Þjóðviljinn - 24.02.1974, Side 7

Sunnudagur 24. febrúar 1974. ÞJÓÐVÍLJINN — SÍÐA 7
í Kvik- 1
[ myndtr j
Háskólabió sýnir nú á mánu-
(lagssýningum „Sólmyrkva”
Antonionis frá árinu 1962. Af
þessu tilefni er hér i dag dregið
saman örlitið brot úr hinum
viðamiklu skrifuin kvikmynda-
fræðinga, sem fjallað hafa um
þrileik Antonionis, Ævintýrið,
Nóttina og Sólmyrkvann, og
einnig segir frá nýjustu mynd
meistarans. Annars er
Sólmyrkvinn að flestu leyti mjög
skýrt og aðgengiðlegt verk, sem
ekki þarfnast flókinna skýringa.
„Sólmyrkvinn er dæmisaga,
samsett af mörgum minni dæmi-
sögum. Maðurinn er myrkvaður
þvi hann hefur glatað trúnni, án
hennar verður hann hlutur. En
maðurinn er ekki ánægður með
þetta hlutskipti, hann óvirðir
Monika Vitti i „Sólmyrkvanum”.
Sólmyrkvinn og 12 árum síðar
hlutina, færir þá frá raunveru-
leikanum eða tilgangi þeirra. En
hlutirnir hefna sin; þeir kynnu
reyndar að koma i okkar stað. — I
lok myndarinnar eru Vittoria og
Piero horfin af tjaldinu og við
sjáum aðeins staðina þar sem þau
mættust, þar eru hinir venjulegu
hlutir ennþá og hljóðin lika, en
fólkið þekkjum við ekki. Vittoria
og Piero hittast ekki framar.
Skyndilega kviknar á nýtiskulegu
götuljósi sem flæðir yfir mynd-
flötinn, myndinni er lokið. Er
þessi skæru endalok sólmyrkvi?
Jú reyndar. Þeta er hin skerandi
birta rafsólanna, dýrð hlutanna,
hin langa neonglampandi nótt
sálarinnar.” (John Simon, 1963).
„Mikið hefur verið talað um
þögnina i myndum Antonionis,
sérstaklega i Nóttinni.
Sólmyrkvinn er enn hljóðlátari.
Frá Ævintýrinu til Sólmyrkvans
verður hið talaða orð stöðugt
minni þáttu myndanna. Svo menn
segja að Antonioni hafi nú
uppgötvað á ný þöglu kvik-
myndirnar, hann sé nú að hverfa
aftur til hins sanna eðlis kvik-
myndar. Þeir sem svona tala lita
aðeins á formið. En þögn
Antonionis kemur ekki eðli kvik-
myndar við á nokkurn hátt. Þögn
hans stafar af viðfangsefninu, er
hluti af þvi, eða einfaldlega er
sjálft efnið. Persónur hans verða
stöðugi þögulli eftir þvi sem á
þrileikinn liður, þegar sjálf-
skoðun þeirra vex. Þær hafa ekki
glatað samböndum við aðra
menn. Myndir Antonionis fjalla
ekki um glötuð sambönd, eins og
allir gagnrýnendur hafa viljað
vera láta, myndirnar fjalla um
fólk, um okkur, sefn höfum ekkert
öðrum að bjóða og finnum ekki
hjá okkur þörf til að blanda geði
við annað fólk, og erum að glata
þvi sem manninum er dýrast.
Myndir Antonionis eru um dauða
mannssálarinnar.” (Jonas
Mekas, 1962)
1 bók sinni um Antonioni segir
Robin Wood m.a. þetta um rauða
þráðinn i myndum meistarans:
— „Það er augljóst samræmi i
samskiptum persónanna frá
Ævintýrinu til Rauðu eyði-
merkurinnar, og sameiginlegur
þáttur myndanna er getuleysi
karlmanna að fullnægja konum.
Vonsviknar konur eru tilfinninga-
kjarni allra fjögurra myndanna
(Monika Vitti leikur þrjár
þeirra). Eftir tvær fyrstu
myndirnar verður mikil breyting
á eðli þessa getuleysis karl-
mannsins. Sandro (Ævintýrið) og
Giovanni (Nóttin) eru listamenn
sem hafa brugðist köllun sinni,
þeir hafa svikið listina og sjálfa
sig, svikið sköpunargáfu, sem er i
rauninni þeir sjálfir. Þeir hafa
báðir selt sig heimi veraldlegara
gæða. Þess vegna eru þeir ófærir
að uppfylla þær kröfur sem konur
gera til þeirra; þeir geta ekki
horfst i augu við sjálfa sig og þvi
alls ekki i augu kvenna sinna.
Getuleysi Pieros i Sólmyrkvanum
og Ugo i Rauðu eyðimörkinni er
annars eðlis, þeir vila ekki fyrir
sér að horfa á augu konunnar, og
þeim er getuleysi sitt varla ljóst.
Piero er fjármálamaður, Ugo er
visindamaður, þeir eru báðir rig-
bundnir efniskendum heimi. —
Thomas, ljósmyndarinn i Blow-
Up er athyglisverð persóna i
þessu sambandi, þvi sem
ljósmyndari er hann eins konar
bræðingur listamann og
visindamanns, og þó er hann
hvorugt, heldur dálitið af • þéim
báðum.
Sú staðhæfing, að frá
náttúrunnar hendi sé
karlmaðurinn hinn ævintýra-
gjarni, en konan ihaldssöm, er
ekki lengur viðurkennd, en hefur
ef til vill nokkuð að styðjast i
liffræðilegum skilningi. Einhver
slik forsenda virðist undirstaðan i
myndum Antonionis, þar sem
hann skilgreinir hvernig nútima-
maðurinn bregst sjálfum sér og
þar af leiöandi konum. Eftir þvi
sem þjóðfélagið verður
„háþróaðra” beinist ævintýra-
lögnun karlmannsins að visindum
og tækni. Listamanninum er ekki
annað eftirskilið en sú spilling að
gefast upp fyrir auðfenginni
velgengni eða getulaus óvissa
sem snýstgegn honum sjálfum og
hann þarfnast stöðugra upp-
örvana frá öðrum til þess að
viðhalda presónuleikanum.
Visindamaðurinn finnur þunga-
miðju lifsins i menntun og lifs-
háttum sem ýta ekki undir þann
næmleika á mannlegar til-
finningar sem ætlast er til af
listinni. Þetta er skýringin á
vonsvkikum kvenna Antonionis,
frá Claudiu i Ævintýrinu til
Giuliana i Rauðu eyðimörkinni.”
Antonioni i viðtali 1962:
„Sómyrkvinn fjallar um unga
konu er yfirgefur mann sem hún
elskar ekki lengur og siðan fer
hún frá öðrum manni þá hún elski
hann enn.
Heiminum nú á timum er
stjórnað af peningum, peninga-
græðgi, ótta við peninga. Þetta
leiðir til hættulegs afskiptaleysis
af vandamálum mannsandans.
Þetta hefur einnig áhrif á ástina
og konuna i Sólmyrkvanum,
Vittoriu, sem stuttu eftir mis-
heppnað ástarsamband hittir
Piero, kauphallarbraskara, sem
hefði getað orðið hin eina sanna
ást hennar, en hann er læstur inn i
heimi fjárfestinga og brasks.
Hann er glataður i hinu sjúklega
æði kauphallarinnar. Kauphöllin
stjórnar gerðum hans, jafnvel
ástarlifi hans. —
Áður en ég hóf töku
Sólmyrkvans fór ég til Flórens
til þess að sjá og kvikmynda
sólmyrkva. i þessu myrkri,
iskulda, i þeirri þögn sem er svo
ólik öllum öðrum þagnar-
stundum, i hinu næstum algjöra
hreyfingarleysi, þessum fölu
gráleitu andlitum, kom mér i hug
hvort jafnvel tilfinningarnar
stöðvuðust i sólmyrkva.
Þetta var hugmynd sem
var aðeins lauslega tengd kvik-
myndinni er ég vann að, þess
vegna notaði ég hana ekki. En
hún hefði getað orðið kjarni að
annarri.”
Nýja myndin
Hér i blaðinu hefur áður verið
sagt all itarlega frá Kinamynd
Antonionis og nú alveg nýlega frá
litilli hrifningu kinverskra
ráðamanna á myndinni og.
höfundi hennar. Fyrir skömmu
lauk Antonioni töku nýrrar
myndar, hinnar fyrstu leiknu
eftir Zabriskie Point, sem ber
ennþá nafnið „Profession:
Reporter”. t tvö ár hafði hann
veriðað updirbúa allt aðra mynd,
„Technically Sweet”, sem átti að
fjalla um mengunarvandamálið
og m.a. að gerast i frumskógum
Brasiliu. En framleiðandanum,
Carlo Ponti, uxu þessi áform svo
mjög i augum, að hann lagði bann
á frekari framgang málsins og
fékk Antoioni i hendur handrit að
annarri mynd. Antonioni mót-
mælti, en þarna var um of dýrt
fyrirtæki að ræða til þess að það
yrði falið óreyndum leikstjóra, og
þar að auki var hann samnings-
bundinn Ponti um gerð einnar
myndar til viðbótar. Hann tók
tregur að sér verkið og fékk að-
eins sex vikna undirbúningstima.
Siðan gerist hið undarlega,
Antonioni lýkur töku myndarinn-
ar á 19 vikum án nokkurra
árekstra við framleiðendurna,
MGM-félagið og Ponti, sem hafa
látið hann algjörlega afskipta-
lausan og einráðan. Þetta þykja
hin merkustu tiðindi, þvi alls kon-
ar vandræði, einkum fjárhagsleg,
hafa verið fastur liður á ferli
Antonionis. Myndatakan fór m.a.
fram i MGnchen, Barcelona,
Malaga, Alsir og London. Aðal-
hlutverkið leikur bandariski leik-
arinn Jack Nvcholson. Antonioni
lætur söguþráðinn ekki uppi i
smáatriðum, en myndin segir frá
lifsleiðum sjónvarpsfréttamanni
sem er á ferð i Afriku, þegar hon-
um er óvænt boðið að taka að sér
hlutverk manns, sem hann liktist
mjög i útliti. Hann tekur boðinu,
stekkur frá eiginkonu og sjón-
varpsliðinu,og leikurinn berst nú
viða um lönd, þar sem hann hittir
m.a. Marin Schneider (stúlkuna
úr „Siðasta tangó”). En hinn nýi
persónuleiki, sem hann hefur tek
iðá sig, á ekki við færri vandamál
að striða en sá, sem hann hefur
reynt að flýja.
Antonioni var nýlega spurður
að þvi hvort hann hefði breytt
handritinu eftir eigin höfði: „Ég
samdi nýjan endi, breytti
byrjuninni og heilmiklu öðru.
Auðvitað varð ég að semja
myndina að minu eðli. Ég byrjaði
að vinna að handritinu algjörlega
óráðinn i hvað gera skyldi, en
smám saman vaknaði áhuginn á
efninu og ég fór að reyna að sjá
sjálfan mig i þessari sögu, að
setja mig sjálfan inn i söguna. Og
þá kom allt af sjálfu sér. Hug-
myndin að baki myndarinnar er
sú, að maður nokkur breytir
einkennum sinum og ég komst að
raun um að það hefur oft komið
fyrir mig. Við erum sifellt að
breytast vegna þess sem við
upplifum. Maður veit aldrei hvað
gerist á næstu minútum, sem enn
á hý mun breyta einkennum
manns.”
Antonioni var spurður hvort
kynni hans af tveim gjörólikum
þjóðum Bandarikjamönnum og
Kinverjum hefðu ekki breytt lif-
skoðunum mannsins, er samdi
þrileikinn á ítaliu 10 árum áður:
„Þegar ég kom heim eftir að
hafa lokið við Zabriskie Point,
fannst mér ég vera rótlaus, eftir
tveggja ára fjarveru og ferðalag
um heim allan. Ég var raunveru-
lega annar maður og ég veit ekki
hvort það var gott eða slæmt, en
ég hafði týnt einhverju, en
eignast eitthvað annað. Svo ég
varð að byrja á nýjan leik og
komast að hvað vekti áhuga
minn. Ég hafði verið vestanhafs
og þá fór ég til Kina til að kynnast
gjörólikum heimi. Hæutverk mitt
á báðum þessum stöðum var hlut-
verk áhorfandans, sem segir
siðan frá (Zabriskie Point og
Kinamyndin) og þetta heldur
sannarlega áfram i „Profession:
Reporter”. —
En nú á timum er erfitt fyrir
fréttamann aö vera eingöngu
hlutlægur. Er þá ekki tekin
einhver pólitisk afstaða i
myndinni?
Antonioni: „1 myndinni er tekin
pólitisk afstaða, mjög ákveðin.
Þessum manni liður illa af
ýmsum ástæðum. Hjónabandið er
misheppnað, hann tekur að sér
barn, en það samband gengur
ekki vel heldur, hann er óánægður
með starf sitt, hann langar að
komast lengra, en veit ekki
hvernig. Hann fer til Afriku til
þess að taka heimildarkvikmynd.
Þar kemst hann i snertingu við
vandamál Þriðja heimsins og þá
tekur hann mjög eindregna
afstöðu.”
Antonioni var inntur eftir þvi
hvort frumskógurinn væri honum
hugleikinn og i þvi sambandi
bent á Kenya-ljósmyndirnar i
Sólmyrkvanum og frumskóga-
leiðangra hans i Brasiliu vegna
„Technically Sweet". Hann kvað
svo vera, hann elskaði Afriku.
Hann hefði verið sendur þangað
sem blaðamaður 1940 og hefði
ferðast um alla álfuna. Einhvern ■
timann myndi hann gera sina |
fullkomnu kvikmynd þar, en fyrst
þyrfti hann að gera tilraunir með
nokkrar nýjar kvikmvndatöku-
vélar, sem hann væri nvbúinn að
uppgötva i Bretlandi. Þær ættu
lika að gera honum kleift að
hrinda gömlum draum i fram-
kvæmd: að „mála” kvikmynd.
„Maður getur „stjórnað"
litunum með þessum dásamlegu
nýju vélum. Með þvi að snúa
takka getur maður fengið fram
hvaða lit sem er. Ég er að hugsa
um kvikmynd sem byggð yrði upp
af raunveruleika, minningum og
imyndunum. — Myndavélin
fangar allt sem sett er fyrir
framan hana, en minni mannsins
er ekki þannig; við munum
aðeins stemmingar, litina. brota-
brot, örlitinn hluta úr atviki. Mig
langar til að kvikmyndin verði
þessu lik en það er aðeins hægt
með nýju vélunum. t „Rauðu
eyðimörkinni” málaði ég tré hvitt
til þess að sýna að það væri dautt
(af mengun frá verksmiðju), en
þegar við reyndum að filma það,
var lýsingin ekki rétt svo að það
sýndist svart. Og svo fór máln-
ingin að renna af. En með nýju
tækninni væru vandamál af þessu
tagi úr sögunni. Ég mundi leysa
þetta á elektroniskan máta.”
Antonioni virðist hafa notið
lifsins þessar 19 vikur við gerð
nýju myndarinnar. „Ég veit
ekkert hvað ég ætla að filma
þegar ég kem á upptökustaðinn á
morgnanna. Ég vil ekki vita það.
Þegar ég var að byrja á myndinni
vissi ég alltaf hvað ég ætlaði að
gera næsta dag, það var næstum
leiðinlegt. En smám saman
flæktist ég i sögunni og allt laukst
upp fyrir mér. t upphafi var þetta
eins og mósaik, sumt i Miinchen,
annað i Afriku, á Spáni, I London
og svo aftur Spánn — einn hræri-
grautur. Einn góðan veðurdag
varð allt tært, allt féll saman i
huga mér og siðan hugsaði ég
ekki meir. Þegar ég vann að fyrri
myndum minum — ég veit að
þetta er ekki nógu vel að orði
komist — þjáðistég mjög, eilifar
þjáningar. En ekki i þetta sinn, og
ég veit ekki hvers vegna. Þetta
var eins og að fara i bió.”
Þ.S. tók saman.