannlega að ráði sínu snemma.
Hún byrjaði eins og margir aðrir,
sem hafa farið út á sömu braut:
Hún fór að teikna og búa sitthvað
til næstum því jafnskjótt og hún
var búin að fá málið - eða að
minnsta kosti ekki seinna en hún
lærði að lesa. Nú þykir þetta eng-
in furðusaga um fólk, sem er ekk-
ert eðlilegra en að líta listrænt á
lífið í kringum sig. Pó er alltaf
furðukennt og frásagnarvert að
varðveita samfleytt þessa frum-
stæðu sköpunarhneigð í hvers-
dagssýsli fullorðinsáranna, við
misjöfn skilyrði og andstreymi,
sem skapast, þegar veraldarþarfir
grípa inn í líf fólks eins og
hennar.
Hún heitir Elísabet, er Geir-
mundsdóttir, og býr suður í
Fjöru. Þar hefur hún alið allan
aldur sinn, er hreinræktaður Inn-
bæingur, fæddist og ólst upp í
Aðalstræti 36, í einu þessara litlu
elskulegu húsa, sem gera elzta
hluta Akureyrar heillandi. Ég
heyrði talað um Elísabetu oft í
gamla daga. Sumir sögðu, að hún
væri skrýtin að nenna „þessu“.
„Öll list er vita gagnslaus," sagði
Oscar Wilde í forspjalli að Mynd-
inni af Dorian Gray, og hví
skyldi þá ekki fólki, sem á inn-
stæðu í Kea og dagpuðar og
brauðstritar, sér og sínum til
framdráttar, finnast slíkt hið
sama? Wilde - sá herjans þrjótur
- varpaði þessu hins vegar fram
eins og þversögn til þess að sann-
færa fólk um æðri gildi listar fyrir
einstakling og listamanninn sjálf-
an - kenninguna: Listin fyrir list-
ina. Vér segjum: Listin fyrir
fólkið? - Hvað um sagnaritunina,
þjóðsögurnar, þjóðkvæðin,
ævintýrin, skreytilistina? Allt
runnið frá hjarta fólksins og fyrir
fólkið, þjóðarsálina, andlegur
aflgjafi og huggun í lífsbarátt-
unni.
Elísabet er óbrotin íslenzk
kona, fólkið sjálft, lífið sjálft, líf-
ið alþýðunnar, húsfreyja að
atvinnu, móðir á annasömu
heimili. Hún hefur sama og ekk-
ert hreyft sig af blettinum,
skroppið suður tvisvar, af því
hún neyddist til þess vegna veik-
inda. Ánnars alltaf verið hérna,
og alltaf annað veifið verið að
fást við þetta, sem henni þótti
gaman að, þegar hún var lítil
telpa. Henni liði illa að öðrum
kosti: Það sagði hún mér, þegar
ég skrapp eitt kvöldið í heimsókn
til hennar suður í bæ, þar sem
hún býr í Aðalstræti 70, til þess
að skyggnast og skoða. Kunningi
minn hafði vakið forvitni mína
fyrir alvöru, og mér hafði auk
þess verið í fersku minni myndir
af líkneskjum sem hún hafði
hnoðað í snjó á lóðinni sinni einn
snjóþyngsta veturinn hérna um
árið, og birtust í einhverju blað-
anna hér.
„Þrátt fyrir allt, þá finnst mér
þetta aðalstarf mitt,“ sagði hún,
þegar ég spurði hana um aðstæð-
ur hennar til að vinna að hugðar-
efninu. „Ef líður langt á milli
þess, sem ég geri þetta, á ég erf-
iðara með að sinna öðru.“
í stofunni litlu - þar verður
flest þetta eftir hana til - er ara-
grúi af ýmsu, sem hún hefur gert.
Á gólfinu eru líkön, skorin úr í
íslenzkt birkitré og mótuð í gibs,
og uppi í hillum og skápum eru
litlar standmyndir. Á einum vegg
er skjöldur bronsaður, með
upphleyptri mynd, sem hún
kallar: Einn sit ég yfir drykkju,
og þaðan á alla vegu teikningar
og olíu- og vatnslitamyndir.
Elísabet býr til litlar brúður á
peysufötum - þær eru íslenskar
húsfreyjur, sem skarta þjóðleg-
heitunum - og þar í stofunni eru
hafgúur með ígulker í fanginu,
og þar eru huldukonur, heims-
konur, stæltir Adamar, seiðmeyj-
ar með gítara, ýmist gerðar úr
gibsi eða birki. Innan um allt eru
landslagsmyndir - myndir úr
Fjörunni og af Pollinum og hús-
unum litlu og görðunum, og þar
eru líka alls kyns hugmyndir og
hvarvetna naktir konulíkamir.
Konan í nekt sinni - í fjölbreyti-
leik uppruna síns - meitluð,
mótuð, máluð.
Konumyndirnar kallar Elísa-
bet ýmist Vor eða Ljósþrá eða
Gleði ílínum eða Huldukonu, og
þær heita fleiri nöfnum, Ijóðræn-
um heitum, og bak við húsið í
garðinum er Ljóð til næturinnar,
- í steinsteypu. Við gengum út í
garðinn, og í snjónum þarna um
kvöldið var gaman að horfa á,
þegar klæðinu var svipt frá mynd-
inni, og 500 kerta rafmagnsperan
lýsti líkanið upp: Konu með jarð-
sítt hár slegið - hún táknar hina
líknandi nótt, þar sem hún horfir
niður og er að leggja hönd sína á
veruna, sem hvílist að fótum
hennar með hönd undir kinn og
sefur.
Yfir kaffinu er mér tíðlitið á
líkönin. Þetta eru ástríðufullar
konur í sérstökum línum, sem
streymdu upp, reyndu að brjótast
út í duldum ofsa. Kvenlegur lík-
ami hefur alltaf verið listamönn-
um óþrjótandi viðfangsefni í list-
rænni sköpun. Klassisku snilling-
arnir voru alltaf við sama hey-
garðshornið, konuna nakta. Þar
mýktin í forminu og sveigjanleik-
inn. Einfaldar, en margvíslegar
línur, og fáar fyrirmyndir jafn-
nærtækar til þess að þjóna feg-
urðarskyni og auganu og hjart-
anu, til þess að endurspegla lífs-
hrifni eða jafnvel söknuð og dýpt
tilfinninga á sálrænum fínleik.
Þegar ég mér til gamans spurði
Elísabetu um frumsmíðar
hennar, hvað henni hefði verið
tamast að teikna og mála, þegar
hún var barn, sagði hún:
„Þegar ég var innan tíu ára
aldurs, voru það alltaf prinsessur.
Ég byrjaði alltaf á hárinu. Þær
voru allar með topp. Mér fannst
stundum nóg, ef ég gat teiknað
hárið og toppinn, því þá sá ég
alltaf andlitið."
Ég þagði við, hugsaði með
mér, að í sál barnsins, litlu telp-
unnar suður í Fjörunni, hafi
prinsessur verið ímynd hins dýrð-
legasta, sem til var. Og síðar hafi
hafmeyjarnar, huldukonurnar,
seiðmeyjarnar komið til skjal-
anna. Ævintýrin og þjóðsögurnar
innblása tuttugustu aldar konuna
ennþá eins og tunglsljós og
stjörnubjartur himinn.
Það er ekkert óeðlilegt, að
myndirnar séu rómantískar. Ein-
lægt fólk er alltaf rómantískt.
Það hefur líka heitara hjarta en
annað fólk. Listræn kunnátta og
tæknilegar aðferðir skipta minnu
en þelið á bak við. Elísabet hefur
kennt sér sjálf, hún sér þetta sjálf
- hún er ekki spillt af forfíneríinu
og skólunum og sýndinni - og
kannski einmitt þess vegna er til-
finning ekki hemluð af hendinni.
Kenndirnar eru frjálsar eins og
náttúran sjálf. Kunnáttan hefur
án vafa vaxið með árunum við
þjálfun á jafn-erfiðu viðfangsefni
eins og að móta tréð og gifsið
með kvenlíkamann að fyrir-
mynd.
Ég spurði hana í þaula og bað
hana að sýna mér meira og
meira, og hún tók fram stafla af
myndum margra ára undan skáp
í stofunni. Þetta voru frumdrættir
að líkönum, teikningar fyrir út-
saum og fjölbreytilegar blýants-
og sortubleksmyndir. Mér varð
starsýnt á eina þeirra: Sofandi
barn, sagði hún mér að hún héti,
- og aðra, sem heitir Ljáðu mér
vængi, og hún sagði mér sögu
þeirra beggja. Hver mynd hennar
á sína sögu eins og gengur, og
þegar það barst í tal, innti ég
hana myndar, sem ég hafði rekið
augun í í forstofunni frami, geð-
þekkrar vatnslitamyndar, í
brúnu, gulu, grænu, ákveðið
unninnar, sem mér fannst ólíkt
skemmtilegri en flestar
olíumyndanna inni í stofunni.
Elísabet brá skjótt við og sagði
glettnislega eins og til að snúa
mig út af laginu:
„Ég þurfti að flýta mér að
ljúka henni á sínum tíma. Ég
málaði hana úti, stóð krókloppin
niðri í gili í kalsaveðri og mér var
farið að verða illt, lá við uppköst-
um. Maðurinn minn var kominn
til að sækja mig og var auk þess
alltaf að hotta á mig, beið með
bíl handa mér uppi á brúninni og
orðinn hinn óþolinmóðasti.
Myndin ber þess merki. Síðan
gerði ég sömu mynd í olíu, og
hún er hérna í stofunni."
Mér til happs var maðurinn
hennar, Ágúst, í stofunni, þegar
hún sagði þetta. Hann hlýddi á
talið og kvað sér þykja vatnslita-
myndin bera af. Élísabet þagði
við.
Á einni mynd er stúlka að
ganga úr kirkjugarði. Haust.
Hrísla, skekin af norðanvindin-
um, með fallandi gulnuð lauf.
Depruð í myndinni og andstæða
við litla birkilíkanið uppi á
skápnum: Gleði í línum, þar sem
tvær svifléttar kvenverur vindast
og snúast í léttleik og leita upp í
himinhvolfið. Ég fór þá að taka
eftir þessum snúnu formum í
fleiri höggmyndum og hafði orð
á. Hún sagði: „Ég fékk einu
sinni... ég veit ekki hvað ég á að
kalla það... hugljómun: Ég sá
mann, sem stóð í stafni og sigldi á
haf út. Hann horfði fram á við,
en sneri sér einhvern veginn
þannig, að hann horfði samtímis
til baka - til lands. Síðan hef ég
alltaf haft tilhneiging í þá átt að
snúa upp á marga þessa hluti.“
Höggmyndin úti í garðinum
ber á góma - Ljóð til næturinnar:
„Fyrst teiknaði ég myndina,"
sagði hún, „svo varð lagið til um
leið - myndirnar eiga lag - og í
sumar tók ég mig til og gerði
myndina... og nóttin... í sam-
bandi við tunglsgeisla... mig
langar til að koma henni í fast
form, helzt tré. Mig hefur alltaf
langað til að búa til tunglsljós -
hvort sem það er ljóð, lag eða í
formi trés, steins, gifs. Eða sam-
þrinnað - nema hvað.“
Þegar hér var komið, komst ég
fyrst að raun um, að hún er á
fleiri sviðum. Hún semur lög,
yrkir þulur og ljóð. Ég bað hana
um að fara með eitthvað af
lögunum eftir sig. Hún sagðist
ekki kunna nótur, og ekkert
þeirra væri því skrifað. Og ekkert
væri heldur hljóðfærið. „Ég verð
þá bara að raula þau,“ sagði hún.
Og hún byrjaði á lagi við Áfanga
eftir Jón Helgason, og síðan söng
hún lag við GuIIfoss eftir Hannes
Hafstein. Hún fór einnig með lag
við kvæði úr ljóðabálki Rósu B.
Blöndals um Pourquoi pas?
slysið. Berandi keim af vöggulög-
um og þjóðlögum, en persónu-
leg, og litla stofan varð eins
rammþjóðleg og íslenzk og bað-
stofurnar áður fyrri, þegar rímur
voru kveðnar í rökkrinu á kvöld-
vökunum, þegar alþýðan
íslenzka hressti geðið með við-
lögum, sem það raulaði og átti
sjálft og hafði skapað sjálfkrafa.
- Elísabet hefur samið ein þrjátíu
lög, ekkert þeirra hefur verið
skrifað enn. Ég hef síðar frétt, að
Áskell Snorrason hafi heyrt ein-
hverju sinni lagið við Áfanga,
leikið það viðstöðulaust á orgel
og sagt: „Mikið er þetta fallegt.
Þetta má ekki glatast."
Ég hef lokið úr mörgum kaffi-
bollum. Mér hefur liðið vel þarna
þessa kvöldstund á jólaföstunni í
stofunni hennar Elísabetar.
Margt hefur glatt augað, og
margt hef ég heyrt nýstárlegt,
lögin og annað, og mér tókst að
fá hana til að fara með ljóð eftir
sig og langa þulu, sem mér þótti
falla vel við þetta íslenska, list-
ræna andrúmsloft, þar sem
stemmningar minna á tunglsljós
og stjörnubjartan himin og
glampandi skautasvell.
Hótel Goðafoss, 15. des. 1954.
Steingrímur Sigurðsson.
(Birtist í Verkamanninum
18. desember 1954.)
AKUREYRARB/fR
aldraðra
Farin veröur ferö um Báröardal fimmtudag-
inn 11. ágúst kl. 13.00 frá Húsi aldraðra.
Fólk er beðið aö hafa meö sér nesti.
Þátttökugjald kr. 800.-
Félagsmálastofnun Akureyrar.